Maikling sagot
Hindi. Ang isang ‘diyos ng mga puwang’ ay isang diyos na ipinapasok upang ipaliwanag lamang ang hindi pa kayang ipaliwanag ng agham. Hindi kailanman nangailangan ng ganoon ang Islam. Pinangangalanan ng Qur'an ang mga likas na paraan, ang mga sanhing pinangyayarihan ng mga bagay: itinataas ng mga hangin ang mga ulap, at sa pamamagitan ng ulan ay inilalabas ng Diyos (﷾) ang mga pananim. Pinangangalanan nito ang Diyos (﷾) bilang Gumawa ng mga paraan at ng idinudulot ng mga ito. Kaya ang bawat sanhing natutuklasan ng agham ay nagpapakita ng mga paraang itinakda Niya sa nilikha, at walang nawawala sa Islam. Hindi rin nakaupo sa isang puwang ang katwiran para sa Diyos (﷾). Nakadepende sa ibang bagay ang lahat ng nakikita natin, at hindi maipapaliwanag ng isang kadena ng gayong mga bagay kung bakit ito umiiral. Nangangailangan iyon ng isang bagay na hindi nakadepende sa anuman. Walang pagtuklas tungkol sa kung paano gumagana ang mga bagay ang nag-aalis sa pangangailangang iyon. Sinusundan ng agham kung paano humahantong ang isang bagay sa isa pa. Ang sagot ng Islam sa kung bakit may umiiral ay si Allah (﷾), na walang kailangan, habang kailangan Siya ng lahat ng bagay.
Buong paliwanag
Ano ang isang diyos ng mga puwang
Ang isang diyos ng mga puwang ay isang diyos na ipinapasok lamang kung saan wala pang paliwanag ang agham. Habang lumalaki ang agham, lumiliit ang gayong diyos. Si Isaac Newton, na naniniwalang naroroon ang Diyos (﷾) sa lahat ng dako ng kalikasan, ay nagbigay rin ng isang tanyag na halimbawa. Ikinatwiran niya na hindi kayang paandarin ng bulag na kapalaran ang lahat ng planeta sa iisang direksiyon, at na kakailanganing ayusin ang sistema balang araw. Kalaunan ay itinanong ng Pranses na astronomong si Laplace kung nagmula ba ang kaayusang iyon sa mga batas ng paggalaw. Isinulat niya na patuloy na itinutulak sa gilid ng kaalaman ang mga pagbanggit sa mga layunin ng Diyos (﷾). Noong 1894 ay binalaan ng Kristiyanong manunulat na si Henry Drummond ang mga mananampalataya laban sa paghahanap ng mga puwang na pupunuin ng Diyos (﷾). Ang isang diyos na iniingatan para sa mga puwang, sabi niya, ay wala sa lahat ng iba pang lugar.
Ikinakatwiran ni Newton na hindi kailanman magagawa ng bulag na tadhana na pagalawin ang lahat ng planeta sa iisang direksiyon sa halos pabilog na mga orbit. Pinaniniwalaan niya na ang kaayusang ito ay gawa ng isang matalinong Ahente. Idinagdag niya na ang maliliit na di-regularidad ay maaaring lumaki hanggang kailanganin ng sistema na muling ituwid. Sa parehong Tanong, tinatawag niya ang Diyos na isang makapangyarihan at laging-buháy na Ahente na naroroon sa lahat ng lugar.
Sinisipi ni Laplace ang pahayag ni Newton na ang kaayusan ng mga planeta ay hindi maaaring magmula sa mga mekanikal na sanhi at dapat ay gawa ng isang matalinong Nilalang, at na balang araw ay kakailanganin itong ituwid ng May-akda nito. Itinatanong niya kung ang kaayusang ito ay maaaring bunga mismo ng mga batas ng paggalaw. Itinatanong niya kung ang kataas-taasang talino na tinatawag ni Newton ay maaaring ginawa itong nakasalalay sa isang mas pangkalahatang sanhi, at nagmumungkahi siya ng isang nakakalat na ulap ng materya. Isinulat niya na ang mga panghuling sanhi ay paulit-ulit na itinulak pabalik sa gilid ng nalalaman ng mga tao. Sa panahon mismo ni Newton, puna niya, ang gayong mga sanhi ay inilagay sa himpapawid upang ipaliwanag ang mga bulalakaw. Para sa pilosopo, sabi niya, ipinapahayag lamang ng mga ito ang ating kamangmangan sa tunay na mga sanhi.
Isang Kristiyanong manunulat mula sa Scotland at guro ng agham pangkalikasan ang nagbababala laban sa mga mananampalatayang naghahanap sa agham ng mga puwang na pupunuin ng Diyos. Itinatanong niya kung nasaan ang mga mananampalataya kapag napunan na ang mga puwang na iyon. Idinagdag niya na ang Diyos na lumilitaw lamang sa mga natatanging sandali ay wala sa natitirang panahon.
Pinangangalanan ng Qur'an ang mga paraan
Hindi iniaalok ng Qur'an ang Diyos (﷾) bilang pamalit sa mga sanhing hindi pa natatagpuan ng sinuman. Pinangangalanan nito ang mga sanhi at ang Diyos (﷾) nang magkasama. Sa 30:48 ay isinusugo ng Diyos (﷾) ang mga hangin, at itinataas ng mga hangin ang mga ulap, hanggang bumagsak mula sa mga ito ang ulan. Sa 7:57 ay dinadala ng mga hangin ang mabibigat na ulap, bumabagsak ang ulan sa patay na lupa, at inilalabas ng Diyos (﷾) sa pamamagitan nito ang bawat uri ng ani. Sa 2:22 ay inilalabas Niya ang mga bunga sa pamamagitan ng ulan. Ang ulan ang paraan, at pinangangalanan ang Diyos (﷾) bilang Gumawa nito. Kaya hindi inaalis ng pagkaalam kung paano gumagana ang hangin, ulap at ulan ang Diyos (﷾) sa salaysay.
“Si Allāh ay ang nagsusugo ng mga hangin, saka nagpapagalaw ang mga iyon ng mga ulap, saka naglalatag sa mga ito sa langit kung papaanong niloloob Niya, at gumagawa sa mga ito bilang mga tipak kaya nakikita mo ang ulan habang lumalabas mula sa loob ng mga ito. Kaya kapag nagpatama Siya ng mga ito sa mga niloloob Niya kabilang sa mga lingkod Niya, biglang sila ay nagagalak.”
“Siya ay ang nagsusugo ng mga hangin bilang mga tagapagbalita ng nakagagalak sa harap ng awa Niya; hanggang sa nang nagdala ang mga iyon ng mga ulap na mabigat ay aakay Kami sa mga ito tungo sa isang bayang patay saka magpapababa Kami roon ng tubig kaya magpapalabas Kami sa pamamagitan nito ng lahat ng mga bunga. Gayon Kami magpapalabas ng mga patay, nang sa gayon kayo ay magsasaalaala.”
“na gumawa para sa inyo ng lupa bilang himlayan at ng langit bilang silong, at nagpababa mula sa langit ng tubig kaya nagpalabas Siya sa pamamagitan nito ng mga bunga bilang panustos para sa inyo. Kaya huwag kayong gumawa para kay Allāh ng mga kaagaw samantalang kayo ay nakaaalam [na walang Tagalikha kundi si Allāh].”
Mga lunas at mga eklipse
Sinabihan ng Propeta (ﷺ) ang mga tao na magpagamot. Sinabi niya na walang sakit na ibinaba ang Diyos (﷾) nang hindi rin ibinababa ang lunas nito. Sinabi rin niya na kapag naabot ng tamang gamot ang sakit, gumagaling ang pasyente sa pahintulot ni Allah (﷾). Kaya gumagana ang gamot, at mula pa rin sa Diyos (﷾) ang paggaling. Sa araw na namatay ang kanyang anak na si Ibrahim, nagkaroon ng eklipse ng araw, at iniugnay ng mga tao ang dalawa. Tinanggihan iyon ng Propeta (ﷺ). Sinabi niya na hindi nagkakaroon ng eklipse ang araw at buwan dahil sa kamatayan o kapanganakan ng sinuman.
Isinalaysay ni Usama ibn Sharik na nagtanong ang mga Arabe ng disyerto sa Propeta (ﷺ) kung dapat ba silang magpagamot. Sinabihan niya silang magpagamot, sapagkat hindi gumawa si Allah ng anumang sakit nang hindi gumagawa ng lunas para dito, maliban sa isa: ang katandaan.
Isinalaysay ni Abu Hurayra na sinabi ng Propeta (ﷺ) na hindi nagbaba si Allah ng anumang sakit nang hindi rin nagbababa ng lunas nito.
Iniulat ni Jabir na sinabi ng Propeta (ﷺ) na may lunas para sa bawat sakit. Kapag naabot ng tamang lunas ang sakit, gumagaling ang maysakit ayon sa pahintulot ni Allah.
Isinalaysay ni al-Mughira ibn Shu'ba na nagkaroon ng eklipse ng araw sa araw na namatay si Ibrahim, ang anak ng Propeta (ﷺ), at sinabi ng mga tao na nagkaroon ito ng eklipse dahil sa pagkamatay ni Ibrahim. Sinabi ng Propeta na ang araw at ang buwan ay hindi nagkakaroon ng eklipse dahil sa kamatayan o kapanganakan ninuman, at sinabi sa kanila na magdasal at manalangin kay Allah kapag nakakita sila ng eklipse.
Ang Diyos (﷾), ang Gumawa ng mga paraan
Ang pagkatuto kung paano gumagana ang isang paraan ay hindi nag-aalis sa Kanya sa salaysay.
Itinataas ng mga hangin ang mga ulap
at bumubuhos mula sa mga ito ang ulan.
Bumubuhos ang ulan sa patay na lupa
at lumalabas kasama nito ang bawat uri ng ani.
Naaabot ng tamang lunas ang sakit
at gumagaling ang maysakit, ayon sa pahintulot ni Allah (﷾).
Ang ulan ang paraan, at pinangangalanan ang Diyos (﷾) bilang Gumawa nito.
Isang iskolar na Muslim tungkol sa mga astronomo
Noong mga 1095, sumulat ang iskolar na Muslim na si al-Ghazali laban sa mga pilosopo ng kanyang panahon. Gayunman, inilatag niya ang kanilang paliwanag sa mga eklipse nang walang pagtutol. Sa isang eklipse ng buwan ay bumabagsak ang anino ng lupa sa buwan. Sa isang eklipse ng araw ay pumapagitna ang buwan sa araw at sa nagmamasid. Sinabi niya na ang sinumang nag-iisip na isang tungkuling panrelihiyon ang itanggi ang gayong mga napatunayang bagay ay nagkakasala sa relihiyon at pinahihina ito. Idinagdag niya na hindi sinasalungat ng mga salita ng Propeta (ﷺ) tungkol sa mga eklipse ang mga astronomo.
Sa ikalawang paunang salita ng Ang Kawalang-Pagkakaugnay ng mga Pilosopo, inilalahad ni al-Ghazali ang paliwanag ng mga astronomo tungkol sa mga eklipse. Ang eklipse ng buwan ay ang anino ng lupa na bumabagsak sa buwan, at ang eklipse ng araw ay ang pagdaan ng buwan sa pagitan ng araw at ng nagmamasid. Sinasabi niya na hindi niya ito pagtatalunan, dahil hindi ito sumasalungat sa relihiyon at nakasalig sa patunay. Ang sinumang nag-aakalang tungkuling panrelihiyon ang itatwa ang ganitong mga bagay ay nagkakasala sa relihiyon at nagpapahina rito. Idinaragdag niya na hindi sumasalungat sa mga astronomo ang mga salita ng Propeta (ﷺ) tungkol sa mga eklipse. Itinatatwa lamang ng mga ito ang anumang kaugnayan sa kamatayan ng isang tao at nag-uutos ng pagdarasal.
Isinalaysay ni al-Mughira ibn Shu'ba na nagkaroon ng eklipse ng araw sa araw na namatay si Ibrahim, ang anak ng Propeta (ﷺ), at sinabi ng mga tao na nagkaroon ito ng eklipse dahil sa pagkamatay ni Ibrahim. Sinabi ng Propeta na ang araw at ang buwan ay hindi nagkakaroon ng eklipse dahil sa kamatayan o kapanganakan ninuman, at sinabi sa kanila na magdasal at manalangin kay Allah kapag nakakita sila ng eklipse.
Hindi nakaupo sa isang puwang ang katwiran para sa Diyos (﷾)
Nagsisimula ang argumento para sa Diyos (﷾) sa alam natin, hindi sa hindi natin alam. Nakadepende ang lahat ng nakikita natin sa ibang bagay upang umiral ngayon mismo. Nabubuhay lamang ang isang halaman habang tinutustusan ito ng tubig, liwanag at hangin. Nagniningning lamang ang araw habang nananatili ang gatong at grabidad nito. Sinusundan ng agham ang mga kawing na ito, at mahusay nitong ginagawa iyon. Ngunit ang bawat kawing na natatagpuan nito ay isa pang bagay na nakadepende. Hindi ito tungkol sa kung ano ang nauna. Kahit ang isang walang katapusang kadena ng gayong mga bagay ay hindi magpapaliwanag kung bakit may kadena pa. Ang isang bagay lamang na hindi nakadepende sa anuman ang makapagpapaliwanag niyon. Habang dumarami ang naipapaliwanag ng agham, dumarami ang naipapakita nito sa kadena. Hindi nito kailanman naaabot ang isang kawing na nagpapaliwanag kung bakit umiiral ang buong kadena. Inilalatag ng pahina tungkol sa kung sino ang lumikha sa Diyos (﷾) ang argumentong ito.
Hinahati niya ang lahat ng umiiral sa dalawa: ang posible lamang sa sarili nito (mumkin al-wujud), na nangangailangan ng sanhi, at ang kinakailangan sa sarili nito (wajib al-wujud), na hindi nangangailangan nito. Nangangatwiran siya na ang isang kadena ng mga posibleng bagay, gaano man kahaba, ay nangangailangan ng isang kinakailangang nilalang na nasa labas nito, at na ang nilalang na ito ay iisa at walang mga bahagi.
Nangangatwiran siya na ang sapat na dahilan ng buong serye ng mga bagay na hindi kinakailangan ay dapat nasa labas ng seryeng iyon, sa isang kinakailangang substansiya, na tinatawag ni Leibniz na Diyos.
“O mga tao, kayo ay ang mga maralita kay Allāh at si Allāh ay ang Walang-pangangailangan, ang Kapuri-puri.”
Suporta ang simula, hindi ang pundasyon
Noong 1929 ay iniulat ni Edwin Hubble na lumalayo sa atin ang malalayong galaksiya. Naging ebidensiya iyon para sa isang lumalawak na sansinukob. Itinuturing ito ng marami na isang tanda na nagkaroon ng simula ang sansinukob. Nagmumungkahi ang ilang pisiko ng mga modelong walang unang sandali, gaya ng no-boundary proposal nina Hartle at Hawking. Nananatili ang argumento mula sa pagdepende alinman ang totoo. Ang isang sansinukob na walang unang sandali ay bubuuin pa rin ng mga bahaging nakadepende. Kaya sinusuportahan ng isang simula ang katwiran, ngunit hindi nakasalalay dito ang katwiran.
Iniuulat nito na habang lalong malayo ang isang galaksiya, lalong mabilis itong lumalayo sa atin: ang obserbasyong naging ebidensiya ng lumalawak na sansinukob.
Iminumungkahi nito ang ‘walang-hangganang’ kalagayan ng sansinukob, isang modelo kung saan walang unang gilid ang panahon. Ito ay isang mungkahi, hindi isang napatunayang resulta.
Hinahati niya ang lahat ng umiiral sa dalawa: ang posible lamang sa sarili nito (mumkin al-wujud), na nangangailangan ng sanhi, at ang kinakailangan sa sarili nito (wajib al-wujud), na hindi nangangailangan nito. Nangangatwiran siya na ang isang kadena ng mga posibleng bagay, gaano man kahaba, ay nangangailangan ng isang kinakailangang nilalang na nasa labas nito, at na ang nilalang na ito ay iisa at walang mga bahagi.
Ang sagot ng Islam: pag-aralan ang nilikha, at kilalanin ang Gumawa nito
Hinihiling ng Qur'an sa mga tao na tingnan ang kamelyo, ang langit, ang mga bundok at ang lupa, at makita kung paano ginawa ang bawat isa. Pinupuri nito ang mga nag-iisip-isip sa pagkalikha sa mga langit at sa lupa. Tinuturuan nito ang Propeta (ﷺ), at sa pamamagitan niya ang bawat mananampalataya, na manalangin para sa higit na kaalaman. Kaya para sa isang Muslim, ang bawat sanhing natutuklasan ng agham ay isa pang tanda. Ang sagot ng Islam sa kung bakit may umiiral ay si Allah (﷾), na walang kailangan, habang kailangan Siya ng lahat ng bagay. Hinuhubog ng sagot na iyon ang isang buong paraan ng pamumuhay: pagsamba, pasasalamat at asal nang magkakasama.
“Kaya hindi ba sila tumitingin sa mga kamelyo kung papaanong nilikha ang mga ito, at sa langit kung papaanong inangat ito, at sa mga bundok kung papaanong itinirik ang mga ito, at sa lupa kung papaanong inilatag ito?”
“Tunay na sa pagkalikha sa mga langit at lupa at pagsasalit-salitan ng gabi at maghapon ay talagang may mga tanda ukol sa mga may isip, na mga umaalaala kay Allāh nang nakatayo o nakaupo o nakahiga sa mga tagiliran nila at nag-iisip-isip sa pagkalikha sa mga langit at lupa, [na nagsasabi]: Panginoon namin, hindi Ka lumikha nito nang walang-saysay. Kaluwalhatian sa Iyo, kaya magsanggalang Ka sa amin sa pagdurusa sa Apoy.”
“Kaya napakataas si Allāh, ang Haring Totoo. Huwag kang magmadali sa pagbigkas ng Qur’ān bago pa matapos sa iyo ang pagkasi nito at magsabi ka: “Panginoon ko magdagdag Ka sa akin ng kaalaman.””
“O mga tao, kayo ay ang mga maralita kay Allāh at si Allāh ay ang Walang-pangangailangan, ang Kapuri-puri.”
Tugon por tugon
Laplace, Exposition du système du monde (1835), Aklat V, kab. 6
Sinisipi ni Laplace ang pahayag ni Newton na ang kaayusan ng mga planeta ay hindi maaaring magmula sa mga mekanikal na sanhi at dapat ay gawa ng isang matalinong Nilalang, at na balang araw ay kakailanganin itong ituwid ng May-akda nito. Itinatanong niya kung ang kaayusang ito ay maaaring bunga mismo ng mga batas ng paggalaw. Itinatanong niya kung ang kataas-taasang talino na tinatawag ni Newton ay maaaring ginawa itong nakasalalay sa isang mas pangkalahatang sanhi, at nagmumungkahi siya ng isang nakakalat na ulap ng materya. Isinulat niya na ang mga panghuling sanhi ay paulit-ulit na itinulak pabalik sa gilid ng nalalaman ng mga tao. Sa panahon mismo ni Newton, puna niya, ang gayong mga sanhi ay inilagay sa himpapawid upang ipaliwanag ang mga bulalakaw. Para sa pilosopo, sabi niya, ipinapahayag lamang ng mga ito ang ating kamangmangan sa tunay na mga sanhi.
Sinipi para sa
Napalitan na ng isang likas na sanhi ang bawat diyos na ginamit ng mga tao upang ipaliwanag ang mga bagyo at ang langit. Ang sa iyo ang susunod.
Ang tugon
Totoo iyon tungkol sa isang diyos na ginamit kapalit ng mga sanhi. Pinangangalanan ng Qur'an ang hangin, ang ulap at ang ulan, at pinangangalanan ang Diyos (﷾) bilang Gumawa ng mga ito. Tinanggihan ng Propeta (ﷺ) ang pamahiin tungkol sa eklipse at pinaghanap ang mga tao ng mga lunas.
Kung saan ito humahantong — Inaalis ng pagkakatagpo sa isang sanhi ang isang diyos na ginamit kapalit ng mga sanhi, hindi ang Gumawa ng mga sanhi.
Laplace, Exposition du système du monde (1835), Aklat V, kab. 6
Sinisipi ni Laplace ang pahayag ni Newton na ang kaayusan ng mga planeta ay hindi maaaring magmula sa mga mekanikal na sanhi at dapat ay gawa ng isang matalinong Nilalang, at na balang araw ay kakailanganin itong ituwid ng May-akda nito. Itinatanong niya kung ang kaayusang ito ay maaaring bunga mismo ng mga batas ng paggalaw. Itinatanong niya kung ang kataas-taasang talino na tinatawag ni Newton ay maaaring ginawa itong nakasalalay sa isang mas pangkalahatang sanhi, at nagmumungkahi siya ng isang nakakalat na ulap ng materya. Isinulat niya na ang mga panghuling sanhi ay paulit-ulit na itinulak pabalik sa gilid ng nalalaman ng mga tao. Sa panahon mismo ni Newton, puna niya, ang gayong mga sanhi ay inilagay sa himpapawid upang ipaliwanag ang mga bulalakaw. Para sa pilosopo, sabi niya, ipinapahayag lamang ng mga ito ang ating kamangmangan sa tunay na mga sanhi.
Sinipi para sa
Patuloy na ipinapaliwanag ng agham ang minsang isang misteryo. Sa huli ay wala nang matitirang gagawin ng Diyos.
Ang tugon
Ipinapaliwanag ng agham ang isang nakadependeng bagay sa pamamagitan ng isa pa. Gaano man kahaba ang kadena, nakadepende pa rin ang bawat kawing. Kahit ang isang walang katapusang kadena ay hindi nagpapaliwanag kung bakit may kadena pa. Nangangailangan iyon ng isang bagay na hindi nakadepende sa anuman. Pinalalawak pa ito ng pahina tungkol sa kung bakit may umiiral sa halip na wala.
Kung saan ito humahantong — Pinahahaba ng higit na paliwanag ang kadena. Hindi nito ginagawang nagpapaliwanag sa sarili ang kadena.
David Hume, Dialogues concerning Natural Religion (1779), Bahagi IX
Sa Bahagi IX, sinasagot ng tauhan ni Hume na si Cleanthes ang argumento para sa isang Kinakailangang Nilalang. Sa isang walang katapusang kadena, sabi niya, ang bawat bahagi ay sanhi ng nauna rito. Ang pagsasama-sama ng mga bahagi upang maging isang kabuuan ay gawa lamang ng isip. Kung naipakita ang sanhi ng bawat isa sa dalawampung butil ng materya, hindi makatwirang itanong pa ang sanhi ng buong dalawampu. Ang pagpapaliwanag sa mga bahagi ay pagpapaliwanag na sa kabuuan.
Sinipi para sa
Ipaliwanag ang bawat bagay sa pamamagitan ng nauna rito, at naipaliwanag mo na ang kabuuan. O basta naroroon ang sansinukob, nang walang dahilan. Ang iyong ‘bakit’ ay ang huling puwang lamang.
Ang tugon
Sinasabi sa atin ng pagpapaliwanag sa bawat kawing sa pamamagitan ng isa pa kung paano nangyari ang bawat isa, dahil sa iba. Hindi nito sinasabi sa atin kung bakit may anumang kawing pa. Ipinapaliwanag ang dalawampung partikulo ni Hume sa pamamagitan ng mga sanhing nasa labas ng dalawampu. Walang nakadependeng bagay sa labas ang isang kadena ng lahat ng nakadependeng bagay upang ipaliwanag ito. Hindi sinasagot ng pagtawag sa sansinukob na isang brute fact ang tanong. Itinatanong natin ang bakit sa bawat bahagi, kaya isang pagpili, hindi isang natuklasan, ang paghinto sa kabuuan. Ni hindi mapupunan ng higit na datos ang puwang na ito, dahil higit pang bahagi ng kadena ang anumang bagong datos.
Kung saan ito humahantong — Tinatapos ng isang brute fact ang tanong nang hindi ito sinasagot. Sinasagot ito ng isang bagay na hindi nakadepende sa anuman.
Laplace, Exposition du système du monde (1835), Aklat V, kab. 6
Sinisipi ni Laplace ang pahayag ni Newton na ang kaayusan ng mga planeta ay hindi maaaring magmula sa mga mekanikal na sanhi at dapat ay gawa ng isang matalinong Nilalang, at na balang araw ay kakailanganin itong ituwid ng May-akda nito. Itinatanong niya kung ang kaayusang ito ay maaaring bunga mismo ng mga batas ng paggalaw. Itinatanong niya kung ang kataas-taasang talino na tinatawag ni Newton ay maaaring ginawa itong nakasalalay sa isang mas pangkalahatang sanhi, at nagmumungkahi siya ng isang nakakalat na ulap ng materya. Isinulat niya na ang mga panghuling sanhi ay paulit-ulit na itinulak pabalik sa gilid ng nalalaman ng mga tao. Sa panahon mismo ni Newton, puna niya, ang gayong mga sanhi ay inilagay sa himpapawid upang ipaliwanag ang mga bulalakaw. Para sa pilosopo, sabi niya, ipinapahayag lamang ng mga ito ang ating kamangmangan sa tunay na mga sanhi.
Sinipi para sa
Pinangangalanan lamang ng ‘ginawa ito ng Diyos’ ang ating kamangmangan sa tunay na mga sanhi, kaya wala itong ipinapaliwanag. At kung walang pagtuklas na kailanman maibibilang laban sa Diyos, walang laman ang pahayag.
Ang tugon
Ginawa ang pagsubok na iyon para sa mga teorya tungkol sa susunod nating oobserbahan. Hindi ganoong uri ng tanong ang kung bakit may umiiral pa. Sinasagot ito ng pangangatwiran, hakbang-hakbang, at masusuri ang bawat hakbang. Hindi mismo isang natuklasan ng agham ang tuntuning ang agham lamang ang nagbibigay ng kaalaman. At hindi sinasabi ng Islam ang ‘ginawa ito ng Diyos’ kapalit ng isang sanhi. Pinangangalanan nito ang sanhi, at pagkatapos ay itinatanong kung bakit may mga sanhi pa.
Kung saan ito humahantong — Masusubok ang isang argumento ayon sa mga hakbang nito, hindi lamang ayon sa isang eksperimento. Dapat sabihin ng isang mambabasang tumatanggi rito kung aling hakbang ang bigo.
Augustus De Morgan, A Budget of Paradoxes (1872)
Inilathala ng matematikong si De Morgan ang isang kuwentong tinatawag niyang kilala sa Paris ngunit hindi kailanman nailathala nang buo. Sinabi ni Napoleon kay Laplace na ang malaki niyang aklat tungkol sa sansinukob ay hindi kailanman bumanggit sa Tagapaglikha nito. Sinasabing sumagot si Laplace na hindi niya kailangan ang hipotesis na iyon. Idinagdag ni De Morgan na walang anuman sa mga akda ni Laplace ang nagpapakitang siya ay isang ateista.
Sinipi para sa
Sinabi ni Laplace, ang Pranses na astronomo, kay Napoleon na hindi niya kinailangan ang hipotesis na iyon.
Ang tugon
Unang inilimbag nang buo ni De Morgan ang tanyag na mga salita, ilang dekada pagkaraan. Ngunit itinala ng astronomong si William Herschel ang isang katulad na pag-uusap ng dalawang lalaki, na nasaksihan niya noong 1802. Ikinatwiran ni Laplace na ipapaliwanag ng isang kadena ng mga likas na sanhi kung paano binuo ang kalangitan at kung paano ito pinananatiling maayos. Sinabi ni Newton na dapat ayusin ng Diyos (﷾) ang mga planeta, at inalis ng sagot ni Laplace ang puwang na iyon. Wala itong sinasabi tungkol sa kung bakit may mga batas at materya pa. Isinulat mismo ni Herschel na ang pagsasama ng dalawang argumento ay humahantong sa kalikasan at sa Diyos (﷾) ng kalikasan.
Kung saan ito humahantong — Tungkol sa kung paano nakuha ng mga planeta ang kanilang kaayusan at kung paano nila ito pinananatili ang punto ni Laplace, hindi tungkol sa kung bakit may umiiral.
Hartle at Hawking, Physical Review D (1983)
Iminumungkahi nito ang ‘walang-hangganang’ kalagayan ng sansinukob, isang modelo kung saan walang unang gilid ang panahon. Ito ay isang mungkahi, hindi isang napatunayang resulta.
Sinipi para sa
Maaaring hindi tunay na simula ang Big Bang. Maaaring magbago ang pisika, kaya isang argumento ng puwang din ang iyong argumento mula sa isang simula.
Ang tugon
Hindi kailangan ng argumento mula sa pagdepende ang isang unang sandali. Kahit ang isang sansinukob na walang simula ay bubuuin ng mga bahaging nakadepende. Kaya hindi ito nakasalalay sa anumang resulta ng pisika.
Kung saan ito humahantong — Hindi nakasalalay sa simula ang katwiran. Nagdaragdag lamang ng suporta ang isang simula.
Qur'an 3:47 — Surah Al-Imran, talata 47
“Nagsabi siya: “O Panginoon ko, paanong magkakaroon ako ng isang anak samantalang walang nakasaling sa akin na isang lalaki?” Nagsabi ito: Gayon si Allāh, lumilikha Siya ng anumang niloloob Niya. Kapag nagtadhana Siya ng isang bagay ay nagsasabi lamang Siya rito na mangyari saka mangyayari ito.”
Sinipi para sa
May anak sa iyong Qur'an na ipinanganak nang walang ama. Iyon ang Diyos kapalit ng mga sanhi, na isang diyos ng mga puwang.
Ang tugon
Naniniwala ang Islam na hindi nakatali ang Diyos (﷾) sa mga paraang itinakda Niya. Kaya Niyang kumilos nang wala ang mga ito, gaya ng sa mga tandang ibinigay Niya sa Kanyang mga propeta. Ang himala ay isang pambihirang tanda na dumarating kasama ng isang mensahe. Alam ng mga tao na isa itong tanda dahil alam nila ang karaniwang takbo ng mga bagay. Hindi nito ipinapaliwanag kung paano karaniwang gumagana ang kalikasan. Kabaligtaran ang isang diyos ng mga puwang: isang pamalit sa isang sanhing hindi pa natatagpuan ng sinuman.
Kung saan ito humahantong — Isang tanda sa tabi ng isang kilalang kaayusan ang himala, hindi isang paliwanag para sa isang di-kilala.
Sahih al-Bukhari 1043 — Kitab al-Kusuf (Aklat ng mga Eklipse), hadith 1043
Isinalaysay ni al-Mughira ibn Shu'ba na nagkaroon ng eklipse ng araw sa araw na namatay si Ibrahim, ang anak ng Propeta (ﷺ), at sinabi ng mga tao na nagkaroon ito ng eklipse dahil sa pagkamatay ni Ibrahim. Sinabi ng Propeta na ang araw at ang buwan ay hindi nagkakaroon ng eklipse dahil sa kamatayan o kapanganakan ninuman, at sinabi sa kanila na magdasal at manalangin kay Allah kapag nakakita sila ng eklipse.
Sinipi para sa
Nagdarasal pa rin ang mga Muslim sa isang eklipse. Kaya itinuturing pa rin nila ang isang likas na pangyayari bilang mensahe mula sa Diyos.
Ang tugon
Itinatanggi ng parehong hadith ang anumang ugnayan sa pagitan ng isang eklipse at isang kamatayan. Wala itong ibinibigay na karibal na paliwanag sa sanhi. Tinatawag ng Qur'an ang araw at ang buwan na mga tanda ng Diyos (﷾). Tungkol iyon sa ibig sabihin ng isang eklipse, hindi kung paano ito nangyayari. Tinalakay ni al-Ghazali ang mismong puntong ito. Tinanggap niya ang paliwanag ng mga astronomo at walang nakitang salungatan sa pagdarasal sa isang eklipse, gaya ng pagkakaugnay ng mga pang-araw-araw na pagdarasal sa mga galaw ng araw.
Kung saan ito humahantong — Pagsamba sa isang tandang kilala ang sanhi ang pagdarasal sa isang eklipse. Hindi ito isang paliwanag kung paano ito nangyayari.
Sahih al-Bukhari 3199 — Kitab Bad' al-Khalq (Ang Pasimula ng Paglikha), hadith 3199
Isinalaysay ni Abu Dharr na sa paglubog ng araw ay tinanong siya ng Propeta (ﷺ) kung alam niya kung saan pumupunta ang araw, at sumagot siya na si Allah at ang Kanyang Sugo ang higit na nakaaalam. Sinabi niya: pumupunta ito hanggang sa magpatirapa sa ilalim ng Trono at humingi ng pahintulot, at ibinibigay ang pahintulot. Darating ang panahon na hindi tatanggapin ang pagpapatirapa nito at hindi ibibigay ang pahintulot. Sasabihan itong bumalik sa daang pinanggalingan nito, at sisikat ito mula sa lugar na nilulubugan nito. Sinabi niya na ito ang kahulugan ng Qur'an 36:38.
Sinipi para sa
Iniuugnay ng sarili mong mga teksto ang kalikasan sa di-nakikita: ang araw na nagpapatirapa sa ilalim ng Trono, mga bituing ibinabato sa mga demonyo. Iyon ang Diyos kapalit ng mga sanhi.
Ang tugon
Nagsasalita ang mga tekstong iyon tungkol sa di-nakikitang panig ng nilikha: lingkod ng Diyos (﷾) ang araw, at nagluluwalhati sa Kanya ang bawat bagay sa mga paraang hindi natin nauunawaan. Hindi iniaalok ang mga ito bilang pisikal na mekanismo, at hindi nila ito pinapalitan. Pinangangalanan ng parehong Qur'an ang mga hangin, ang mga ulap at ang ulan. Sinasagot sa sarili nitong pahina ang bawat isa sa mga tekstong ito.
Kung saan ito humahantong — Nagsasalita ang Islam tungkol sa ginagawa ng nilikha sa harap ng Diyos (﷾) at tungkol sa mga paraang pinag-aaralan ng agham. Hindi kinakansela ng isa ang isa pa.
Qur'an 30:48 — Surah Ar-Rum, talata 48
“Si Allāh ay ang nagsusugo ng mga hangin, saka nagpapagalaw ang mga iyon ng mga ulap, saka naglalatag sa mga ito sa langit kung papaanong niloloob Niya, at gumagawa sa mga ito bilang mga tipak kaya nakikita mo ang ulan habang lumalabas mula sa loob ng mga ito. Kaya kapag nagpatama Siya ng mga ito sa mga niloloob Niya kabilang sa mga lingkod Niya, biglang sila ay nagagalak.”
Sinipi para sa
Kung sa pamamagitan lamang ng mga paraan kumikilos ang Diyos, wala Siyang ginagawang hindi ginagawa ng mga paraan. Walang pagbabagong ginagawa ang ganoong Diyos.
Ang tugon
Kailangan ng mga paraan mismo na umiral at patuloy na gumana sa bawat sandali. Walang anuman sa kadena ang nagpapanatili sa sarili nito sa pag-iral. Ang isang Diyos na kumikilos lamang paminsan-minsan ay mawawala sa pagitan. Sa Islam, kailangan ng lahat ng bagay si Allah (﷾) sa bawat sandali, at walang nangyayari maliban sa Kanyang kalooban.
Kung saan ito humahantong — Kailangan ang Gumawa ng mga paraan upang umiral pa ang mga paraan, kaya ginagawa Niya ang bawat pagbabago.
Al-Ghazali, Tahafut al-Falasifa, ikalabimpitong pagtalakay (tungkol sa mga sanhi)
Ikinakatwiran ni al-Ghazali na ang ugnayan ng itinuturing na sanhi at ng bunga nito ay hindi kinakailangan sa sarili nito. Kapag nasusunog ang bulak kapag dumikit sa apoy, ipinakikita lamang ng pagmamasid na nangyayari ang pagkasunog kasabay ng pagdikit, hindi na nangyayari ito dahil dito. Pinagdurugtong ang dalawa ng utos ng Diyos, at ang Diyos ang gumagawa ng pagkasunog. Ibinigay sa atin ng Diyos ang kaalamang pinananatili Niya ang kaayusang ito, bagaman maaari Niya itong sirain para sa himala ng isang propeta. Sa ikalawang sagot ay inaamin niya na nilikha ang apoy upang sunugin ang anumang bulak na madikit dito, at sinasabing maaaring bigyan ng Diyos ang apoy o ang tao ng isang bagong katangian.
Sinipi para sa
Itinanggi ni al-Ghazali na sinusunog ng apoy ang bulak. Tinapos ng kanyang mga ideya ang agham sa daigdig ng Muslim.
Ang tugon
Hindi itinanggi ni al-Ghazali na nasusunog ang bulak kapag nadikit ito sa apoy. Itinanggi niya na kinakailangan ang ugnayan sa ganang sarili nito. Naniniwala siya na nililikha ng Diyos (﷾) ang pagkasunog kasabay ng pagkakadikit at pinananatili ang kaayusang ito. Ang himala ng isang propeta ang pambihirang eksepsiyon. Ang isang mundong pinatatakbo sa ganoong paraan ay kamukhang-kamukha ng mundong pinag-aaralan ng agham. Patuloy na gumawa ng mga bagong pagsulong ang mga astronomo sa mga lupain ng Muslim mula ikalabintatlo hanggang ikalabing-anim na siglo.
Kung saan ito humahantong — Pinangalanan ni al-Ghazali ang Diyos (﷾) bilang Gumawa ng ugnayan sa pagitan ng sanhi at bunga. Hindi niya itinanggi ang ugnayan, at nagpatuloy ang agham pagkatapos niya.
Mga pananaw
Ateista: isang pansamantalang panakip ang Diyos na patuloy na pinapalitan ng agham
Minsang ipinaliwanag ng mga tao ang kidlat, sakit at mga eklipse sa pamamagitan ng mga diyos. Nakatagpo ang agham ng mga likas na sanhi para sa bawat isa, at hindi na kinailangan ang mga diyos. Binubuod ng kuwentong isinasalaysay tungkol kay Laplace ang pananaw na ito: hindi niya kinailangan ang hipotesis na iyon. Ayon sa pananaw na ito, isang pangalan ang Diyos para sa hindi pa natin alam. Nag-iiwan ng mas kaunting puwang ang bawat pagtuklas, at sa takdang panahon ay wala nang matitira.
Minsang ipinaliwanag ng mga tao ang mga bagyo at iba pang pangyayari sa langit sa pamamagitan ng mga sanhing lampas sa kalikasan. Pinalitan ng agham ang mga ito ng mga likas na sanhi.
Pagtutol
Totoo iyon tungkol sa mga diyos na ginamit kapalit ng mga sanhi. Pinangangalanan ng Qur'an ang mga sanhi at ang Gumawa ng mga ito nang magkasama. Tinanggihan ng Propeta (ﷺ) ang pamahiin tungkol sa eklipse at sinabi sa mga tao na may lunas ang bawat sakit.
Patuloy na pinupunan ng agham ang mga puwang, kaya sa takdang panahon ay maipapaliwanag nito ang lahat, at wala nang lugar na matitira para sa Diyos.
Pagtutol
Ipinapaliwanag ng agham ang isang nakadependeng bagay sa pamamagitan ng isa pa, at mahusay nitong ginagawa iyon. Kahit ang isang walang katapusang kadena ng mga nakadependeng bagay ay hindi nagpapaliwanag kung bakit may kadena pa. Kaya nananatili ang tanong kung bakit may umiiral, gaano man karaming puwang ang mapunan.
Sa bawat pagkakataong nagpaligsahan ang isang likas na sanhi at isang di-likas na sanhi, ang likas na sanhi ang nanalo, at hindi kailanman ang kabaligtaran. Kaya laging ligtas na taya ang kalikasan.
Pagtutol
Laban sa mga diyos na iniaalok kapalit ng mga sanhi ang talaang iyon. Hindi kailanman iniaalok ng Islam ang Diyos (﷾) bilang karibal ng hangin o ng gamot, kaya walang pagtuklas na naging kawalan para dito. Hindi isa pang mekanismong naghihintay na matagpuan ang kung bakit may anumang sanhi pa.
Sa isang kuwentong isinasalaysay tungkol kay Laplace, sinabi niya kay Napoleon na hindi niya kinailangan ang hipotesis na iyon.
Pagtutol
Anuman ang eksaktong mga salita niya, tungkol sa mga planeta ang punto ni Laplace. Sinabi ni Newton na dapat silang ayusin ng Diyos (﷾) balang araw, at ikinatwiran ni Laplace na pinananatili ng mga batas ng paggalaw ang kanilang kaayusan. Inaalis niyon ang isang diyos ng mga puwang, na hindi kailangan ng Islam, ngunit hindi ang tanong kung bakit may mga batas pa.
Maaaring hindi tunay na simula ang Big Bang, kaya isang argumento ng puwang din ang argumento mula sa isang simula.
Pagtutol
Hindi kailangan ng argumento mula sa pagdepende ang isang unang sandali. Bubuuin pa rin ng mga bahaging nakadepende ang isang sansinukob na walang simula. Suporta ang simula, hindi ang pundasyon.
Pinipigilan ng pagsasabing ‘ginawa ito ng Diyos’ ang mga tao na maghanap ng mga sanhi, kaya pinababagal ng paniniwala sa Diyos ang agham.
Pagtutol
Sinabihan ng Propeta (ﷺ) ang mga tao na magpagamot, dahil gumawa ang Diyos (﷾) ng gamot para sa bawat sakit. Sinabi ni al-Ghazali na pinipinsala ng pagtanggi sa napatunayang astronomiya ang relihiyon. Hindi pinipigilan ng pagpapangalan sa Gumawa ang paghahanap sa mga paraan.
Ang pananaw ng Islam
Hindi isang paliwanag ang Diyos (﷾) na iniingatan para sa hindi pa kayang ipaliwanag ng agham. Siya ang Gumawa ng mga paraan at ng idinudulot ng mga ito. Nakasalalay ang katwiran para sa Kanya sa pagdepende, na walang pagtuklas ang nag-aalis.
Pinangangalanan ng Qur'an ang mga likas na paraan, gaya ng mga hanging nagtataas ng mga ulap, at ng ulan na sa pamamagitan nito ay inilalabas ng Diyos (﷾) ang mga pananim. Sinasabi nito na ang Diyos (﷾) ang Gumawa ng mga ito.
Sinabi ng Propeta (ﷺ) na may lunas ang bawat sakit, at na nagpapagaling ang gamot sa pahintulot ni Allah (﷾).
Tinanggihan ng Propeta (ﷺ) ang paniniwalang nakaugnay ang isang eklipse sa kamatayan ng kanyang anak.
Tinanggap ni al-Ghazali ang paliwanag ng mga astronomo sa mga eklipse at sinabing pinahihina ng pagtanggi sa gayong mga napatunayang bagay ang relihiyon.
Hindi maipapaliwanag ng isang kadena ng mga nakadependeng bagay, gaano man kahaba, kung bakit ito umiiral. Kaya nangangailangan ito ng isang bagay na hindi nakadepende sa anuman, at walang pagtuklas tungkol sa kung paano gumagana ang mga bagay ang nag-aalis sa pangangailangang iyon.
Si Allah (﷾) ang Siyang walang kailangan, habang kailangan Siya ng lahat ng bagay.