Maikling sagot
Hindi. Ipinaliliwanag ng li at qi kung paano nabubuo at naaayos ang mga bagay, ngunit wala sa dalawa ang maaaring maging ang Isang nasa likod ng lahat. Itinuro ni Zhu Xi (Chu Hsi), isang Confucian na guro nang lumaon, na may li ang bawat bagay, ang prinsipyo nito, at qi, ang materyal na puwersa nito. Tinawag niya ang li ng lahat ng bagay na Kataas-taasang Sukdulan. Sinabi niya na hindi tama ang ilarawan ang isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan, o ang magsabing walang namamahala. Ang namamahala, sabi niya, ay ang li mismo. Ngunit sinabi rin niya na walang intensiyon ang li, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman. Hindi maaaring ang isang prinsipyong walang ginagawa ang nagpapairal sa mundo. Sinasabi ng Islam kung sino ang namamahala: ang Diyos (﷾), na nakaaalam sa lahat ng bagay at lumikha sa mga ito. Sinasabi ng Qur'an: “Tunay na Kami sa bawat bagay ay lumikha ayon sa isang takda.” (54:49). Ibinigay ng mga iskolar na Muslim na Tsino ang sagot na ito sa Tsino mula noong dekada 1600. Basahin ang Qur'an, at subukin ito.
Buong paliwanag
Ang itinuro ni Zhu Xi tungkol sa li at qi
Si Zhu Xi (Chu Hsi, 1130-1200) ang pinakakilalang guro ng mas huling Confucianismo, na madalas tawaging Neo-Confucianismo. Itinuro niya na may dalawang panig ang bawat bagay. Ang li ay ang prinsipyo nito: ang padron na dahilan kung bakit ito ay kung ano ito, at kung ano ang dapat nitong maging. Ang qi ay ang materyal na puwersa nito: ang bagay na nagtitipon upang buuin ito. Isinusulat ni J. Percy Bruce, na nagsalin sa kanya noong 1922, ang ‘Batas’ para sa li at ‘Eter’ para sa qi. Tinawag ni Zhu Xi ang li ng langit, lupa at lahat ng bagay na Kataas-taasang Sukdulan (taiji). Kung kailangang ayusin ang mga ito, sabi niya, nauuna ang li. Ngunit hindi kailanman natatagpuang nag-iisa ang li. Kung walang qi, tanong niya: “kung walang Eter, saan mananahan ang Batas?”
Sinasabi ni Zhu Xi na ang Kataas-taasang Hangganan (taiji) ay ang prinsipyo (li) lamang ng langit, lupa at lahat ng bagay. Bago ang langit at lupa, naroon na ang prinsipyong ito. Nang tanungin kung nauuna ba ang prinsipyo sa materyal na puwersa (qi), sinasabi niya na wala silang tunay na una at huli; ngunit kung kailangang tuntunin ang mga ito pabalik, nauuna ang prinsipyo. Gayunman, ang prinsipyo ay hindi isang hiwalay na bagay: ito ay nasa materyal na puwersa, at kung walang materyal na puwersa ay wala itong mapagpapahingahan. Ang materyal na puwersa ay maaaring magtipon at bumuo ng mga bagay. Ang prinsipyo ay walang damdamin o intensiyon, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman; ito ay isang malinis at bukas na mundo na walang bakas. Ang materyal na puwersa, sa palagay niya, ay gumagalaw nang nakasandal sa prinsipyo. Sinasabi rin niya na ang isip ng Langit at Lupa ay hindi matatawag na walang kamalayan, ngunit hindi ito nag-iisip-isip ng mga bagay gaya ng mga tao. Sinisipi niya si Guro Cheng na ang paggalaw at pahinga ay walang panimulang punto: bago ang paggalaw ay may pahinga, at bago ang pahinga, paggalaw. Nang tanungin kung ano ang nauna sa kasalukuyang mundo, sinasabi niya na tiyak na may isa pang katulad nito. Ang langit at lupa ay hindi nawawasak: kapag lubusang walang Daan ang mga tao, ang lahat ay sama-samang bumabagsak sa kaguluhan, nagwawakas ang mga tao at mga bagay, at nagsisimula itong muli.
“ang salitang “Kalikasan” ay tumutukoy sa Batas ng buong sansinukob. Ito ang tinatawag na “Ang Kataas-taasang Sukdulan”.”
“Yamang umiiral ang Utos ng Langit, dapat ding umiral ang Eter, sapagkat sa ganito lamang magkakaroon ng sisidlan para sa Batas—kung walang Eter, saan mananahan ang Batas?”
Ang sinabi ni Zhu Xi na hindi kayang gawin ng li
Maingat si Zhu Xi tungkol sa kung ano ang kayang gawin ng li. Ang qi, sabi niya, ay maaaring magtipon at bumuo ng mga bagay. Walang damdamin o intensiyon ang li, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman. Tinawag niya itong isang malinis at bukas na mundo na walang bakas. Sinabi rin niya na hindi matatawag na walang kamalayan ang isip ng Langit at Lupa. Ngunit hindi ito nag-iisip-isip ng mga bagay gaya ng mga tao. Tungkol sa Langit, tinanggihan niya ang dalawang sagot. Hindi tama ang ilarawan ang isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan. Hindi rin tama ang magsabing walang anumang namamahala. Sa parehong kabanata, sinasabi niya na ang namamahala ay ang li mismo.
Sinasabi ni Zhu Xi na ang Kataas-taasang Hangganan (taiji) ay ang prinsipyo (li) lamang ng langit, lupa at lahat ng bagay. Bago ang langit at lupa, naroon na ang prinsipyong ito. Nang tanungin kung nauuna ba ang prinsipyo sa materyal na puwersa (qi), sinasabi niya na wala silang tunay na una at huli; ngunit kung kailangang tuntunin ang mga ito pabalik, nauuna ang prinsipyo. Gayunman, ang prinsipyo ay hindi isang hiwalay na bagay: ito ay nasa materyal na puwersa, at kung walang materyal na puwersa ay wala itong mapagpapahingahan. Ang materyal na puwersa ay maaaring magtipon at bumuo ng mga bagay. Ang prinsipyo ay walang damdamin o intensiyon, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman; ito ay isang malinis at bukas na mundo na walang bakas. Ang materyal na puwersa, sa palagay niya, ay gumagalaw nang nakasandal sa prinsipyo. Sinasabi rin niya na ang isip ng Langit at Lupa ay hindi matatawag na walang kamalayan, ngunit hindi ito nag-iisip-isip ng mga bagay gaya ng mga tao. Sinisipi niya si Guro Cheng na ang paggalaw at pahinga ay walang panimulang punto: bago ang paggalaw ay may pahinga, at bago ang pahinga, paggalaw. Nang tanungin kung ano ang nauna sa kasalukuyang mundo, sinasabi niya na tiyak na may isa pang katulad nito. Ang langit at lupa ay hindi nawawasak: kapag lubusang walang Daan ang mga tao, ang lahat ay sama-samang bumabagsak sa kaguluhan, nagwawakas ang mga tao at mga bagay, at nagsisimula itong muli.
Sinasabi ni Zhu Xi na hindi tama ang magsalita tungkol sa isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan; ngunit hindi rin tama ang magsabing walang anumang namamahala. Sa parehong kabanata, sinasabi niya na ang namamahala ay ang prinsipyo mismo. Nang tanungin tungkol sa salitang Langit sa mga klasiko, sinasabi niya na kung minsan ay nangangahulugan ito ng bughaw na kalangitan, kung minsan ng ang namamahala, at kung minsan ng prinsipyo lamang.
Ang Panginoon sa itaas sa mga lumang aklat
Nagtanong ang isang estudyante kung talagang may nagbibigay sa bawat tao ng kanyang kapalaran sa buhay. Sumagot si Zhu Xi na dumadaloy lamang ito mula sa dakilang pinagmulan. Mukhang may namimigay nito, ngunit wala talagang gumagawa nito. Paano magkakaroon ng isang tao roon sa itaas na namimigay nito, tanong niya. Pinalalabas ng dalawa sa pinakamatatandang aklat na Confucian, ang mga Oda at ang mga Talaan (Shijing at Shujing), na may isang tao sa itaas. Nagsasalita ang mga ito, halimbawa, tungkol sa galit ng Panginoon (Di), na tinatawag din nilang Panginoon sa itaas (Shangdi). Nagpatuloy si Zhu Xi: “Ngunit gayunman, ang Namamahalang ito ay walang iba kundi ang Batas. Sa buong sansinukob ay walang mas mataas kaysa sa Batas, kaya ang tawag na Namamahala.” Isinusulat ni Bruce ang ‘Batas’ para sa li, at ang ‘Namamahala’ para sa Di. Idinagdag ni Zhu Xi na may dalang kahulugan ng pamamahala ang isang lumang linya tungkol sa Panginoon sa itaas. Kaya pinanatili ni Zhu Xi ang lumang pangalan at ang kahulugan ng pamamahala, at ibinigay ang mga ito sa li.
Nang tanungin kung ang di-pantay na kapalarang natatanggap ng mga tao ay talagang ipinamimigay ng sinuman, o nagmumula lamang sa nagkataong pagtatagpo ng dalawang uri ng materyal na puwersa, sinasabi ni Zhu Xi na dumadaloy lamang ang mga ito mula sa dakilang pinagmulan. Ganoon ang hitsura nito, ngunit wala talagang isang nagbibigay ng mga ito: paano magkakaroon ng isang tao roon sa itaas na namimigay nito? Ang sinasabi ng mga Oda at ng mga Talaan ay nagpapamukhang may isang tao sa itaas, gaya kung saan binabanggit nila ang galit ng Panginoon. Ngunit ito rin ay li lamang. Walang anuman sa mundo ang mas pinararangalan kaysa sa li, kaya ibinibigay rito ang pangalan ng Panginoon (Di). Sa linyang “ang dakilang Panginoon sa itaas ay nagbaba ng moral na pakiramdam sa mga tao”, ang salitang “nagbaba” ay may dalang kahulugan ng pamamahala.
“Ngunit gayunman, ang Namamahalang ito ay walang iba kundi ang Batas. Sa buong sansinukob ay walang mas mataas kaysa sa Batas, kaya ang tawag na Namamahala.”
Sinasabi ni Zhu Xi na hindi tama ang magsalita tungkol sa isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan; ngunit hindi rin tama ang magsabing walang anumang namamahala. Sa parehong kabanata, sinasabi niya na ang namamahala ay ang prinsipyo mismo. Nang tanungin tungkol sa salitang Langit sa mga klasiko, sinasabi niya na kung minsan ay nangangahulugan ito ng bughaw na kalangitan, kung minsan ng ang namamahala, at kung minsan ng prinsipyo lamang.
Hindi lumilikha ng sarili nito ang isang padron
Tama si Zhu Xi na puno ng kaayusan ang mundo. Ngunit ayon sa sarili niyang salaysay, walang nilalayon, walang pinaplano at walang ginagawa ang li. Nagtitipon at bumubuo ng mga bagay ang qi, ngunit inakala niyang gumagalaw ito nang nakasandal sa li. Kaya walang isa man sa dalawa ang pumili ng kaayusan. Itinuro din ni Zhu Xi na bumabagsak ang mundo pabalik sa kaguluhan at muling nagsisimula, at na may isang mundong tulad ng atin na nauna rito. Hindi pa rin sinasabi ng isang walang katapusang hanay ng mga mundo kung bakit may anumang mundo. Ang li ay ang padron na sinusunod ng mga bagay; hindi ito ang nagpapairal sa kanila. Sinasabi ng Islam na sinadya ang kaayusan, ng Isang gumawa sa lahat ng bagay. Itinatanong ng Qur'an: “O nilikha sila ng hindi isang anuman o sila ay ang mga tagalikha?” (52:35). Sinasabi nito: “Tunay na Kami sa bawat bagay ay lumikha ayon sa isang takda.” (54:49). Ang Diyos (﷾) ay Siyang “lumikha saka humubog” (87:2).
Sinasabi ni Zhu Xi na ang Kataas-taasang Hangganan (taiji) ay ang prinsipyo (li) lamang ng langit, lupa at lahat ng bagay. Bago ang langit at lupa, naroon na ang prinsipyong ito. Nang tanungin kung nauuna ba ang prinsipyo sa materyal na puwersa (qi), sinasabi niya na wala silang tunay na una at huli; ngunit kung kailangang tuntunin ang mga ito pabalik, nauuna ang prinsipyo. Gayunman, ang prinsipyo ay hindi isang hiwalay na bagay: ito ay nasa materyal na puwersa, at kung walang materyal na puwersa ay wala itong mapagpapahingahan. Ang materyal na puwersa ay maaaring magtipon at bumuo ng mga bagay. Ang prinsipyo ay walang damdamin o intensiyon, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman; ito ay isang malinis at bukas na mundo na walang bakas. Ang materyal na puwersa, sa palagay niya, ay gumagalaw nang nakasandal sa prinsipyo. Sinasabi rin niya na ang isip ng Langit at Lupa ay hindi matatawag na walang kamalayan, ngunit hindi ito nag-iisip-isip ng mga bagay gaya ng mga tao. Sinisipi niya si Guro Cheng na ang paggalaw at pahinga ay walang panimulang punto: bago ang paggalaw ay may pahinga, at bago ang pahinga, paggalaw. Nang tanungin kung ano ang nauna sa kasalukuyang mundo, sinasabi niya na tiyak na may isa pang katulad nito. Ang langit at lupa ay hindi nawawasak: kapag lubusang walang Daan ang mga tao, ang lahat ay sama-samang bumabagsak sa kaguluhan, nagwawakas ang mga tao at mga bagay, at nagsisimula itong muli.
“O nilikha sila ng hindi isang anuman o sila ay ang mga tagalikha? O lumikha sila ng mga langit at lupa? Bagkus hindi sila nakatitiyak.”
“Tunay na Kami sa bawat bagay ay lumikha ayon sa isang takda.”
“na lumikha saka humubog, na nagtakda saka nagpatnubay,”
Hindi isang tao sa langit, at hindi isang padron na walang ginagawa
Sinabi ni Zhu Xi na hindi tama ang ilarawan ang isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan. Sinasabi ng Islam na hindi tao ang Diyos (﷾). Sinasabi ng Qur'an tungkol sa Diyos (﷾): “Walang katulad sa Kanya na anuman”. Ngunit nagpapatuloy ang parehong talata: “Siya ay ang Madinigin, ang Nakakikita” (42:11). At humahatol nga ang Diyos (﷾): Siya ang “Tagapagmay-ari ng Araw ng Pagtutumbas” (1:4). Siya ay “ang Una at ang Huli”, at “Siya sa bawat bagay ay Maalam” (57:3). Walang dahong nalalaglag nang hindi Niya nalalaman (6:59). Nagsasalita Siya sa mga tao sa pamamagitan ng pagkasi, o sa pamamagitan ng mga sugo (42:51). Kaya ang Isang nasa likod ng lahat ay hindi isang tao ni isang padron na walang ginagawa. Siya ang Diyos (﷾), na nakaaalam sa Kanyang ginagawa, at ginagawa ito ayon sa takda.
Sinasabi ni Zhu Xi na hindi tama ang magsalita tungkol sa isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan; ngunit hindi rin tama ang magsabing walang anumang namamahala. Sa parehong kabanata, sinasabi niya na ang namamahala ay ang prinsipyo mismo. Nang tanungin tungkol sa salitang Langit sa mga klasiko, sinasabi niya na kung minsan ay nangangahulugan ito ng bughaw na kalangitan, kung minsan ng ang namamahala, at kung minsan ng prinsipyo lamang.
“[Si Allāh] ang Tagapaglalang ng mga langit at lupa, gumawa Siya para sa inyo mula sa mga sarili ninyo ng mga kabiyak at mula sa mga hayupan ng mga kabiyak, na nagpaparami Siya sa inyo dahil doon. Walang katulad sa Kanya na anuman [ni may anumang totoong diyos maliban sa Kanya], at Siya ay ang Madinigin, ang Nakakikita.”
“ang Tagapagmay-ari ng Araw ng Pagtutumbas.”
“Siya ay ang Una at ang Huli, at ang Nakaiibabaw at ang Nakaiilalim. Siya sa bawat bagay ay Maalam.”
“Taglay Niya ang mga susi ng nakalingid; walang nakaaalam sa mga iyon kundi Siya. Nalalaman Niya ang anumang nasa katihan at karagatan. Walang nalalaglag na anumang dahon malibang nalalaman Niya ito. Walang butil sa mga kadiliman ng lupa at walang mahalumigmig ni tuyot malibang nasa isang aklat na malinaw.”
“Hindi naging ukol sa tao na kausapin siya ni Allāh maliban sa isang pagkasi, o sa likuran ng isang lambong, o magsugo Siya ng isang [anghel na] sugo para magkasi iyon ayon sa pahintulot Niya ng anumang niloloob Niya. Tunay na Siya ay Mataas, Marunong.”
| Ito ba ay… | Ang Li, kay Zhu Xi | Ang Diyos (﷾), sa Qur'an |
|---|---|---|
| May layunin at plano | ||
| Gumagawa ng mga bagay | ||
| Humahatol | ||
| Nakikipag-usap sa mga tao |
- Oo
- Hindi
Mga iskolar na Muslim na Tsino na sumulat sa Tsino
Mula noong dekada 1600, sumulat ang mga iskolar na Muslim na Tsino ng mga aklat tungkol sa Islam sa Tsino. Tinatawag ng maraming Muslim na Tsino ang mga aklat na ito na Han Kitab. Inilathala ni Wang Daiyu ang pinakaunang nananatili pa noong 1642, at sumunod sina Ma Zhu at Liu Zhi. Gumugol si Ma Zhu ng mahigit sampung taon sa pag-aaral ng mga wika at mga aklat ng Islam. Gumugol si Liu Zhi ng anim na taon sa mga aklat nito sa Arabe at Persiyano. Isinulat ng mananalaysay na si Jonathan Lipman na ginamit ni Wang ang mga termino ng paaralan ni Zhu Xi, ang marunong na Tsino ng kanyang panahon. Ginamit niya ang mga ito upang punahin ang ilan sa mga saligang ideya nito at upang ipagtanggol ang Islam. Kalahati ng apatnapung sanaysay ni Wang ay tungkol sa mga ritwal at batas ng Islam. Ang aklat ni Ma Zhu ay isang gabay sa paniniwala at gawaing Islamiko, at sumulat si Liu Zhi tungkol sa limang haligi ng Islam. Ipinaliliwanag ng mga Muslim ang Islam sa sariling wika ng kanilang mga mambabasa, gaya ng ginagawa ng pahinang ito sa Ingles.
Inilalarawan ni Lipman ang Han Kitab, ang mga aklat sa wikang Tsino tungkol sa Islam na isinulat ng mga iskolar na Muslim na Tsino; Isang bahaging sinisipi ni Lipman ang nagsasabi na tinatawag sila ng mga Muslim na Tsino sa pangalang ito (p. 72); Idinagdag ni Lipman na ginagamit ang pangalan sa hilagang-kanluran, samantalang sa ibang lugar ay isang pamagat na Tsino ang ginagamit (kab. 3, tala 38). Inilathala ni Wang Daiyu ng Nanjing ang Zhengjiao zhenquan noong 1642, ang pinakamaagang gayong akda na nananatili (p. 75). Sa kanyang paunang salita, sinasabi ni Wang na ang aklat ay lubos na nakasalig sa paggalang sa Kasulatan, kasama ang pagsangguni sa mga komentaryo (pp. 76-77). Sinasabi ni Lipman na nanghawakan si Wang sa mga pangunahing katotohanan ng Islam, ngunit sumulat sa bokabularyo ng paaralang Neo-Confucian ng magkapatid na Cheng at ni Zhu Xi; ang kanyang mga unang kabanata ay tungkol sa kaisahan ng Diyos at sa paglikha (p. 77). Ang kanyang aklat ay may dalawampung maiikling sanaysay tungkol sa pilosopiya at relihiyon at dalawampu tungkol sa ritwal at mga batas, at ipinagtatanggol nito ang paniniwala at gawaing Islamiko (pp. 77-78). Ginamit ni Wang ang buong wikang pilosopikong iyon upang punahin ang ilan sa mga pangunahing ideya nito at upang ipagtanggol ang Islam (p. 79). Gumugol si Ma Zhu ng mahigit isang dekada sa pag-aaral ng mga wika at teksto ng Islam, at isinulat ang Qingzhen zhinan (Kompas ng Islam), isang gabay sa kaisipan at gawaing Islamiko (p. 80). Si Liu Zhi, ang pinakatanyag sa mga manunulat na ito, ay nag-aral ng kurikulum sa Arabe at Persiyano sa loob ng anim na taon matapos ang kanyang pag-aaral na Confucian (p. 81), at sumulat ng isang treatise tungkol sa limang haligi ng Islam (p. 83).
Ma Zhu: ang Tunay na Panginoon bago ang Kataas-taasang Sukdulan
Inilahad ni Ma Zhu, isang iskolar na Muslim na Tsino, ang sagot ng Islam sa Tsino. Isinulat niya na bago nagsimula ang Kataas-taasang Sukdulan, ang Nag-iisang Tunay na Panginoon (Zhenzhu) lamang ang umiiral. Wala Siyang kapantay at walang katambal, walang simula at walang wakas. Hindi nakasalalay sa mga mata ang Kanyang pagkakita, sa mga tainga ang Kanyang pagkarinig, o sa isang dila ang Kanyang pananalita. Hindi Siya ipinanganak, at wala Siyang ipinanganak. Hawak Niya ang mga anyo at mga prinsipyo ng lahat ng bagay mula pa sa simula. Inihambing ito ni Ma Zhu sa balangkas ng isang sanaysay sa isip ng isang manunulat bago niya hawakan ang pinsel. Para sa Tunay na Panginoon, idinagdag niya, walang una at huli. Ginamit ni Ma Zhu ang lumang salitang Kataas-taasang Sukdulan sa sarili niyang paraan. Para sa kanya, hindi ito ang li ng lahat ng bagay ni Zhu Xi. Ito ay isang nilikhang bagay: ang ugat ng lahat ng bagay na walang kamalayan, na pinairal ng Tunay na Panginoon.
Sa una sa kanyang walong papuri sa Diyos, “Ang Iisa”, isinulat ni Ma Zhu na bago nagsimula ang Kataas-taasang Sukdulan (taiji), ang Nag-iisang Tunay na Panginoon (Zhenzhu) lamang ang umiiral. Wala Siyang kapantay at walang katambal, walang simula at walang wakas. Ang Kanyang pagkakita ay hindi umaasa sa mga mata, ngunit nakikita Niya ang lahat; ang Kanyang pagkarinig ay hindi umaasa sa mga tainga, at ang Kanyang pananalita ay hindi umaasa sa dila. Hindi Siya ipinanganak, at wala Siyang ipinanganak. Ginawa Niya ang langit at lupa at tinutustusan ang lahat ng may buhay. Hawak Niya ang mga anyo ng lahat ng bagay bago pa ang langit, kung paanong hawak ng isang manunulat ang balangkas ng isang sanaysay sa kanyang isip bago niya damputin ang pinsel. At kung paanong ang bawat nakasulat na titik ay may kahulugan, ang bawat bagay ay may prinsipyo (li); hawak Niya ang lahat ng prinsipyo mula sa simula. Para sa Tunay na Panginoon, dagdag ni Ma Zhu, sa katotohanan ay walang una at huli. Sa papuring “Dakilang kapangyarihan”, isinulat ni Ma Zhu na pinairal ng Tunay na Panginoon ang ugat ng lahat ng bagay na walang kamalayan, at ito ang tinatawag na Kataas-taasang Sukdulan. Sa kanyang paggamit, kung gayon, ang Kataas-taasang Sukdulan ay isang bagay na nilikha, hindi ang prinsipyo ni Zhu Xi ng lahat ng bagay.
“Sabihin mo: “Siyang si Allāh ay Kaisa-isa. Si Allāh ay ang Dulugan [sa pangangailangan]. Hindi Siya nagkaanak at hindi Siya ipinanganak. Hindi nagkaroon sa Kanya ng isang kapantay na isa man.””
“[Si Allāh] ang Tagapaglalang ng mga langit at lupa, gumawa Siya para sa inyo mula sa mga sarili ninyo ng mga kabiyak at mula sa mga hayupan ng mga kabiyak, na nagpaparami Siya sa inyo dahil doon. Walang katulad sa Kanya na anuman [ni may anumang totoong diyos maliban sa Kanya], at Siya ay ang Madinigin, ang Nakakikita.”
Ang hinihingi ng Islam sa mambabasa
Higit ang Islam kaysa sa isang sagot tungkol sa pinagmulan ng mga bagay. Isa itong ganap na paraan ng pamumuhay (deen), na magkakasama ang paniniwala, pagsamba, batas, pamilya at pagkatao. Sinasabi ng Diyos (﷾) na ginawa Niyang ganap ang paraang ito ng pamumuhay (5:3). Inaanyayahan Niya ang mga mananampalataya na pumasok sa Islam nang buong puso (2:208). Ipinakikita ito nang buo ng pahinang “Ano ang Islam?”. Inaangkin ng Qur'an na ito ay salita ng Isang gumawa sa lahat ng bagay ayon sa takda, at nag-aanyaya ito ng isang pagsubok (2:23). Si Muhammad (ﷺ) ang Pangwakas sa mga Propeta, ang huli sa kanila, na isinugo sa lahat ng tao (33:40; 7:158). Basahin ang Qur'an, subukin ito, at itanong kung siya ang huling sugong isinugo ng Diyos (﷾).
“Sa araw na ito bumuo Ako para sa inyo ng Relihiyon ninyo, lumubos Ako sa inyo ng biyaya Ko at nalugod Ako para sa inyo sa Islām bilang relihiyon.”
“O mga sumampalataya, magsipasok kayo sa pagkapasakop nang lubusan at huwag kayong sumunod sa mga yapak ng demonyo; tunay na siya para sa inyo ay isang kaaway na malinaw.”
“Kung kayo ay nasa isang pag-aalinlangan sa ibinaba Namin sa Lingkod Namin, maglahad kayo ng isang kabanata kabilang sa tulad nito at tumawag kayo ng mga saksi ninyo bukod pa kay Allāh kung kayo ay mga tapat.”
“Si Muḥammad ay hindi ama ng isa sa mga lalaki ninyo, subalit ang Sugo ni Allāh at ang pangwakas sa mga propeta. Laging si Allāh sa bawat bagay ay Maalam.”
“Sabihin mo: “O mga tao, tunay na ako ay Sugo ni Allāh sa inyo nang lahatan, na ukol sa Kanya ang paghahari sa mga langit at lupa. Walang Diyos kundi Siya; nagbibigay-buhay Siya at nagbibigay-kamatayan Siya. Kaya sumampalataya kayo kay Allāh at sa Sugo Niya, ang Propeta na iliterato, na sumasampalataya kay Allāh at sa mga salita Niya. Sumunod kayo sa kanya, nang sa gayon kayo ay mapapatnubayan.””
Tugon por tugon
J. Percy Bruce (tagasalin), The Philosophy of Human Nature by Chu Hsi, 1922, Aklat II, Ang Utos, seksiyon 19 — p. 147
“Ngunit gayunman, ang Namamahalang ito ay walang iba kundi ang Batas. Sa buong sansinukob ay walang mas mataas kaysa sa Batas, kaya ang tawag na Namamahala.”
Sinipi para sa
Sinabi ni Zhu Xi: “ang Namamahalang ito ay walang iba kundi ang Batas.” Kaya ang namamahala sa lahat ng bagay ay ang li, isang prinsipyo, at hindi isang Diyos na kumikilos.
Ang tugon
Sinabi ni Zhu Xi na ang Panginoon sa itaas ng mga lumang aklat ay li, dahil walang mas mataas dito. Sinabi rin niya na hindi tama ang mag-angking walang namamahala. Ngunit ayon sa sarili niyang salaysay, walang intensiyon, walang plano at walang ginagawa ang li. Hindi namamahala gaya ng isang namamahala ang isang namamahalang walang pinagpapasyahan at walang ginagawa. Sinabi pa ni Zhu Xi na wala talagang nagbibigay sa bawat tao ng kanyang kapalaran. Sinasabi ng Qur'an kung sino ang namamahala at nagtatakda sa bawat bagay: ang Diyos (﷾), na “lumikha ng bawat bagay saka nagtakda rito ng isang pagtatakda” (25:2).
Kung saan ito humahantong — Pinanatili ni Zhu Xi ang lumang pangalan ng Panginoon sa itaas, ngunit ibinigay ito sa li, na walang ginagawa. Sinasabi ng Islam na ang Namamahala ay ang Diyos (﷾), na lumilikha, nakaaalam at nagtatakda sa bawat bagay.
Mga Inuring Pag-uusap ni Guro Zhu (Zhuzi yulei), kabanata 1, tungkol sa li at qi
Sinasabi ni Zhu Xi na ang Kataas-taasang Hangganan (taiji) ay ang prinsipyo (li) lamang ng langit, lupa at lahat ng bagay. Bago ang langit at lupa, naroon na ang prinsipyong ito. Nang tanungin kung nauuna ba ang prinsipyo sa materyal na puwersa (qi), sinasabi niya na wala silang tunay na una at huli; ngunit kung kailangang tuntunin ang mga ito pabalik, nauuna ang prinsipyo. Gayunman, ang prinsipyo ay hindi isang hiwalay na bagay: ito ay nasa materyal na puwersa, at kung walang materyal na puwersa ay wala itong mapagpapahingahan. Ang materyal na puwersa ay maaaring magtipon at bumuo ng mga bagay. Ang prinsipyo ay walang damdamin o intensiyon, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman; ito ay isang malinis at bukas na mundo na walang bakas. Ang materyal na puwersa, sa palagay niya, ay gumagalaw nang nakasandal sa prinsipyo. Sinasabi rin niya na ang isip ng Langit at Lupa ay hindi matatawag na walang kamalayan, ngunit hindi ito nag-iisip-isip ng mga bagay gaya ng mga tao. Sinisipi niya si Guro Cheng na ang paggalaw at pahinga ay walang panimulang punto: bago ang paggalaw ay may pahinga, at bago ang pahinga, paggalaw. Nang tanungin kung ano ang nauna sa kasalukuyang mundo, sinasabi niya na tiyak na may isa pang katulad nito. Ang langit at lupa ay hindi nawawasak: kapag lubusang walang Daan ang mga tao, ang lahat ay sama-samang bumabagsak sa kaguluhan, nagwawakas ang mga tao at mga bagay, at nagsisimula itong muli.
Sinipi para sa
Naroon na ang li bago ang langit at lupa. Walang hanggan ito, kaya hindi ito nangangailangan ng tagagawa, at ganoon din ang mundo.
Ang tugon
Sinabi nga ni Zhu Xi na, kung kailangang tuntunin pabalik ang mga ito, nauuna ang li. Ngunit sinabi niya na walang mapagpapahingahan ang li kung walang qi, at na wala itong ginagawa. Itinuro din niya na bumabagsak ang mundo sa kaguluhan at muling nagsisimula. Hindi pa rin ipinaliliwanag ng isang walang katapusang hanay ng mga mundo kung bakit may anumang mundo. Itinatanong ng Qur'an: “O nilikha sila ng hindi isang anuman o sila ay ang mga tagalikha?” (52:35). Ang Isang walang simula ay ang Diyos (﷾), “ang Una at ang Huli” (57:3). Ipinaliliwanag ng pahinang “Kung ang lahat ay nangangailangan ng tagalikha, sino ang lumikha sa Diyos?” kung bakit dapat magtapos ang tanikala ng mga sanhi sa Isang hindi nakasalalay sa anuman.
Kung saan ito humahantong — Hindi ipinaliliwanag kung bakit may mundo ng isang walang hanggang padron na walang ginagawa ni ng isang walang katapusang hanay ng mga mundo. Ang Isang walang simula ay ang Diyos (﷾), na nakaaalam at lumilikha.
Mga pananaw
Ang itinuro ni Zhu Xi
Itinuro ni Zhu Xi na may li (prinsipyo) at qi (materyal na puwersa) ang bawat bagay. Tinawag niya ang li ng lahat ng bagay na Kataas-taasang Sukdulan, at sinabi niyang ang namamahala ay ang li mismo.
Tinawag ni Zhu Xi ang li ng langit, lupa at lahat ng bagay na Kataas-taasang Sukdulan (taiji). Sinabi niya na hindi matatagpuan ang li nang hiwalay sa qi.
Sinabi ni Zhu Xi na walang damdamin o intensiyon ang li, hindi gumagawa ng mga plano, at walang ginagawang anuman. Ang qi ang nagtitipon at bumubuo ng mga bagay.
Sinabi ni Zhu Xi na hindi tama ang ilarawan ang isang tao sa langit na humahatol sa mga kasalanan, ni ang magsabing walang namamahala. Sinabi niya na ang namamahala ay ang li mismo.
Nang tanungin kung talagang may nagbibigay sa mga tao ng kanilang di-pantay na kapalaran, sinabi ni Zhu Xi na wala talagang gumagawa nito. Pinalalabas lamang ng mga lumang aklat na may isang tao sa itaas, at ang Panginoon sa itaas na binabanggit nila ay li.
Isang mambabasang Confucian: sapat na ang li at qi
Maaaring sabihin ng isang mambabasang Confucian na ipinaliliwanag ng li at qi ang mundo, nang hindi kailangan ng isang Tagapaglikha. Idinaragdag ng ilan na ang Kataas-taasang Sukdulan ay Diyos sa ibang pangalan, o na ginawang Confucian ng mga iskolar na Muslim na Tsino ang Islam.
Itinuro ni Zhu Xi na naroon na ang li bago ang langit at lupa, at na may isa pang mundong nauna sa mundong ito. Walang hanggan ang li at hindi nangangailangan ng tagagawa.
Pagtutol
Tanggapin nating walang simula ang li. Sinabi ni Zhu Xi na walang mapagpapahingahan ang li kung walang qi, kaya hindi ito nakatatayo sa sarili nito. At walang ginagawa ang li, kaya hindi nito maipaliliwanag kung bakit umiiral ang qi, o ang anumang mundo. Hindi rin ito naipaliliwanag ng isang walang katapusang hanay ng mga mundo. Ang Isa lamang na hindi nakasalalay sa anuman ang nagpapaliwanag nito: ang Diyos (﷾), “ang Dulugan [sa pangangailangan]” (112:2).
Hindi tagagawa ang li. Ito ang dahilan kung bakit ang bawat bagay ay kung ano ito. Mali ang pagbasa kay Zhu Xi ang paghahanap ng tagagawa.
Pagtutol
Sinasabi ng Qur'an na nilikha ang bawat bagay ayon sa takda (54:49). Ngunit iba ang dahilan kung bakit ang isang bagay ay kung ano ito sa dahilan kung bakit ito umiiral. Sinabi ni Zhu Xi na walang ginagawa ang li, kaya hindi masasabi ng li kung bakit may anumang bagay. Itinatanong ng Qur'an: “O nilikha sila ng hindi isang anuman o sila ay ang mga tagalikha?” (52:35).
Sinabi ni Zhu Xi na ang namamahala ay ang li mismo: “ang Namamahalang ito ay walang iba kundi ang Batas”. Wala nang iba pang kailangan.
Pagtutol
Tinawag ni Zhu Xi ang li na Namamahala dahil walang mas mataas dito. Ngunit nag-uutos ang isang namamahala, at walang intensiyon at hindi gumagawa ng mga plano ang li, sabi niya. Sinabi rin niya na wala talagang nagbibigay sa bawat tao ng kanyang kapalaran. Sinasabi ng Islam na ang Diyos (﷾) ang nagbibigay: nilikha Niya ang lahat ng bagay ayon sa takda (54:49).
Kusang nagtitipon at nagkakalat ang qi, at ipinaliliwanag niyon ang mundo. Hindi kailangan ng namamahala.
Pagtutol
Si Zhu Xi mismo ang nagsabing hindi tama ang magsabing walang namamahala. Iisa ang kaayusang pinananatili ng qi saanman at sa bawat panahon. Kung likas na katangian lamang ng qi ang kaayusang iyon, sino ang nagbigay sa qi ng katangiang iyon? Itinuturo ng Qur'an ang kaayusang iyon, na walang pagtataliwasan, bilang gawa ng Manlilikha nito (67:3).
Ang Kataas-taasang Sukdulan ay Diyos lamang sa ibang pangalan, kaya kilala na ng mga Confucian ang Diyos.
Pagtutol
Sinabi ni Zhu Xi na ang Kataas-taasang Sukdulan ay ang li lamang ng lahat ng bagay, at na walang ginagawa ang li. Nakaririnig at nakakikita ang Diyos (﷾) ng Qur'an (42:11) at nagsasalita sa pamamagitan ng mga sugo (42:51). Hindi sila iisa.
Sumulat ang mga iskolar na Muslim na Tsino sa mga terminong Neo-Confucian, kaya ginawa nilang Confucian ang Islam.
Pagtutol
Sumulat sila sa marunong na Tsino ng kanilang panahon, upang ipaliwanag ang Islam, gaya ng pagpapaliwanag dito ng mga Muslim ngayon sa Ingles o Malay. Ginamit ni Wang Daiyu ang mga terminong iyon upang punahin ang ilang saligang ideyang Neo-Confucian at upang ipagtanggol ang Islam. At nakikilala ang Islam mula sa Qur'an at sa turo ng Propeta (ﷺ), hindi mula sa sinumang mas huling manunulat. Nag-aanyaya ang Qur'an ng pagsubok (2:23).
Ang mga iskolar na Muslim na Tsino
Mula noong dekada 1600, ipinaliwanag ng mga iskolar na Muslim na Tsino ang Islam sa Tsino. Isinulat ni Ma Zhu na ang Nag-iisang Tunay na Panginoon ay nauna sa Kataas-taasang Sukdulan, at pinairal ito. Sa sarili niyang gamit, nangahulugan ang Kataas-taasang Sukdulan ng nilikhang ugat ng mga bagay.
Inilathala ni Wang Daiyu ang Zhengjiao zhenquan noong 1642, ang pinakaunang aklat na Tsino tungkol sa Islam na nananatili pa. Sumunod sina Ma Zhu at Liu Zhi.
Isinulat ni Ma Zhu na bago ang Kataas-taasang Sukdulan, ang Nag-iisang Tunay na Panginoon lamang ang umiiral, na walang kapantay at walang katambal. Ginamit niya ang lumang salita sa sarili niyang paraan, para sa nilikhang ugat ng lahat ng bagay na walang kamalayan. Isinulat niya na pinairal ito ng Tunay na Panginoon.
Ang pananaw ng Islam
Inilalarawan ng li at qi kung paano naaayos at nabubuo ang mga bagay. Ngunit hindi ang Isang nasa likod ng lahat ang isang padron na walang ginagawa. Nilikha ng Diyos (﷾) ang lahat ng bagay ayon sa takda at nalalaman Niya ang lahat ng bagay. Walang anumang katulad Niya, ngunit nakaririnig at nakakikita Siya.
Nilikha ng Diyos (﷾) ang lahat ng bagay at itinakda ang mga ito sa wastong sukat, ayon sa takda.
Walang anumang katulad ng Diyos (﷾), ngunit nakaririnig at nakakikita Siya. Siya ang Una at ang Huli, nalalaman Niya ang lahat ng bagay, at Siya ang Tagapagmay-ari ng Araw ng Pagtutumbas.
Hindi nagkaanak ang Diyos (﷾) at hindi Siya ipinanganak, at walang katulad Niya.
Kinakausap ng Diyos (﷾) ang mga tao sa pamamagitan ng pagkasi, mula sa likuran ng isang lambong, o sa pagsusugo ng isang sugo. Inaangkin ng Qur'an na ito ay Kanyang salita at nag-aanyaya ito ng pagsubok.
Ang Islam ay isang ganap na paraan ng pamumuhay. Isinugo si Muhammad (ﷺ), ang Pangwakas sa mga Propeta, sa lahat ng tao.