Nëse nuk ka Perëndi, a kemi vullnet të lirë?

Vullneti i lirë do të thotë që njeriu zgjedh vërtet. Zgjedhja është e tija, dhe ai mund të kishte vepruar ndryshe. Determinizmi është pikëpamja se çdo ngjarje, përfshirë çdo zgjedhje, përcaktohet nga ajo që erdhi më parë. Nëse nuk ekziston asgjë tjetër përveç lëndës, atëherë mendimet janë ngjarje në tru. Dhe ngjarjet në tru ndjekin ligjet e fizikës, si çdo gjë tjetër. Pra kushdo që mendon se nuk ka Perëndi përballet me një pyetje. Në një botë vetëm prej lënde, nga vjen një zgjedhje e vërtetë?

Robert Sapolsky është profesor i biologjisë dhe i neurologjisë në Universitetin Stanford. Në librin e tij Determined (2023) ai argumenton se nuk ka vullnet të lirë. Çdo zgjedhje, thotë ai, vjen nga gjenet, hormonet, edukimi dhe rrethanat, dhe askush nuk e zgjodhi asnjërën prej tyre.

Ai thotë gjithashtu se çfarë rrjedh prej kësaj. Një njeri që u bën dëm të tjerëve është si një makinë me frena që nuk punojnë. “Do të duhej ta mbyllje, por nuk do ta dënoje dhe nuk do ta gjykoje moralisht defektin e saj.” Sipas kësaj pikëpamjeje, përgjegjësia nuk ka më rëndësi. Ai e vë në dyshim edhe fjalën ‘drejtësi’, sepse ajo nënkupton se gjykimi i njerëzve është i drejtë.

Neuroshkencëtari dhe shkrimtari Sam Harris thotë të njëjtën gjë në librin e tij të shkurtër Free Will (2012). Ai hapet kështu: “Vullneti i lirë është një iluzion. Vullnetet tona thjesht nuk janë krijim i yni.”

Mbyllja e një rreziku nuk është njësoj si dënimi i një të keqeje. Një qen të rrezikshëm e mbajmë larg fëmijëve, por nuk themi se e meriton. Sipas pikëpamjes pa vullnet të lirë, e njëjta gjë vlen për një burrë që përdhunon, ose që abuzon me një fëmijë. Ai duhet mbajtur larg të tjerëve. Por ai nuk bëri asgjë që mund ta shmangte, prandaj nuk meriton asgjë.

Megjithatë pothuajse të gjithë ndiejnë se një njeri i tillë e meriton dënimin. Viktima kërkon drejtësi, jo vetëm siguri. Gjykatat i mbajnë njerëzit përgjegjës sepse mendojnë se njerëzit zgjedhin. Dhe i shfajësojnë ata që nuk mund të zgjedhin, si fëmijët e vegjël. Një pikëpamje që nuk mund të thotë se ndonjë e keqe meriton dënim shkon kundër asaj që pothuajse çdokush e di nga brenda.

Jo çdo ateist e mohon vullnetin e lirë. Në një anketë të vitit 2020 me 1.758 filozofë, 59% e pranuan ose anuan nga kompatibilizmi. Kjo është pikëpamja se një zgjedhje mund të jetë e lirë edhe nëse ka shkaqe. Rreth 19% mendonin se vullneti është i lirë nga shkaqe të tilla, dhe rreth 11% thanë se nuk ka vullnet të lirë. Daniel Dennett, një filozof ateist, ishte kompatibilist. Për të një zgjedhje është e lirë kur vjen nga arsyet tuaja dhe askush nuk ju detyron.

Islami gjithashtu mëson se një zgjedhje është e lirë dhe megjithatë qëndron brenda vullnetit të Allahut (﷾). Pra pyetja nuk është vetëm nëse zgjedhjet kanë shkaqe. Është se kush qëndron pas zgjedhjes.

Pa Perëndinë dhe pa shpirt, njeriu është lëndë dhe asgjë më shumë. Edhe arsyet e tij janë gjendje të trurit. I bënë gjenet dhe ngjarje që ai nuk i zgjodhi kurrë, që para se të lindte. Kritikë si Sapolsky e theksojnë këtë pikë. Ta quash ‘tënden’ një arsye të tillë nuk tregon se dikush qëndroi pas zinxhirit të shkaqeve dhe zgjodhi. Nëse nuk ka askënd atje për të zgjedhur, nuk ka askënd për të fajësuar.

A mund të shpjegohet ndërgjegja vetëm me lëndën?

Islami mëson se çdo njeri ka një shpirt, të krijuar nga Allahu (﷾), dhe se Ai ia mësoi atij të drejtën dhe të gabuarën. Kurani thotë: “Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën! Vërtet, kushdo që e pastron shpirtin, do të shpëtojë, ndërsa kushdo që e shtyp atë (me punë të këqija), do të dështojë.” (91:7-10).

Ai thotë gjithashtu: “Natyrisht që Ne i treguam atij rrugën e drejtë, që ai të jetë ose mirënjohës, ose mosmirënjohës” (76:3). Dhe: “Kush të dojë, le të besojë e kush të dojë, le të mohojë” (18:29). Pra ai që zgjedh është një njeri i vërtetë, jo thjesht hallka e fundit e një zinxhiri. Zgjedhja e tij vepron brenda vullnetit të Allahut (﷾), kurrë kundër tij, dhe Allahu (﷾) nuk e detyron.

A thotë Islami se zgjedhjet tona nuk kanë rëndësi? A kanë myslimanët vullnet të lirë?

Islami i mban njerëzit përgjegjës vetëm aty ku mund të zgjedhin. “Allahu nuk e ngarkon askënd përtej fuqisë që ka” (2:286). Profeti (ﷺ) tha se ka tre veprat e të cilëve nuk shënohen. Ata janë i fjeturi derisa të zgjohet, fëmija derisa të arrijë moshën e pjekurisë dhe i çmenduri derisa t'i kthehet mendja. Çdokush tjetër përgjigjet për atë që bëri: “Çdo njeri është peng i veprave të veta” (74:38).

Meqë zgjedhja është e vërtetë, një e keqe mund ta meritojë vërtet dënimin, dhe një vepër e mirë mund ta meritojë vërtet shpërblimin. Kurani thotë: “kush ka bërë ndonjë të mirë, qoftë sa një thërrmijë, do ta shohë atë, e kush ka bërë ndonjë të keqe, qoftë sa një thërrmijë, do ta shohë atë” (99:7-8). “Allahu nuk dëmton askënd asnjë grimë” (4:40). “Dhe në Ditën e Kiametit, Ne do të vendosim peshore të sakta” (21:47).

Shumë të këqija nuk ndreqen kurrë në këtë jetë. Tek Allahu (﷾) asnjëra nuk harrohet dhe asnjëra nuk gjykohet padrejtësisht. Pa Të nuk ka Gjykatës përfundimtar. Dhe nëse nuk ka vullnet të lirë, nuk ka as kë të gjykosh.

Disa shkencëtarë dhe filozofë që mendojnë se natyra është gjithçka që ekziston thonë se nuk ka vullnet të lirë. Çdo zgjedhje vjen nga shkaqe që askush nuk i zgjodhi, prandaj askush nuk e meriton fajin apo dënimin. Njerëzit që u bëjnë dëm të tjerëve duhen mbyllur për siguri, jo dënuar.

Shumica e filozofëve, mes tyre shumë ateistë, janë kompatibilistë. Ata mendojnë se një zgjedhje është e lirë kur vjen nga arsyet e vetë njeriut dhe askush nuk e detyron, edhe pse ka shkaqe.