Qısa cavab
Xeyr. Sualların olması günah deyil, xoşunuza gəlməyən keçici şübhə də günah deyil. Bir dəfə bəzi səhabələr Peyğəmbərə (ﷺ) dedi ki, onlarda demək üçün çox dəhşətli fikirlər var. O, onların bu narahatlığını “açıq iman” adlandırdı. Dedi ki, insan keçici fikirlərə əməl etmirsə və onları danışmırsa, Allah (﷾) onları bağışlayır. İmanın söykənə bilmədiyi şey onun özəyinə dair sabit şübhədir. Bu özək belədir: Allah (﷾) Tanrıdır, Muhəmməd (ﷺ) Allahın (﷾) Rəsuludur, Quran isə Allahın (﷾) kəlamıdır. Buna görə şübhə gələndə ona baxın və bilənlərdən soruşun. Yəqinlik addım-addım artır. Hətta iman etmiş İbrahim də Allahın (﷾) necə həyat verdiyini görməyi istədi, sadəcə “qəlbim rahat olsun” deyə.
Tam izah
Sual şübhə deyil
Çoxları suala şübhə deyir. Onlar eyni deyil. Sual bir şeyə inanıb onu daha yaxşı anlamaq istəməkdir. Bu ayə nə deməkdir? Bu etiraza necə cavab verim? Şübhə isə onun doğru olduğuna artıq əmin olmamaqdır.
İslamda suallar xoş qarşılanır. Quran mömini belə dua etməyə öyrədir: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!” (20:114). Səhabələr Peyğəmbərə (ﷺ) çətin suallar verirdi. Bir dəfə onlara dedi ki, hər adamın axirətdəki yeri artıq yazılıb. Onlar əməldən əl çəkməli olub-olmadıqlarını soruşdular. O, onları danlamadı. Cavab verdi: əməl etməyə davam edin.
“Haqq Hökmdar olan Allah ucadır! Onun sənə nazil etdiyi vəhy tamamlanmayınca Quranı oxumağa tələsmə və: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”– de.”
Əli rəvayət edir ki, bir cənazədə Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, hər adamın Cənnətdə və ya Oddakı yeri artıq yazılıb. Səhabələr bəs yazılana güvənib əməldən əl çəkməlidirlərmi deyə soruşdular. O dedi: əməl etməyə davam edin, çünki hər kəsə yaradıldığı yerə aparan əməlləri etmək asan olacaq. Sonra Quran 92:5-7-ni oxudu.
| Növ | O nədir | Günahdırmı? | Nə etməli |
|---|---|---|---|
| Sual | İnanırsınız və anlamaq istəyirsiniz | Xeyr | Bilik əhlindən soruşun |
| Ötəri vəsvəsə | Xoşlamadığınız və uzaqlaşdırdığınız fikir | Xeyr | Allaha (﷾) sığının və dayanın |
| Əsas barədə möhkəm şübhə | Artıq onun doğruluğuna əmin deyilsiniz | İman bunun üzərində dura bilməz | Əmin olana qədər cavab axtarın |
Keçici fikir günah deyil
Bəzi səhabələr narahat halda Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəldi. Onlarda hər birinin danışmaq üçün çox ağır saydığı fikirlər var idi. O, həqiqətən belə tapıb-tapmadıqlarını soruşdu. Onlar bəli dedi. O dedi: “bu, açıq imandır.” Onlar bu fikrə nifrət edir və onu özlərindən uzaqlaşdırırdı. Bu narahatlıq imanın itirilməsinin yox, imanın əlaməti idi.
O, həmçinin dedi ki, Allah (﷾) ağıldan keçən pis fikirləri bağışlayır. İnsan onlara əməl etmədikcə və onları danışmadıqca bu belədir. Xəbərdarlıq etdi ki, Şeytan bunu və onu kimin yaratdığını, nəhayət, Rəbbini kimin yaratdığını soruşacaq. Bu gələndə, dedi, Allaha (﷾) sığının və orada dayanın. Siz keçici fikirləriniz deyilsiniz.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, bəzi səhabələr Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəlib ağıllarında hər birinin danışmaq üçün çox ağır saydığı fikirlər tapdıqlarını deyiblər. O, həqiqətən belə tapıb-tapmadıqlarını soruşub. Onlar bəli deyiblər. O demişdir: bu, açıq imandır.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah ümmətinin ağlından keçən pis fikirləri, onlar danışmadıqca və ya əməl etmədikcə bağışlamışdır.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Şeytan insanın yanına gəlib bunu və onu kimin yaratdığını soruşur, nəhayət, Rəbbini kimin yaratdığını soruşur. Bu fikir gələndə insan Allaha sığınmalı və orada dayanmalıdır.
İman nəyə söykənir
İslamda imanın altı əsası var. Bunlar Allaha (﷾), Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə, Son günə və qədərə inanmaqdır. Onun özəyində üç həqiqət var. Allah (﷾) yeganə Tanrıdır. Muhəmməd (ﷺ) Allahın (﷾) Rəsuludur. Quran Allahın (﷾) kəlamıdır. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, ilk ikisində heç bir şübhəsi olmadan Allahla (﷾) görüşən sonda Cənnətə girəcək. Quran möminləri iman gətirən, “sonra şəkk-şübhəyə düşməyən” kimi təsvir edir (49:15). O, özünü “içində heç bir şəkk-şübhə olmayan” Kitab adlandıraraq açılır (2:2).
Deməli, bu həqiqətlərə dair sabit şübhə birgə yaşanacaq şey deyil. O, həll ediləcək şeydir. Gəlib onunla mübarizə apardığınız şübhə isə fərqlidir. Bu, sınağın bir hissəsidir və onun dərmanı cavab axtarmaqdır. Bir müddət əmin olmamaq İslamı rədd etməklə eyni deyil. Bir etiraza hələ cavabınızın olmaması da. Özünüzü itirilmiş saymayın. Axtarmağa davam edin.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Təbuk yürüşündə yemək azalanda Peyğəmbər (ﷺ) qalanın üzərində dua edib və o, kifayətdən də çox olub. Sonra demişdir: şəhadət verirəm ki, Allahdan başqa tanrı yoxdur və mən Onun elçisiyəm; bu ikisində heç bir şübhəsi olmadan Allahla görüşən qul Cənnətə girəcək.
“Möminlər ancaq Allaha və Onun rəsuluna iman gətirən, sonra şəkk-şübhəyə düşməyən, Allah yolunda malları və canları ilə cihad edənlərdir! (İmanlarında) sadiq olanlar da məhz onlardır.”
“Bu, içində heç bir şəkk-şübhə olmayan, müttəqilərə doğru yol göstərən bir Kitabdır.”
Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, ağappaq paltarlı, üzərində səfər izi olmayan bir yad adam Peyğəmbərin (ﷺ) qarşısında oturub ondan İslam, iman və ibadətdə gözəllik barədə soruşdu. İman barədə soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, iman Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə və Son günə inanmaq və ilahi təqdirə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, yad adam onlara dinlərini öyrətməyə gəlmiş Cəbrayıl idi.
Yəqinlik addım-addım gəlir
Quran yəqinliyin birdən çox dərəcəsindən danışır. O, “yəqin biləydiniz” deyə bilməkdən, sonra “öz gözünüzlə” görməkdən danışır (102:5-7). Bu ayələr Oddan danışır, lakin yəqinliyin dərəcələri olduğunu göstərir. Quran öz mesajını da “gerçək bir həqiqət” adlandırır (69:51). Deməli, əmin olmaq sabit bir nöqtə deyil. O, arta bilər.
Odu düşünün. Etibar etdiyiniz adam desə, onun olduğuna əmin ola bilərsiniz. Sonra onu öz gözünüzlə görürsünüz. Əvvəl də əmin idiniz, indi isə daha əminsiniz. Müsəlmanda birincisi olmalıdır: əmin ağıl. Bəzi şeylər yalnız axirətdə görünəcək.
“Xeyr! Kaş ki, yəqin biləydiniz. Siz Cəhənnəmi mütləq görəcəksiniz! Sonra onu öz gözünüzlə mütləq görəcəksiniz!”
“Şübhəsiz ki, o (Quran) gerçək bir həqiqətdir.”
Ağıl yəqini
Əminsiniz, çünki səbəblər aydındır (102:5).
Görmə yəqini
Öz gözlərinizlə görürsünüz (102:7).
Hətta peyğəmbərlər də görməyi istəyib
İbrahim dedi: “Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!” Allah (﷾) soruşdu: “Məgər sən inanmırsan?” O dedi: “Əlbəttə, (inanıram!) Lakin (istəyirəm ki,) qəlbim rahat olsun” (2:260). Deməli, o, şübhədə deyildi. Artıq inanırdı və görməyi də istədi. Allah (﷾) ona dörd quşu diriltməklə göstərdi.
Allahla (﷾) danışmış Musa istədi: “Ey Rəbbim! (Özünü) mənə göstər, Sənə baxım”. Allah (﷾) dedi: “Sən məni görə bilməzsən.” Onun təcəllisi dağa toxunanda dağ parça-parça oldu (7:143). Deməli, daha çox yəqinlik istəmək iman çatışmazlığı deyil. Lakin bu həyatda hər şey göstərilməyəcək.
“Bir zaman İbrahim: “Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!”– demişdi. (Rəbbi ona:) “Məgər sən inanmırsan?”– deyə buyurdu. (İbrahim) dedi: “Əlbəttə, (inanıram!) Lakin (istəyirəm ki,) qəlbim rahat olsun”. (Allah) buyurdu: “Quşlardan dördünü tut və onları götür tikə-tikə et, sonra hər dağın başına onlardan bir parça qoy, sonra da onları çağır, tez sənin yanına gələcəklər. Bil ki, Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir!””
“Musa təyin etdiyimiz vaxtda gəldikdə Rəbbi onunla danışdı. (Musa) dedi: “Ey Rəbbim! (Özünü) mənə göstər, Sənə baxım”. (Allah) dedi: “Sən məni görə bilməzsən. Lakin (bu) dağa bax. Əgər o, öz yerində qala bilsə, sən də Məni görəcəksən.” Rəbbi dağa təcəlli etdikdə onu parça-parça etdi. Musa da bayılaraq yerə yıxıldı. O özünə gəldikdə isə: “Sən pak və müqəddəssən! Sənə tövbə etdim və mən iman gətirənlərin birincisiyəm!”– dedi”
Şübhə gələndə nə etməli
Əvvəlcə onun nə cür olduğunu soruşun. Rəbbinizi kimin yaratdığını soruşmaq kimi vəsvəsədirsə, Allaha (﷾) sığının və orada dayanın. Həqiqi sualdırsa, ona baxın. Bilik sahiblərindən soruşun və səbəbləri oxuyun. Quran buna dəvət edir. O, oxucularından onda ziddiyyət axtarmağı istəyir. Deyir ki, Allahdan (﷾) olmasaydı, çoxlu ziddiyyət tapardılar (4:82).
Onu tək daşımayın və axtararkən namazınızı tərk etməyin. Belə fikirlər sizi tərk etmirsə və hər gün sizə ağırlıq verirsə, həkimlə də danışın. Bunun üçün kömək var.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Şeytan insanın yanına gəlib bunu və onu kimin yaratdığını soruşur, nəhayət, Rəbbini kimin yaratdığını soruşur. Bu fikir gələndə insan Allaha sığınmalı və orada dayanmalıdır.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
Baxışlar
Din şübhəni qadağan edir
Dinin bəzi tənqidçiləri deyir ki, möminlərə heç vaxt şübhə etməmək deyilir ki, imanlarını heç vaxt araşdırmasınlar.
Dinlər möminlər inandıqlarına yaxından baxmasın deyə şübhəni qadağan edir.
Təkzib
İslam sualları xoş qarşılayır və daha çox elm üçün duanı öyrədir (20:114). Tanrı barədə iddia edənlərə dəlillərini gətirməyi deyir (2:111). Düşünmədən atalarının ardınca gedənləri qınayır. O, yəqinliyi axtarışın əvəzi kimi yox, sonu kimi istəyir. Keçici şübhələr bağışlanır, onlardan narahatlıq isə imanın əlaməti adlandırılır.
İslam baxışı
Suallar xoş qarşılanır, keçici fikirlər bağışlanır. İman özək həqiqətlərinə əmin olmağa söykənir, yəqinlik isə addım-addım artır. Şübhə gələndə müsəlman vəsvəsələrdən Allaha (﷾) sığınır və həqiqi suallara cavab axtarır.
Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrin danışmaq üçün çox ağır fikirlərdən narahatlığını “açıq iman” adlandırıb.
İnsan keçici pis fikirlərə əməl etmirsə və onları danışmırsa, Allah (﷾) onları bağışlayır.
Möminlər iman gətirib sonra heç vaxt şübhə etməyənlərdir.
Quran ağlın yəqinliyindən, gözün yəqinliyindən və yəqinlik həqiqətindən danışır.
İbrahim iman edirdi və qəlbi rahat olsun deyə Allahın (﷾) ölüləri necə diriltdiyini görməyi istədi.