Qısa cavab
Tanrını heç kim yaratmayıb. Tanrının varlığı üçün dəlil heç vaxt hər şeyin yaradıcıya ehtiyacı olduğunu demir. O deyir ki, başqa bir şeydən asılı olan hər şeyin asılı olacağı bir şeyə ehtiyacı var. Heç nədən asılı olmayan varlığın səbəbə ehtiyacı yoxdur. Borc gözləyən bir adamı təsəvvür edin, burada hər borc verən əvvəlcə növbətidən borc almalıdır. Sırada heç kimdə pul yoxdursa, sıra nə qədər uzun olsa da, adam pulu almaz. Kimdəsə borc almadan pul olmalıdır. Həmin adama kimin borc verdiyini soruşmaq vəziyyəti səhv anlamaqdır. Yaradıcısı olan tanrı Tanrı olmazdı və onun yaradıcısı eyni sualla üzləşərdi. Peyğəmbər (ﷺ) bu vəsvəsəni qabaqcadan görüb. O, möminlərə ondan Allaha (﷾) sığınmağı və dayanmağı deyib, çünki sualın cavabı yoxdur. İslamın cavabı heç nəyə ehtiyacı olmayan Allahdır (﷾), qalan hər şeyin isə Ona ehtiyacı var.
Tam izah
Səbəbə yalnız asılı olanın ehtiyacı var
Şey başqa bir şeydən asılıdırsa və heç mövcud olmaya da bilərdisə, o, asılı varlıqdır. Gördüyümüz hər şey belədir. İnsanlar valideynləri görüşdüyü üçün mövcuddur. Onlar hava, yemək və günəş sayəsində yaşayır. Günəş yalnız yanacağı bitənə qədər yanır. Hər şeyin varlığı borcdur. Borc şeylər zənciri nə qədər uzun olsa da, özünü izah edə bilməz. Vaqonların sonsuz sırasının da çəkilmədən çəkən lokomotivə ehtiyacı var. On birinci əsrin müsəlman filosofu İbn Sina bu nəticəyə gəlib. Heç nədən asılı olmayan və heç nəyə ehtiyacı olmayan varlıq olmalıdır.
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
Gördüyümüz hər şey başqa bir şeydən asılıdır: varlığı borcdur.
Kifayət qədər uzun zəncir özünü izah edə bilərmi?
Xeyr. Kimsədə borc almadan pul olmasa, borc alanlar sırası borcu heç vaxt ödəmir.
Onda nə mövcud olmalıdır?
Heç nədən asılı olmayan və heç nəyə ehtiyacı olmayan varlıq.
O varlığı kim yaradıb?
Heç kim. Yaradanı olan tanrı Tanrı olmazdı və onun yaradanı eyni sualla üzləşərdi.
Allahın (﷾) heç nəyə ehtiyacı yoxdur, qalan hər şeyin isə Ona ehtiyacı var.
Yaradıcısı olan tanrı Tanrı olmazdı
Fərz edək ki, Tanrının yaradıcısı olub. Onda həmin yaradıcı həqiqi Tanrı olardı. Eyni sual ondan, sonra da onun yaradıcısından soruşulardı. Ya sıra heç vaxt yaradılmamış varlıqda bitir, ya da heç vaxt bitmir və heç nə izah olunmur. Sualı bitirən tək cavab heç vaxt yaradılmamış varlıqdır. Tanrı sözü məhz bunu bildirir. Quran deyir ki, O, nə doğub, nə də doğulub və Onun heç bir bənzəri yoxdur.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
Heç nəyə ehtiyacı olmayan tək Tanrı
İbn Sina iddia edib ki, heç nədən asılı olmayan varlıq hissələrdən düzəldilməyib. Hissələrdən düzəldilmiş şey onlardan asılıdır. Deməli, kainatın özü bu varlıq ola bilməz. O, hissələrdən ibarətdir və hər hissənin varlığı borcdur. Belə varlıq yalnız bir ola bilər. Hər birinin heç nəyə ehtiyacı olmayan iki varlıq nəyəsə görə fərqlənməli olardı. Onları fərqləndirən nə olsa, hissə və ya hədd olardı. Quran deyir ki, insanların Allaha (﷾) ehtiyacı var, Onun isə heç nəyə ehtiyacı yoxdur. O, Onu əs-Saməd, yəni hamının ehtiyac duyduğu adlandırır. O, Onu Əvvəl və Axır adlandırır.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“Yer üzündə olan hər kəs fanidir. Yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin Üzü əbədidir.”
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
Peyğəmbərin (ﷺ) qabaqcadan gördüyü vəsvəsə
Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Şeytan məhz bu sualı gətirəcək. Şeytan ‘bunu kim yaradıb?’ sualından ‘Rəbbini kim yaradıb?’ sualına keçəcək. Peyğəmbər (ﷺ) möminə Allaha (﷾) sığınmağı və dayanmağı deyib. Bu, düşünməkdən imtina deyil. Sualın cavabı yoxdur, çünki o, heç vaxt yaradılmamış tək varlığın yaradıcısını soruşur.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Şeytan insanın yanına gəlib bunu və onu kimin yaratdığını soruşur, nəhayət, Rəbbini kimin yaratdığını soruşur. Bu fikir gələndə insan Allaha sığınmalı və orada dayanmalıdır.
Bibliyada eyni fikir
Paulus birinci əsrin xristian missioneri idi. O, Afina filosoflarına deyib ki, Tanrıya insan əli ilə xidmət edilmir, sanki Onun nəyəsə ehtiyacı var. Tanrı hamıya həyat və nəfəs verir. Bibliya və Quran bu məsələdə razıdır.
“Dünyanı və onda olan hər şeyi yaradan Tanrı göyün və yerin Rəbbi olduğu üçün əllə tikilmiş məbədlərdə yaşamır; insan əli ilə də Ona xidmət edilmir, sanki bir şeyə ehtiyacı varmış kimi, çünki hamıya həyat, nəfəs və hər şeyi verən Odur;”
Etirazlara cavab
Hartle və Hawking, Physical Review D (1983)
Kainatın ‘sərhədsiz’ vəziyyətini, zamanın ilk kənarı olmadığı bir modeli təklif edir. Bu, təklifdir, sübut olunmuş nəticə deyil.
Nə üçün istinad olunub
Bəzi fiziklər kainatın ilk anı olmadığı modellər təklif edir. Onlardan biri Hartle və Hawkingin sərhədsizlik təklifidir. İnanmayanlar deyir ki, ilk anı olmayan kainatın səbəbə ehtiyacı yoxdur.
Cavab
Başqalarından asılı şeylərdən gələn bu dəlilin ilk ana ehtiyacı yoxdur. Fərz edək ki, keçmişin ilk kənarı yoxdur və ya əbədi geriyə gedir. Kainatın hər hissəsinin varlığı yenə də borcdur. Sual yenə qalır: bu kainat ümumiyyətlə niyə mövcuddur? İbn Sinanın özü hesab edirdi ki, dünyanın başlanğıcı yoxdur və əl-Qəzali bu baxışı rədd edib. Buna baxmayaraq, İbn Sinanın dəlili onu bir zəruri varlığa, yəni heç nədən asılı olmayan varlığa aparıb. Bu başlanğıcsız modellərin heç biri sübut olunmayıb.
Nəticə — İslam hesab edir ki, dünya yaradılıb və onun başlanğıcı olub. Lakin sonsuz zəncir belə borc varlıq olardı və heç nəyə ehtiyacı olmayan Tək Varlığa işarə edərdi.
Quran 57:3 — əl-Hədid surəsi, ayə 3
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
Nə üçün istinad olunub
Tanrı zaman və məkandan kənardadırsa, O, zamanın içində necə bilə və hərəkət edə bilər?
Cavab
Quran sualla cavab verir: “Məgər yaradan (Allah) yaratdığını bilməzmi?” (67:14). Hər şeyi yaradan onlarda baş verən hər şeyi bilir. “Yerə düşən elə bir yarpaq yoxdur ki, Allah onu bilməsin.” (6:59). O, Əvvəl və Axırdır (57:3). Peyğəmbər (ﷺ) Onu Əvvəl, Ondan əvvəl heç nə yoxdur, və Axır, Ondan sonra heç nə yoxdur, deyə tərifləyib (Muslim 2713). Yaradan düzəltdiyini bilmək və ya formalaşdırmaq üçün onun içində yaşamalı deyil. Müəllif kitabının hər səhifəsini bilir və hər hadisəni öz yerinə yazır, lakin özü heç bir səhifədə deyil. Onun necə bildiyi və hərəkət etdiyi bizimki kimi deyil, çünki Onun kimi heç nə yoxdur (42:11). Onun bunu necə etdiyini bilməmək etdiyinə şübhə etməyə səbəb deyil.
Nəticə — Yaradan yaratdığı hər şeyi bilir və idarə edir. Bunu necə etdiyi yalnız Ona aiddir və Onun kimi heç nə yoxdur.
Baxışlar
Buddist
Buddizmin Yaradana ehtiyacı yoxdur. Yenidən doğulma dövranının bilinən başlanğıcı yoxdur və bütün şeylər keçicidir və özlük deyil, buna görə əbədi, dəyişməz Tanrı yoxdur.
Yenidən doğulma dövranının bilinən başlanğıcı yoxdur, buna görə heç nəyin ilk səbəbə ehtiyacı yoxdur.
Təkzib
İlk halqası olmayan zəncir heç nəyi izah etmir, çünki hər halqa varlığını əvvəlkindən borc alır. Buddanın özü də səbəbə ehtiyacı olmayan bir şeydən danışır. Bu, heç bir yaranma, yox olma və dəyişiklik görünməyən şərtlənməmişdir.
Bütün hallar keçicidir və bütün şeylər özlük deyil, buna görə əbədi, dəyişməz Tanrı ola bilməz.
Təkzib
Budda deyir ki, şərtlənməmişdə yaranma, yox olma və dəyişiklik yoxdur. Deməli, buddizmin özü hesab edir ki, şərtlənməmiş olan keçici deyil və heç vaxt yaradılmayıb. İslam Allah (﷾) barədə bunu deyir: O, Əvvəl və Axırdır, doğulmayıb və Onun kimi heç nə yoxdur.
Onda kainatın da səbəbə ehtiyacı yoxdur
Bertrand Russell bu etirazı 1927-ci ildə irəli sürüb. O deyib ki, nəsə səbəbsiz mövcud ola bilirsə, bu, Tanrı kimi dünya da ola bilər.
Tanrı səbəbsiz mövcud ola bilirsə, kainat da ola bilər və burada dayana bilərik.
Təkzib
Səbəbə yalnız asılı olanın ehtiyacı var. Kainat hissələrdən ibarətdir və başlanğıcı var, deməli, asılıdır. Heç nədən asılı olmayan varlığın nə hissələri, nə də başlanğıcı var və bu, kainatın təsviri deyil.
Cayn: dünya heç vaxt yaradılmayıb
Caynizm öyrədir ki, dünya heç vaxt yaradılmayıb və heç vaxt məhv olmayacaq. Cayn müəllimləri Yaradana qarşı dəlil gətirib: kamil varlıq niyə yaratmaq istəsin və material haradan gəlsin?
Dünyanın nə başlanğıcı, nə də sonu var və onun yaradıldığını deyənlər həqiqəti bilmir.
Təkzib
Başlanğıcı olmayan dünya bu günə çatmaq üçün artıq keçilmiş sonsuz keçmiş demək olardı və bu, heç vaxt mümkün deyil. Müasir kosmologiya da tapır ki, orta hesabla genişlənmiş kainatın keçmişində sərhəd var.
Kamil Yaradanın yaratmağa səbəbi və dünyanı düzəltmək üçün materialı olmazdı.
Təkzib
İslam Allahın (﷾) ehtiyacdan yaratdığını demir: insanların Ona ehtiyacı var, Onun isə heç nəyə ehtiyacı yoxdur. Onun yanında materiala da ehtiyacı olmayıb. Göyləri və yeri misilsiz xəlq edən Odur və O, bir işə hökm verəndə ona “Ol!” deyir, o da olur. Xammala ehtiyacı olan yaradıcı Tanrı olmazdı, deməli, bu dəlil İslamın da rədd etdiyi tanrıya cavab verir.
İslam baxışı
Allah (﷾) heç nədən asılı olmayan tək varlıqdır, buna görə Onun səbəbi yoxdur. Qalan hər şeyin varlığı Ondan borcdur. Peyğəmbər (ﷺ) möminlərə deyib ki, ‘Allahı kim yaradıb?’ sualı rədd edilməli vəsvəsədir.
Səbəbə yalnız başqa bir şeydən asılı olanın ehtiyacı var. Heç nədən asılı olmayan varlığın ehtiyacı yoxdur.
Asılı şeylərin sonsuz zəncirinin də ondan kənarda heç nədən asılı olmayan varlığa ehtiyacı var. Borc alanların sonsuz sırası heç vaxt borc verən olmur.
Heç nədən asılı olmayan varlıq yalnız bir ola bilər. Belə iki varlıq hissə və ya hədd ilə fərqlənməli olardı.
Yaradıcısı olan tanrı Tanrı olmazdı və onun yaradıcısı sonsuza qədər eyni sualla üzləşərdi.
Quran deyir ki, insanların Allaha (﷾) ehtiyacı var, Allahın (﷾) isə heç nəyə ehtiyacı yoxdur. O, Onu Əvvəl və Axır adlandırır.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) xəbərdarlıq edib ki, ‘Rəbbini kim yaradıb?’ sualını Şeytan təlqin edir. O, möminlərə bundan Allaha (﷾) sığınmağı deyib.
Allah (﷾) əs-Səməddir, hamının Ondan asılı olduğu özünə kifayət edəndir, nə doğub, nə də doğulub.
Bibliya da deyir ki, Tanrının heç nəyə ehtiyacı yoxdur və O, hamıya həyat və nəfəs verir.