Qısa cavab
Xeyr. Quran inanılmağı yox, sınanmağı istəyir. O, öz ayələri və yaradılmış şeylər üçün bir söz, ‘ayat’ (nişanələr) sözünü işlədir. Yağış, dənizdəki gəmilər, gecə və gündüz, insanların müxtəlif dilləri və rəngləri hamısı nişanə adlanır. O, oxucuya dönə-dönə onlara baxmağı və düşünməyi deyir. O, özü üçün sınaq da qoyur: Allahdan (﷾) başqasından gəlsəydi, insanlar onda çoxlu ziddiyyət tapardı. Allahın (﷾) lütfünü yalnız özlərinə aid edənlərə dəlillərini gətirməyi deyir. Atalarının ardınca düşünmədən gedənləri qınayır. Peyğəmbərə (ﷺ) gələn ilk vəhy də Allahın (﷾) qələmlə öyrətməsindən danışır. Deməli, İslamda iman kor-koranə etibar yox, dəlilə söykənən etibardır.
Tam izah
Yaradılış nişanə adlanır
Quran öz ayələri və yaradılmış şeylər üçün bir söz, ‘ayat’ (nişanələr) sözünü işlədir. O, göyü, yağışı, heyvanları və küləkləri göstərir. O, insanların müxtəlif dillərini və rənglərini göstərir. O deyir ki, bunların hər biri ağlını işlədən insanlar üçün nişanədir. O, yaradılış barədə dərindən düşünən və onun boş yerə yaradılmadığı nəticəsinə gələnləri də tərifləyir.
“Həqiqətən də, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birilə əvəz olunmasında, insanlara fayda verən şeylərlə (yüklənmiş halda) dənizdə üzən gəmilərdə, Allahın göydən endirdiyi, onunla da ölmüş torpağı diriltdiyi suda, (Onun) növbənöv heyvanları (yer üzünə) yaymasında, küləklərin (istiqamətinin) dəyişdirilməsində və göylə yer arasında ram edilmiş buludlarda, başa düşən insanlar üçün dəlillər vardır.”
“Göylərin və yerin yaradılışı, dillərinizin və rənglərinizin müxtəlifliyi də Onun dəlillərindəndir. Həqiqətən, bunda bilənlər üçün dəlillər vardır!”
“Yer üzündə yəqinliklə inananlar üçün (Allahın qüdrətinə dəlalət edən) dəlillər vardır. (Ey İnsanlar!) Sizin özünüzdə də (Allahın qüdrətinə dəlalət edən) dəlillər var. Məgər görmürsünüz?!”
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır. O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər, göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünər (və deyərlər:) Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən. Bizi Cəhənnəm əzabından qoru!”
| Ayə | Əlamət |
|---|---|
| 2:164 | Göy, yağış, gəmilər, heyvanlar və küləklər. |
| 30:22 | İnsanların çoxlu dilləri və rəngləri. |
| 51:20-21 | Yer və insanların özləri. |
| 3:190-191 | Göylər və yer, gecə və gündüz. |
Quran öyrənilməyi istəyir
Quran soruşur ki, insanlar onu anlamağa niyə ciddi səy göstərmir. O, həqiqət olduğu aydın olana qədər nişanələrini dünyada və insanların özlərində göstərəcəyini də vəd edir. Deməli, o, əvvəl inanılmağı, sonra anlaşılmağı istəmir. O, oxucudan dünyaya baxmağı, dünyanın işarə etdiyi nəticəni çıxarmağı və sonra Kitaba qayıtmağı istəyir.
“Məgər onlar Quranı düşünmürlərmi?! Yoxsa qəlbləri qıfıllıdır?!”
“Onun (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz dəlillərimizi onlara həm üfüqlərdə (kainatda), həm də öz nəfslərində göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyilmi?!”
Kor-koranə tabe olmaq yox, dəlil
İnsanlar yalnız öz qruplarının Cənnətə girəcəyini deyəndə Quran onlara dəlillərini gətirməyi deyib. O, ataları ağılsız olsa da, onların yolu ilə gedənləri qınayır. O, bilmədiyi şeyin ardınca getməyi qadağan edir. O, Peyğəmbərə (ﷺ) insanları Allaha (﷾) görmək qədər aydın dəlillə çağırmağı deyir.
“Onlar dedilər: “Yəhudilərdən və ya nəsranilərdən başqa heç kəs Cənnətə daxil olmayacaq!” Bu onların xam xəyallarıdır. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin!””
“Onlara: “Allahın nazil etdiyinə tabe olun!”– deyildikdə, onlar: “Xeyr, biz atalarımızın tutduğu yolla gedəcəyik!”– deyirlər. Bəs ataları heç bir şey anlamamış və doğru yolda olmamışlarsa, onda necə?!”
“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
“De: “Bu, mənim yolumdur. Mən və mənə tabe olanlar, bəsirət (elm və yəqinlik) üzərində, insanları Allaha çağırırıq. Allah pakdır, müqəddəsdir. Mən də müşriklərdən deyiləm”.”
Dəlilinizi gətirin
Quranı diqqətlə öyrənin
Daha çox bilik üçün dua edin
Atalarınızın ardınca düşünmədən getmək
Bilmədiyinizin ardınca getmək
Quran bilik əmr edir
Peyğəmbərə (ﷺ) gələn ilk vəhy oxu və ya elan et demək olan ‘iqra’ sözü ilə başlayır. O, Allahın (﷾) qələmlə öyrətməsindən danışır. Quran möminə daha çox bilik üçün dua etməyi də öyrədir.
“(Ey Peyğəmbər!) Yaradan Rəbbinin adı ilə oxu! O, insanı qan laxtasından yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin ən böyük kərəm sahibidir. O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi. İnsana bilmədiklərini öyrətdi.”
“Haqq Hökmdar olan Allah ucadır! Onun sənə nazil etdiyi vəhy tamamlanmayınca Quranı oxumağa tələsmə və: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”– de.”
Quranın özü üçün qoyduğu sınaq
Allahdan (﷾) gəldiyini iddia edən hər kitab yoxlanılmalıdır və Quran sınağı öz sözləri ilə qoyur. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından olan kitabda çoxlu ixtilaf (çoxlu ziddiyyət) olardı. Deməli, oxuculara onu diqqətlə öyrənmək deyilir. O, tarix barədə də iddia irəli sürür: Allah (﷾) onu təhrifdən qoruyacaq. Hər kəs bu iddianı əlyazmalarla yoxlaya bilər.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
Quranın haradan gəldiyini yoxlamaq
Allahdan (﷾) olmaq iddiası yoxlanılmalıdır. Kitab özü ilə razılaşırmı? O, tarixə sadiqdirmi? Onun bizə necə və kimlər vasitəsilə çatdığını izləyə bilərikmi? İslam məhz bu sualları dəvət edir. Quranı onu əzbər bilən adamlar daşıyıb və o, əvvəldən yazılıb. O, onu da göstərir ki, nazil olmazdan əvvəl Peyğəmbər (ﷺ) nə oxuya, nə də yaza bilirdi. Deməli, o, onu kitabdan köçürə bilməzdi.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
“Sən bundan əvvəl nə bir kitab oxuya bilir, nə də onu sağ əlinlə yaza bilirdin. Belə olsaydı, batilə uyanlar şübhəyə düşərdilər.”
Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Quranı əzbər bilənlərin çoxu Yəmamədə öldürüləndən sonra Əbu Bəkr ondan Quranı bir cilddə toplamağı xahiş etdi və ona Allahın Rəsulu üçün vəhyi yazdığını xatırlatdı. Zeyd onu yazılı parçalardan və insanların yaddaşından topladı və hazır nüsxə Əbu Bəkrdən Ömərə, sonra isə Həfsəyə keçdi.
Ayə-ayə
Quran 2:3 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 3
“O kəslər ki, qeybə iman gətirir, namaz qılır və Bizim onlara verdiyimiz ruzidən (Allah yolunda) xərcləyirlər;”
Nə üçün istinad olunub
Möminlər qeybə inandıqları üçün təriflənir, tənqidçilər bunu dəlilsiz inam kimi başa düşür.
Cavab
Qeyb buradan görünə bilməyən şeylər deməkdir: Allahın (﷾) Özü, mələklər və ölümdən sonrakı həyat kimi. Quran heç kimdən bunları heç bir əsası olmadan qəbul etməyi istəmir. O, əvvəlcə görünə bilən nişanələri və sınanmağa dəvət edən Kitabı göstərir. Sonra qeyb doğruluğu göstərilmiş mənbənin sözü ilə qəbul edilir. İnsanlar heç vaxt getmədikləri yerlər barədə xəbərlərlə də belə edir.
Nəticə — Qeybə iman görünə və yoxlanıla bilənə söykənir, deməli, kor-koranə iman deyil.
The Selfish Gene (1976), 11-ci fəsil
Memlər haqqında fəsildə imanı sübutsuz, hətta sübuta zidd tutulan kor etibar kimi təsvir edir.
Nə üçün istinad olunub
İman dəlil olmadan, hətta dəlilə qarşı kor-koranə etibar deməkdir.
Cavab
Bu, bəzi dinləri təsvir edə bilər, lakin Quranı təsvir etmir. Quran dəlil istəyir və kor-koranə tabe olmağı pisləyir. O, insanlara yerdəki və öz içlərindəki nişanələrə baxmağı deyir.
Nəticə — Quranın iman anlayışı dəlilə söykənən etibardır, kor-koranə etibarın əksidir.
Baxışlar
Kor-koranə etibar kimi iman
Dinin bəzi tənqidçiləri düşünür ki, dini iman təbiətinə görə dəlilsiz inanmaq deməkdir.
Britaniyalı bioloq və ateist yazıçı Richard Dawkins imanı dəlilsiz, hətta dəlilə qarşı saxlanılan kor-koranə etibar kimi təsvir edir.
Təkzib
Dawkins bəzi insanların imanını təsvir edə bilər, lakin Quranın imanını yox. Quran dəlil istəyir və atalarının ardınca bilmədən getməyi qınayır. O, öz iddiasını hər kəsin ölçə biləcəyi dəlilə söykəyir: nizamlı yaradılışa və ziddiyyət axtarmağa dəvət edən Kitaba.
İslam baxışı
İslamda iman nişanələrə söykənir. Yaradılış öz Yaradanına işarə edir və Quran insanları öz iddialarını yoxlamağa dəvət edir. Peyğəmbərə (ﷺ) insanları aydın dəlillə çağırmaq deyilib.
Quran yaradılmış şeyləri nişanə adlandırır və oxucularına onlar barədə düşünməyi deyir.
Quran öz mənşəyi üçün sınaq təklif edir: Allahdan (﷾) başqasından olan kitabda çoxlu ixtilaf olardı.
Quran Allahın (﷾) lütfünü yalnız özlərinə aid edənlərdən dəlil tələb edir. O, atalarının ardınca bilmədən gedənləri qınayır.
Peyğəmbərə (ﷺ) insanları Allaha (﷾) görmək qədər aydın dəlillə çağırmaq deyilir.
Yaradılış və vəhy eyni Allahdan (﷾) gəlir. Deməli, dünyadakı nişanələr və Kitabın ayələri eyni həqiqətə işarə edir.