Tanrı yoxdursa, azad iradəmiz varmı?

Azad iradə insanın həqiqətən seçməsi deməkdir. Seçim onun özününküdür və o, başqa cür edə bilərdi. Determinizm hər hadisənin, hər seçim daxil olmaqla, əvvəl gələnlə müəyyən edildiyi baxışıdır. Maddədən başqa heç nə yoxdursa, fikirlər beyindəki hadisələrdir. Beyindəki hadisələr də hər şey kimi fizika qanunlarına tabedir. Deməli, Tanrının olmadığını deyən hər kəs sualla üzləşir. Yalnız maddədən ibarət dünyada həqiqi seçim haradan gəlir?

Robert Sapolsky Stenford Universitetinin biologiya və nevrologiya professorudur. Determined (2023) kitabında o iddia edir ki, azad iradə yoxdur. O deyir ki, hər seçim genlərdən, hormonlardan, tərbiyədən və şəraitdən gəlir və onların heç birini heç kim seçməyib.

O, nəyin ardınca gəldiyini də deyir. Başqalarına zərər verən insan əyləci nasaz maşın kimidir. “Onu saxlamağınız lazım olardı, lakin onu cəzalandırmazdınız və ya nasazlığını əxlaqla mühakimə etməzdiniz.” Bu baxışa görə, məsuliyyət artıq əhəmiyyətli deyil. O, hətta ‘ədalət’ sözünü sual altına alır, çünki bu, insanları mühakimə etməyin doğru olduğunu nəzərdə tutur.

Neyroalim və yazıçı Sam Harris Free Will (2012) adlı qısa kitabında eyni şeyi deyir. O belə açılır: “Azad iradə illüziyadır. İradələrimiz sadəcə bizim yaratdığımız deyil.”

Təhlükəni bağlamaq pisliyi cəzalandırmaqla eyni deyil. Biz təhlükəli iti uşaqlardan uzaq saxlayırıq, lakin onun buna layiq olduğunu demirik. Azad iradənin olmadığı baxışına görə zorlayan və ya uşağa zorakılıq edən adam üçün də eyni şey doğrudur. O, başqalarından uzaq saxlanılmalıdır. Lakin o, qaça biləcəyi heç nə etməyib, ona görə heç nəyə layiq deyil.

Halbuki demək olar hər kəs belə adamın cəzaya layiq olduğunu hiss edir. Qurban yalnız təhlükəsizlik yox, ədalət istəyir. Məhkəmələr insanları cavabdeh tutur, çünki insanların seçdiyini hesab edir. Onlar kiçik uşaqlar kimi seçə bilməyənləri bağışlayır. Heç bir pisliyin cəzaya layiq olduğunu deyə bilməyən baxış demək olar hər kəsin içindən bildiyinə ziddir.

Hər ateist azad iradəni inkar etmir. 2020-ci ildə 1.758 filosof arasında sorğuda 59% kompatibilizmi qəbul edib və ya ona meyil göstərib. Bu, seçimin səbəbləri olsa da azad ola biləcəyi baxışıdır. Təxminən 19% iradənin belə səbəblərdən azad olduğunu hesab edib və təxminən 11% azad iradənin olmadığını deyib. Ateist filosof Daniel Dennett kompatibilist idi. Onun üçün seçim öz səbəblərinizdən gələndə və sizi heç kim məcbur etməyəndə azaddır.

İslam da öyrədir ki, seçim azaddır və eyni zamanda Allahın (﷾) iradəsi daxilindədir. Deməli, sual yalnız seçimlərin səbəblərinin olub-olmaması deyil. Sual seçimin arxasında kimin durmasıdır.

Tanrısız və ruhsuz insan maddədir və başqa heç nə. Onun səbəbləri də beyin halıdır. Onları onun heç vaxt seçmədiyi, doğulmazdan əvvələ gedən genlər və hadisələr yaradıb. Sapolsky kimi tənqidçilər bu fikrə təkid edir. Belə səbəblərə ‘sizinki’ demək kiminsə səbəblər zəncirinin arxasında durub seçdiyini göstərmir. Seçəcək kimsə yoxdursa, qınanacaq kimsə də yoxdur.

Şüuru yalnız maddə ilə izah etmək olarmı?

İslam öyrədir ki, hər insanın Allahın (﷾) yaratdığı ruhu var və O, ona yaxşını pisdən öyrədib. Quran deyir: “And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə! Nəfsini (günahdan) təmizləyən nicat tapmışdır. Onu (günaha) batıran isə ziyana uğramışdır” (91:7-10).

O, həmçinin deyir: “Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun” (76:3). Və: “Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin” (18:29). Deməli, seçən zəncirin sadəcə son halqası yox, həqiqi insandır. Onun seçimi heç vaxt Allahın (﷾) iradəsinə qarşı yox, onun daxilində işləyir və Allah (﷾) onu məcbur etmir.

İslam seçimlərimizin əhəmiyyəti olmadığını deyirmi? Müsəlmanların azad iradəsi varmı?

İslam insanları yalnız seçə bildikləri yerdə cavabdeh tutur. “Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər” (2:286). Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, üç nəfərin əməlləri yazılmır. Onlar oyanana qədər yatan, yetkinliyə çatana qədər uşaq və ağlı qayıdana qədər dəlidir. Qalan hər kəs etdiyinə görə cavab verir: “Hər kəs etdiyi əməlin girovudur” (74:38).

Seçim həqiqi olduğu üçün pislik həqiqətən cəzaya, yaxşı əməl həqiqətən mükafata layiq ola bilər. Quran deyir: “Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir” (99:7-8). “Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz” (4:40). “Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik” (21:47).

Bir çox pislik bu həyatda heç vaxt düzəldilmir. Allah (﷾) yanında heç biri unudulmur və heç biri haqsız mühakimə olunmur. Onsuz son Hakim yoxdur. Azad iradə yoxdursa, mühakimə ediləcək kimsə də yoxdur.

Təbiətdən başqa heç nə olmadığını deyən bəzi alimlər və filosoflar deyir ki, azad iradə yoxdur. Hər seçim heç kimin seçmədiyi səbəblərdən gəlir, ona görə heç kim qınağa və ya cəzaya layiq deyil. Başqalarına zərər verən insanlar cəzalandırılmamalı, təhlükəsizlik üçün bağlanmalıdır.

Aralarında çox ateist olan filosofların çoxu kompatibilistdir. Onlar hesab edir ki, seçimin səbəbləri olsa da, insanın öz səbəblərindən gələndə və onu heç kim məcbur etməyəndə azaddır.