Qısa cavab
Xeyr. İslam öyrədir ki, Allah (﷾) baş verəcək hər şeyi bilir və yazıb, həmçinin öyrədir ki, insanlar həqiqətən seçir. Quran deyir ki, Allah (﷾) insana yolu göstərib və deyir: istəyən iman etsin, istəyən iman etməsin. O deyir ki, insanın yalnız çalışdığı var. Bir dəfə Peyğəmbər Muhəmməddən (ﷺ) insanların yazılana güvənib yaxşılıq etməyi dayandırmalı olub-olmadığı soruşuldu. O, onlara hərəkət etməyə davam etməyi dedi. O, insanlara müalicə olunmağı dedi, çünki Allah (﷾) qocalıqdan başqa hər xəstəlik üçün dərman yaradıb. Allahın (﷾) əvvəlcədən bilməsi heç kimi məcbur etmir. Allah (﷾) seçə bilməyən insanlara əmr etməzdi. İslamda iman əməldə görünür.
Allahın (﷾) iradəsi
O, hər şeyi bilir. Hamısı baş verməzdən əvvəl yazılıb. O istəmədən siz heç nə istəyə bilməzsiniz.
Sizin seçdiyiniz
Seçiminiz həqiqidir və sizindir. O, məcbur etmir və siz onun üçün cavab verirsiniz.
Sizə baş verən
Xəstəlik, itki, sizi vuran maşın. Bunu seçməmisiniz və buna görə mühakimə olunmursunuz. Bu, sınaqdır: səbirlə qarşılayın.
Heç nə Onun iradəsindən kənarda deyil və Onun bilməsi heç kimi məcbur etmir.
Tam izah
Allah (﷾) yolu göstərib; seçim bizimdir
Quran seçimi insanın əlinə verir. Allah (﷾) insana yolu göstərib, o istər şükür edən olsun, istər nankor. İstəyən iman edə bilər, istəyən rədd edə bilər. İnsanın yalnız çalışdığı var. Allah (﷾) bir xalqın halını onlar özlərində olanı dəyişənə qədər dəyişmir.
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“De: ‘Haqq Rəbbiniz tərəfindəndir. Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin.’”
“(O səhifələrində deyilənlərdən bəziləri bunlardır:) Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır.”
“Onu (insanı) həm önündən, həm də arxasından təqib edən mələklər vardır. Onlar Allahın əmri ilə onu qoruyurlar. Bir qövm özünü dəyişmədikcə, Allah da onları dəyişməz. Əgər Allah hər hansı bir qövmə pislik istəsə, onun qarşısını heç nə ala bilməz. Onların Allahdan başqa hamisi yoxdur.”
Bilmək məcbur etmək deyil
Quran deyir ki, hər şey açıq Kitabda qeyd olunub. O deyir ki, hər müsibət baş verməzdən əvvəl yazılıb, möminlər nə itkiyə görə ümidsizliyə düşsünlər, nə də qazanca görə öyünsünlər. Allahın (﷾) biliyi tamdır və onu inkar etmək Allahı (﷾) inkar etmək olardı. Lakin kiminsə nəyi seçəcəyini bilmək onun yerinə seçmək deyil. Şagirdinin keçəcəyini bilən müəllim onun yerinə imtahan vermir. Allah (﷾) bizim kimi zamana bağlı deyil. O, “Əvvəldir, Axırdır” (57:3) və “Onun heç bir bənzəri yoxdur” (42:11). Biz yalnız keçmişi və indini bilirik. O, gələcəyi də eyni tamlıqla bilir. Deməli, Onun bilməsi bizi məcbur etmir. Bu, bizim azad şəkildə edəcəyimizin tam biliyidir. Allahın (﷾) qədəri insanı öz iradəsinin əksinə itələyən qüvvə deyil. Onun yazdığı hər kəsin azad şəkildə seçəcəyidir və seçim yenə insanın özününküdür. Quran həmçinin deyir ki, insanlar Allah (﷾) istəməyincə heç nə istəyə bilməz. İnsan seçimi həqiqidir və heç vaxt ona qarşı və ya ondan kənarda yox, Allahın (﷾) iradəsi daxilində işləyir. Allah (﷾) seçimi məcbur etmir və hər kəsi ona görə cavabdeh tutur.
“Həqiqətən, ölüləri dirildən, onların (dünyada) etdiklərini və buraxdıqları izləri (axar sədəqə kimi saleh əməlləri) yazan Bizik. Biz hər şeyi açıq-aydın Kitabda (Lövhi-məhfuzda) qeydə almışıq.”
“Yer üzündə baş verən və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, Kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün çox asandır. (Ey insanlar!) Bu, əlinizdən çıxana kədərlənməməyiniz və Allahın sizə verdiyinə fərəhlənməməyiniz üçündür. Allah heç bir özündən razını, (özü ilə) fəxr edəni sevməz.”
“Sizlərdən doğru yolda olmaq istəyənlər üçün. Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!”
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“(Allah) göyləri və yeri Yaradandır. O sizin üçün özünüzdən zövcələr, heyvanlardan da cütlər yaratdı. O sizi bu yolla çoxaldır. Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir.”
İslam hər iki yarını saxlayır
Qədərə iman altı iman əsasından biridir. Mələk Cəbrayıl Peyğəmbərdən (ﷺ) imanın nə olduğunu soruşanda o, bunu sonuncu adlandırdı. İman qədərə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Quran hər iki yarını açıq deyir. “Biz hər şeyi (əzəldən təqdir etdiyimiz) bir qədər ilə yaratdıq” (54:49). Həmçinin: “Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin” (18:29). İnsanın iradəsi heç vaxt Onunkundan kənarda deyil: “Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!” (81:29). Müsəlman hər ikisini saxlayır.
Bir yarını götürüb digərini atmaq lap əvvəldən rədd edilib. Səhabələrin sağlığında Bəsrədə bəzi adamlar qədərin olmadığını deməyə başladı. Xəlifə Ömərin oğlu Abdullah ibn Ömərə bu barədə xəbər verildi. O dedi ki, onun onlarla, onların da onunla heç bir əlaqəsi yoxdur. O and içdi ki, onlar Uhud dağı boyda qızıl sədəqə versələr belə, Allah (﷾) onu qəbul etməz. Əvvəlcə onlar qədərə iman gətirməlidir.
Ömər ibn əl-Xəttab rəvayət edir ki, ağappaq paltarlı, üzərində səfər izi olmayan bir yad adam Peyğəmbərin (ﷺ) qarşısında oturub ondan İslam, iman və ibadətdə gözəllik barədə soruşdu. İman barədə soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, iman Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə və Son günə inanmaq və ilahi təqdirə, onun xeyrinə və şərinə inanmaqdır. Sonra Peyğəmbər Ömərə dedi ki, yad adam onlara dinlərini öyrətməyə gəlmiş Cəbrayıl idi.
Yəhya ibn Yəmur rəvayət edir ki, Bəsrədə qədəri inkar edən ilk adam Məbəd əl-Cuhəni olub. Yəhya və yoldaşı Abdullah ibn Ömərdən qədər olmadığını deyən insanlar barədə soruşublar. İbn Ömər demişdir: onlara deyin ki, mənim onlarla, onların da mənimlə əlaqəsi yoxdur. O, and içib ki, onlardan biri Uhud dağı qədər qızılı sədəqə kimi versə, qədərə inanmayınca Allah qəbul etməz. Sonra atası Ömərdən qədərə imanı iman şərtləri sırasında sadalayan Cəbrayıl hədisini rəvayət edib.
“Biz hər şeyi (əzəldən təqdir etdiyimiz) bir qədər ilə yaratdıq.”
“De: “Haqq Rəbbiniz tərəfindəndir. Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin.” Biz zalımlar üçün elə bir Od hazırlamışıq ki, onun divarları onları əhatə edəcəkdir. Onlar kömək dilədikdə əridilmiş mədən kimi üzlərini yandırıb yaxan bir su ilə kömək ediləcəkdir. Nə pis içki, necə də pis məskəndir!”
“Sizlərdən doğru yolda olmaq istəyənlər üçün. Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!”
Allah (﷾) günah edəcəyimi bilibsə, məni günah etmək üçün yaradıbmı?
Bəziləri deyir ki, Allah (﷾) insanı yaradanda onun qətl və ya günah edəcəyini bilirdi. Deməli, onu bunun üçün yaradıb və bu, onun günahı deyil. İslam üç addımla cavab verir. Birincisi, bilmək istəmək deyil. Quran deyir ki, insanlar Onu rədd etsələr, Allah (﷾) onlara möhtac deyil, lakin “O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz” (39:7). O, sevmədiyi bəzi şeylərə icazə verir. Valideynlər bilir ki, uşaqları bir gün səhv edəcək. Onlar yenə də uşaq sahibi olur və səhvi istəmirlər. İkincisi, Allah (﷾) insanları məqsədlə yaradıb: Ona ibadət etmək üçün (51:56). Bunun üçün O, kimin ondan yaxşı istifadə edəcəyini bilərək onlara həqiqi seçim verib. Üçüncüsü, insan Allahın (﷾) bildiyinə görə yox, etdiyinə görə mühakimə olunur. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, insanın etmək niyyətində olub sonra tərk etdiyi pis əməl yaxşı əməl kimi yazılır. Onun əleyhinə yalnız həqiqətən edilmiş pis əməl yazılır, həm də yalnız bir kimi.
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) Rəbbinin dediklərini xəbər verərək öyrətmişdir: niyyət edilib edilməyən yaxşı əməl bir tam yaxşı əməl kimi yazılır; edilərsə, on qatdan yeddi yüz qata qədər və ya daha çox yazılır; niyyət edilib edilməyən pis əməl tam yaxşı əməl kimi yazılır; edilərsə, yalnız bir pis əməl kimi yazılır. Səhih Muslim 131-də də var.
Yalnız İslamın sualı deyil
Bəziləri bu suala İslamın qüsuru kimi baxır. Lakin gələcəyi bilən Tanrıya inanan hər kəs onunla rastlaşır. Xristianlar əsrlərlə bu barədə mübahisə ediblər. John Calvin 16-cı əsr protestant islahatçısı idi. O yazıb ki, Tanrının fərmanı “hər insanla nə baş verməsini istədiyini” əhatə edir. O davam edib: “bəziləri əbədi həyata, başqaları əbədi məhkumluğa əvvəlcədən təyin edilib”. 1610-cu ildə Jacobus Arminiusun ardıcılları bu təlimə cavab verib. Onlar dedilər ki, Tanrı “bu Oğlu İsaya inanacaq ... olanları” xilas etməyi seçib. Dort Sinodu (1618-1619) onların cavabını rədd edib.
Tanrının olmadığına inanan çoxları da onunla, üstəlik daha kəskin rastlaşır. İnsan yalnız fiziki səbəb və nəticələrdirsə, hər seçim o doğulmazdan əvvəl müəyyən olunub. Neyroalim Sam Harris bu nəticəni çıxarır: “Azad iradə illüziyadır.” Başqa ateistlər azad iradənin bir növünü müdafiə edir, lakin onlar da seçimi kimin etdiyini deməlidir. Deməli, sual İslamın əleyhinə sayıla bilməz. İslamın cavabı hər iki həqiqəti saxlayır: Allah (﷾) hər şeyi bilir və hər kəs həqiqətən seçir.
“Qədər dedikdə Tanrının əbədi fərmanını nəzərdə tuturuq; bununla O, hər insanla nə baş verməsini istədiyini Özü üçün müəyyən edib. Hamı bərabər şərtlərlə yaradılmayıb, bəziləri əbədi həyata, başqaları əbədi məhkumluğa əvvəlcədən təyin edilib; buna uyğun olaraq, hər kəs bu məqsədlərdən biri üçün yaradıldığı kimi, onun həyat və ya ölümə əvvəlcədən təyin edildiyini deyirik.”
“Tanrı Oğlu İsa Məsihdə əbədi, dəyişməz məqsədlə, dünyanın təməlindən əvvəl düşmüş, günahkar insan nəslindən Məsihdə, Məsih xatirinə və Məsih vasitəsilə Müqəddəs Ruhun lütfü ilə bu Oğlu İsaya inanacaq və bu lütf vasitəsilə sona qədər bu imanda və imanın itaətində möhkəm duracaq olanları xilas etməyi, digər tərəfdən, islah olunmaz və imansızları günahda və qəzəb altında qoymağı və onları Məsihdən yadlaşmış kimi məhkum etməyi müəyyən edib.”
Neyroalim və ateist yazıçı Harris kitabı belə açır: “Azad iradə illüziyadır. İradələrimiz sadəcə bizim yaratdığımız deyil.” O iddia edir ki, fikirlər və niyyətlər insanın seçmədiyi və nəzarət etmədiyi səbəblərdən gəlir.
Stenford Universitetinin biologiya və nevrologiya professoru Sapolsky iddia edir ki, azad iradə yoxdur: hər seçim genlərin, hormonların, tərbiyənin, mədəniyyətin və şəraitin nəticəsidir, onların heç birini insan seçməyib. O, bunu günah, cəza və ədalətə tətbiq edir.
‘Bu, mənim günahım deyil: nəzarətim yox idi’
Seçdiyinizi içəridən bilirsiniz. Əlinizi qaldırmağa qərar verirsiniz və heç kim sizi məcbur etmir. Məhkəmələr insanları bu əsasla mühakimə edir. İslam heç kimi həqiqətən onun əlində olmayana görə hesaba çəkmir. Bəzi şeyləri heç vaxt seçməmisiniz: valideynlərinizi, bədəninizi, dilinizi, nə vaxt və harada doğulduğunuzu. Allah (﷾) deyir ki, O, insanları dərəcələrlə ucaldıb: “Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün” (6:165). Siz sizə verilənlə nə etdiyinizə görə cavab verirsiniz. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, üç nəfərin əməlləri yazılmır. Onlar oyanana qədər yatan, həddi-büluğa çatana qədər uşaq və ağlı başına gələnə qədər dəli olandır. Heç kim elçi xəbərdar etməmiş cəzalandırılmır (17:15). Qiyamət günü barədə Quran deyir: “Onlar etdikləri əməlləri öz qarşılarında görəcəklər. Rəbbin heç kəsə zülm etməz!” (18:49).
Əli ibn Əbu Talib rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, əməlləri yazılmayan üç nəfər var: yuxuda olan oyanana qədər, oğlan yetkinliyə çatana qədər və dəli ağlı başına gələnə qədər.
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“Hər kəsin kitabı qarşısına qoyulacaq və sən günahkarların orada (yazılmış) olanlardan qorxduqlarını görəcəksən. Onlar deyəcəklər: “Vay halımıza! Bu necə bir kitab imiş! O nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmışdır!” Onlar etdikləri əməlləri öz qarşılarında görəcəklər. Rəbbin heç kəsə zülm etməz!”
“Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün sizi yer üzünün xələfləri təyin edən, dərəcə etibarilə birinizi digərinizdən üstün tutan Odur. Həqiqətən, sənin Rəbbin tezliklə cəza verəndir. Həqiqətən, O, bağışlayandır, rəhmlidir.”
Allah (﷾) məni yolu keçib ayağımı sındırmağa məcbur edibmi?
Tutaq ki, yolu keçirsiniz, maşın sizə dəyir və ayağınızı sındırır. Bunu Allah (﷾) edibmi? İslam üç hissədə cavab verir. Birincisi, seçdiyiniz. Siz keçmək istədiniz və nə vaxt, nə qədər ehtiyatla getməyi seçdiniz. Allah (﷾) bunu edəcəyinizi bilirdi və bu, yazılmışdı, lakin O, sizi itələmədi. Bu seçim sizinkidir və ona görə cavab verirsiniz. İkincisi, seçmədiyiniz. Siz maşını və ya sınmış ayağı seçmədiniz. Quran deyir ki, heç bir müsibət gəlməzdən əvvəl qədərdə qeyd olunmadan baş vermir. Deməli, o, Allah (﷾) üçün gözlənilməz olmayıb və siz ona görə mühakimə olunmayacaqsınız. Sürücü öz seçimlərinə, məsələn, nə qədər sürətlə sürdüyünə görə cavab verir. Heç nə, seçiminiz də daxil, Allahın (﷾) iradəsindən kənarda baş verməyib. Üçüncüsü, sonra nə edirsiniz. Həkimə gedirsiniz, çünki Peyğəmbər (ﷺ) insanlara dərman axtarmağı öyrədib. Səbir edirsiniz, çünki Quran deyir ki, Allah (﷾) insanları çətinliklə sınayır və səbir edənlərə müjdə verir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, hətta tikanın batması da müsəlmanın bəzi günahlarını silir. Siz ‘kaş ki’ demirsiniz. Allahın (﷾) bunu qədər etdiyini və istədiyini etdiyini deyirsiniz.
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“Yer üzündə baş verən və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, Kitabda (lövhi-məhfuzda) olmasın. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün çox asandır. (Ey insanlar!) Bu, əlinizdən çıxana kədərlənməməyiniz və Allahın sizə verdiyinə fərəhlənməməyiniz üçündür. Allah heç bir özündən razını, (özü ilə) fəxr edəni sevməz.”
“Sizlərdən doğru yolda olmaq istəyənlər üçün. Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah heç bir xəstəlik endirməyib ki, onun dərmanını da endirməsin.
Üsamə ibn Şərik rəvayət edir ki, səhra ərəbləri Peyğəmbərdən (ﷺ) müalicə olunub-olunmamalı olduqlarını soruşdular. O, onlara müalicə olunmağı dedi, çünki Allah bir xəstəlikdən, qocalıqdan başqa heç bir xəstəlik yaratmayıb ki, onun dərmanını yaratmasın.
“Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbir edənləri müjdələ. O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!”– deyirlər. Onlara öz Rəbbi tərəfindən məğfirət və rəhmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.”
Əbu Səid əl-Xudri və Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmana heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər, qüssə, əziyyət və ya sıxıntı, hətta tikanın batması belə toxunmaz ki, Allah bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: güclü mömin zəif mömindən Allah yanında daha yaxşı və daha sevimlidir, hərçənd hər ikisində xeyir var. Sizə fayda verənə can atın, Allahdan kömək diləyin və ruhdan düşməyin. Başınıza bir şey gəlsə, ‘kaş belə etsəydim’ deməyin, Allah müqəddər etdi və istədiyini etdi deyin, çünki ‘kaş’ Şeytana qapı açır.
Yolu keçirsiniz. Maşın sizi vurur və ayağınızı sındırır.
Allah (﷾) bunun olacağını bilirdimi?
Bəli. O, hər şeyi bilir və bu, baş verməzdən əvvəl yazılmışdı.
Sizi keçməyə məcbur etdimi?
Xeyr. Keçməyi, nə vaxt getməyi və nə qədər diqqətli olmağı siz seçdiniz. Bilmək məcbur etmək deyil.
Bundan nəsə Onun iradəsi xaricində baş verdimi?
Xeyr. Heç nə, hətta öz seçiminiz də.
Sınıq ayağa görə mühakimə olunacaqsınızmı?
Xeyr. Onu seçməmisiniz. Sürücü necə sürdüyünə görə cavab verir.
İndi nə edirsiniz?
Həkimə gedin və səbir edin. ‘Kaş ki’ deməyin: Allah (﷾) təqdir edib deyin. Tikan batması da bəzi günahları silir.
‘Allah istədiyini azdırır’
Bəziləri Quranın Allahın (﷾) istədiyini azdırması barədə sözlərini insanlara məcbur edilən tale kimi oxuyur. Quran öz sözlərini izah edir. Allah (﷾) qəlbləri yalnız insanlar səhvə getməyi seçəndən sonra azdırır. O, yalnız yoldan çıxanları azdırır.
“Bir zaman Musa öz qövmünə demişdi: “Ey qövmüm! Mənim Allahın rəsulu olduğumu bildiyiniz halda, nə üçün mənə əziyyət verirsiniz?!” Onlar (doğru yoldan) azdıqda, Allah da onların qəlblərini azdırdı. Allah fasiq bir qövmü doğru yola yönəltməz.”
“O, bununla yalnız fasiqləri azdırar.”
Taleyi günahlandırmaq Quranda rədd edilir
Quran bütpərəstliklərinə Allah (﷾) istəsəydi, bunu etməzdilər deyərək bəhanə gətirənlərin sözünü verir. O, bu arqumenti yalan və sadəcə təxmin adlandırır. İnsan Allahın (﷾) qədərini öz seçimləri üçün bəhanə edə bilməz.
“Müşriklər deyəcəklər: “Əgər Allah istəsəydi, (Ona) nə biz, nə də atalarımız şərik qoşardı və heç bir şeyi də haram etməzdik”. Onlardan əvvəlkilər də (öz peyğəmbərlərini) beləcə yalançı hesab etmişdilər. Sonda əzabımızı daddılar. De: “Bizə göstərə biləcəyiniz bir elminiz varmı? Siz ancaq zənnə qapılır və ancaq yalan danışırsınız”.”
Əmrlər seçim tələb edir və Allah (﷾) ədalətlidir
İnsanlar seçə bilməsəydi, onlara əmr edib sonra mühakimə etmək haqsızlıq olardı. Quran deyir ki, Allah (﷾) heç kimə gücündən artıq yük qoymur. O deyir ki, hər kəs qazandığı xeyri alır və qazandığı şəri daşıyır.
“Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!””
| Nə baş verdi | Siz seçdiniz | Allah (﷾) bilirdi və yazılmışdı | Bu barədə soruşulursunuz |
|---|---|---|---|
| Keçmək qərarına gəldiniz | |||
| Nə qədər diqqətlə keçdiniz | |||
| Maşın gəldi | |||
| Ayağınız sındı | |||
| Bunu necə qəbul etdiniz: səbr və ya qəzəb |
- Bəli
- Xeyr
Sizdən yalnız seçdiyiniz soruşulur və onun heç biri Allahdan (﷾) gizli deyildi.
‘Yazılana güvənəkmi?’
Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələri, onu tanıyan və ona tabe olan insanlar məhz bu sualı veriblər. O, onlara dedi ki, hər kəsin axirətdəki yeri artıq yazılıb. Onlar işləməyi dayandırıb-dayandırmamalı olduqlarını soruşdular. O cavab verdi: yaxşı əməllər etməyə davam edin. O, həmçinin öyrədib ki, güclü mömin ona fayda verənə çalışır və təslim olmur. Öz payını edəndən sonra mömin ‘kaş ki’ demədən Allahın (﷾) qədərini qəbul edir.
Əli rəvayət edir ki, bir cənazədə Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, hər adamın Cənnətdə və ya Oddakı yeri artıq yazılıb. Səhabələr bəs yazılana güvənib əməldən əl çəkməlidirlərmi deyə soruşdular. O dedi: əməl etməyə davam edin, çünki hər kəsə yaradıldığı yerə aparan əməlləri etmək asan olacaq. Sonra Quran 92:5-7-ni oxudu.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: güclü mömin zəif mömindən Allah yanında daha yaxşı və daha sevimlidir, hərçənd hər ikisində xeyir var. Sizə fayda verənə can atın, Allahdan kömək diləyin və ruhdan düşməyin. Başınıza bir şey gəlsə, ‘kaş belə etsəydim’ deməyin, Allah müqəddər etdi və istədiyini etdi deyin, çünki ‘kaş’ Şeytana qapı açır.
Hərəkət edin, sonra Allaha (﷾) təvəkkül edin: dərman və səy
İslam xəstələrə müalicə olunmağı öyrədir; o, heç vaxt duanın həkimin yerini tutduğunu öyrətmir. Peyğəmbər (ﷺ) insanlara müalicə olunmağı dedi, çünki Allah (﷾) qocalıqdan başqa hər xəstəlik üçün dərman yaradıb. Quran Peyğəmbərə (ﷺ) başqaları ilə məsləhətləşəndən sonra qərarını verməyi və sonra Allaha (﷾) təvəkkül etməyi deyir. Allah (﷾) Ona təvəkkül edənləri sevir: əvvəlcə səy, sonra güvən.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah heç bir xəstəlik endirməyib ki, onun dərmanını da endirməsin.
Üsamə ibn Şərik rəvayət edir ki, səhra ərəbləri Peyğəmbərdən (ﷺ) müalicə olunub-olunmamalı olduqlarını soruşdular. O, onlara müalicə olunmağı dedi, çünki Allah bir xəstəlikdən, qocalıqdan başqa heç bir xəstəlik yaratmayıb ki, onun dərmanını yaratmasın.
“Allahın mərhəməti sayəsində sən onlarla mülayim rəftar etdin. Əgər kobud və daş qəlbli olsaydın, heç şübhəsiz, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər. Elə isə onları əfv et, onlar üçün (Allahdan) bağışlanma dilə və (görəcəyin) işlər barədə onlarla məsləhətləş, qəti qərara gəldikdə isə Allaha təvəkkül et! Həqiqətən, Allah təvəkkül edənləri sevər.”
Baxışlar
Skeptikin etirazı: yazılıbsa, seçim illüziyadır
Bir çox skeptik deyir ki, Tanrı baş verəcək hər şeyi artıq yazıbsa, insan seçimi illüziyadır. Onlar deyir ki, onda heç kim ədalətlə mühakimə oluna bilməz.
Tənqidçilər deyir ki, hər hadisə baş verməzdən əvvəl qədərdə qeyd olunubsa, heç kim həqiqətən seçmir.
Təkzib
Seçimi bilmək onu etmək deyil. Quran deyir ki, Allah (﷾) insana yolu göstərib və onun şükür edən və ya nankor olması öz iradəsindən asılıdır. Səhabələr yazılana güvənib əməlləri dayandırmalı olub-olmadıqlarını soruşanda Peyğəmbər (ﷺ) onlara hərəkət etməyə davam etməyi dedi. Quran Allahın (﷾) iradəsini öz günahı üçün bəhanə etməyi rədd edir.
Tanrı kimisə yaradanda onun günah edəcəyini bilibsə, onu günah etmək üçün yaradıb. İnsanı qaça bilmədiyi şeyə görə cəzalandırmaq ədalətsizlikdir.
Təkzib
Bilmək istəmək deyil. Allah (﷾) qullarının küfrünə razı olmur (39:7), lakin insanlara onu seçməyə imkan verir. Valideynlər uşağın bir gün səhv edəcəyini bilir və bunu istəmirlər. Allah (﷾) bildiyini yox, insanın etdiyini mühakimə edir. Yalnız niyyət edilib sonra tərk olunan pis əməl yaxşı əməl kimi yazılır. Yatanın, uşağın və dəlinin əməlləri ümumiyyətlə yazılmır.
Tanrı dünən sabah nə edəcəyimi bilibsə, seçimim artıq müəyyəndir. Tanrının zamandan kənarda olduğunu demək problemi yalnız başqa yerə aparır.
Təkzib
Allah (﷾) bizim kimi zamana bağlı deyil: O, Əvvəl və Axırdır (57:3) və heç nə Ona bənzəmir (42:11). O, gələcəyi keçmiş kimi tam bilir. Bir şeyi bilmək ona səbəb olmur. Onun biliyi insanların azad şəkildə edəcəyinin tam biliyidir. Quran Onun iradəsini bəhanə etməyi rədd edir (6:148).
İslam baxışı
Allah (﷾) hər şeyi bilir və qədər edib, insanlar isə yenə seçir və seçimlərinə görə cavabdehdir. Peyğəmbər (ﷺ) ardıcıllarına hərəkət etməyi, çalışmağı, dərman axtarmağı və nəticəni Allaha (﷾) etibar etməyi öyrədib.
Quran deyir ki, Allah (﷾) insana yolu göstərib və iman və ya rədd hər kəsin iradəsindən asılıdır.
Quran deyir ki, insanın yalnız çalışdığı var. O deyir ki, Allah (﷾) bir xalqın halını onlar özlərini dəyişənə qədər dəyişmir.
Allah (﷾) hər şeyi bilir, qeyd edir və istəyir, insan seçimi isə Onun iradəsi daxilində həqiqidir. Bilmək məcbur etmək deyil.
İnsanlar Peyğəmbərdən (ﷺ) yazılana güvənib əməlləri dayandırmalı olub-olmadıqlarını soruşdular. O, onlara hərəkət etməyə davam etməyi dedi.
Peyğəmbər (ﷺ) möminlərə onlara fayda verənə çalışmağı, Allahdan (﷾) kömək diləməyi və təslim olmamağı dedi.
Peyğəmbər (ﷺ) insanlara müalicə olunmağı dedi. O dedi ki, Allah (﷾) qocalıqdan başqa hər xəstəlik üçün dərman yaradıb.
Quran Allahın (﷾) iradəsini öz günahı üçün bəhanə etməyi rədd edir.
Seçə bilməyən insanlara əmr edib onları mühakimə etmək haqsızlıq olardı. Quran deyir ki, hər kəsə yalnız gücü çatan yük qoyulur və hər kəs öz xeyrini və şərini qazanır.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, yatanın, uşağın və dəlinin əməlləri yazılmır. Heç kim əlində olmayana görə hesaba çəkilmir.
Mömin yaxşı vaxtda Allaha (﷾) şükür edir, çətin vaxtda səbir edir, ona görə hər nəticə onun üçün xeyirlidir. Bu, passivlik yox, təvəkküldür.