Qısa cavab
Allah (﷾) əzaba icazə verir, çünki bu həyat mükafat yox, sınaqdır. Möminin çəkdiyi heç bir ağrı boşa getmir. Quran deyir ki, Allah (﷾) ölümü və həyatı hansımızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün yaradıb. Çətinlik səbrimizi, rahatlıq isə şükrümüzü sınayır. Musa və əl-Xızr hekayəsinin göstərdiyi kimi, biz mənzərənin yalnız kiçik hissəsini görürük. Əzabın çoxu insanların insanlara etdiyidir, çünki Allah (﷾) bizə həqiqi seçim verib. Heyvanlar da unudulmayıb: Quran deyir ki, onlar da Rəbbinin hüzuruna toplanacaq. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hətta tikanın batması belə möminin bəzi günahlarını silir. Ölüm hesabı bağlamır. Allah (﷾) bütün insanları dirildəcəyi Qiyamət günü hər haqsızlıq zərrə ağırlığına qədər çəkiləcək.
Tam izah
Sual nəyi hazır qəbul edir
Etiraz belə gedir. Yaxşı Tanrı əzaba son qoymaq istəyərdi. Hər şeyə qadir Tanrı ona son qoya bilərdi. Əzab var. Deməli, Tanrı ya yaxşı deyil, ya hər şeyə qadir deyil, ya da yoxdur. Bu, heç vaxt demədiyi bir addıma əsaslanır. O fərz edir ki, Tanrının əzaba bir müddət icazə verməyə yaxşı səbəbi ola bilməz. Onun belə səbəbləri, hətta bizim görə bilmədiklərimiz ola bilirsə, dəlil çökür. Hətta Bibliya Yeşaya peyğəmbərin kitabında deyir ki, Tanrının fikirləri bizim fikirlərimiz deyil. Sonra İslam səbəbləri Qurandan və Peyğəmbərdən (ﷺ) verir.
“Çünki Mənim fikirlərim sizin fikirləriniz deyil, sizin yollarınız da Mənim yollarım deyil, RƏBB bəyan edir. Çünki göylər yerdən uca olduğu kimi, Mənim yollarım sizin yollarınızdan, fikirlərim fikirlərinizdən ucadır.”
“Döyüş xoşunuza gəlməsə də, o, sizə vacib edildi. Ola bilsin ki, sevmədiyiniz bir şey sizin üçün xeyirli, sevdiyiniz bir şey isə sizin üçün zərərli olsun. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz.”
Yaxşı Tanrı əzaba son qoymaq istəyərdi, hər şeyə qadir Tanrı son qoya bilərdi və əzab var.
Deməli, Tanrı yaxşı deyil, qadir deyil, yoxsa yoxdur?
Bu, yalnız Onun əzaba bir müddət icazə verməkdə yaxşı səbəbi ola bilməsəydi çıxar.
O, səbəb verib?
Bəli. O, kimimizin əməlcə ən yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölüm və həyatı yaradıb. Çətinlik səbri, rahatlıq şükrü sınayır.
İnsanlar insanlara niyə zərər verir?
Allah (﷾) insanlara həqiqi seçim verib. Heç kimin keçə bilməyəcəyi sınaq ümumiyyətlə sınaq olmazdı.
Bəs əzab çəkən günahsızlar?
Ölüm hesabı bağlamır. Hər haqsızlıq, zərrə ağırlığına qədər, çəkilir.
Əzab məqsədi olan sınaqdır və hər haqsızlıq düzəldiləcək.
Bunu əvvəlcə mələklər soruşub
Allah (﷾) mələklərə yer üzünə yeni varlıq qoyacağını deyəndə onlar soruşub: “Sən orada, fəsad törədib qan tökəcək kəsmi bərqərar edəcəksən?” O cavab verib: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm!” (2:30). Deməli, Quran sualı gizlətmir. O, onu Allahın (﷾) cavabı ilə birlikdə qeyd edir. O, insanların edəcəyi zərəri bilirdi və mələklərin bilmədiyini bilirdi. Bu səhifənin qalanı Onun səbəbləri barədə bizə dediklərini verir.
“Bir zaman Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir xəlifə bərqərar edəcəyəm!”– dedikdə, onlar: “Biz Səni həmd-səna ilə təriflədiyimiz və Səni müqəddəs tutduğumuz halda, Sən orada, fəsad törədib qan tökəcək kəsmi bərqərar edəcəksən?”– demişdilər. O, buyurdu: “Şübhəsiz ki, Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm!””
Bu həyat sınaqdır
Quran deyir ki, Allah (﷾) ölümü və həyatı kimin daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün yaradıb. O, möminləri xəbərdar edir ki, onlar qorxu, aclıq və itki ilə sınanacaq. O, sınağı “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!” deyərək qarşılayanları tərifləyir. O deyir ki, heç kim təkcə “İman gətirdik!” deməklə buraxılmır. O deyir ki, sınaq şərlə də, xeyirlə də gəlir. Rahatlıq şükrü, ağrı isə səbri sınayır. Bu həyatda səbir və cəsarət çətinlik qarşısında göstərilir. Mərhəmət və səxavət ehtiyacı olan insanlara göstərilir. Çətinliksiz həyat onları göstərməyə imkan verməzdi. Əzab çəkən başqaları üçün alət deyil: onun öz səbri onun üçün sayılır.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbir edənləri müjdələ. O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və biz yalnız Ona qayıdacağıq!”– deyirlər. Onlara öz Rəbbi tərəfindən məğfirət və rəhmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.”
“İnsanlar elə güman edirlər ki, təkcə: “İman gətirdik!”– demələri ilə onlardan əl çəkiləcək və onlar imtahan edilməyəcəklər?”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
Biz bütün mənzərəni görmürük
Quran deyir ki, insan özü üçün xeyirli olanı xoşlamaya, zərərli olanı isə sevə bilər. Səbəb budur ki, Allah (﷾) bilir, biz isə bilmirik. Bu ayə döyüş barədə nazil olub. Lakin onun son sözləri hər çətinliyə aiddir. Bəziləri cavab verir ki, Allahın (﷾) səbəblərini görə bilmiriksə, heç nəyi yanlış adlandıra və ya dayandırmağa çalışa bilmərik. Bu nəticə çıxmır. Bizim vəzifəmiz Onun planlarını təxmin etməkdən yox, Allahın (﷾) əmrindən gəlir. O, bizə əzabı yüngülləşdirməyi əmr edir və Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər canlıya yaxşılığın mükafatı var. Başqaları soruşur ki, Allah (﷾) niyə hər əzab çəkənə Öz səbəbini demir. O, bizə ən vacib səbəbləri deyib: bu həyat sınaqdır və hər haqsızlıq düzəldilir.
“Döyüş xoşunuza gəlməsə də, o, sizə vacib edildi. Ola bilsin ki, sevmədiyiniz bir şey sizin üçün xeyirli, sevdiyiniz bir şey isə sizin üçün zərərli olsun. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) susuz bir adam barədə danışmışdır: o, quyudan su içdi, sonra susuzluqdan palçıq yalayan bir it gördü. Yenidən aşağı endi, ayaqqabısını su ilə doldurub itə içirtdi və Allah ona təşəkkür edib onu bağışladı. Heyvanlara yaxşılığın mükafatı olub-olmadığı soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, hər canlıya yaxşılığın mükafatı var.
Musa və əl-Xızr
Quran bir hekayə danışır. Allahın (﷾) peyğəmbəri Musa Allahın (﷾) bir qulu ilə səfər edir. Peyğəmbərin (ﷺ) qeyd edilmiş sözü olan hədis bu qulu əl-Xızr adlandırır. O, yoxsul heyətin gəmisini zədələyir, bir oğlanı öldürür və onlara yemək verməkdən imtina etmiş şəhər üçün divar tikir. Musa hər dəfə etiraz edir və onun görə bildiyinə görə haqlıdır. Sonra səbəblər verilir. Bir kral hər gəmini zorla ələ keçirirdi. Oğlan mömin valideynlərini azğınlıq və küfrlə kədərləndirərdi. Divarın altında iki yetim üçün xəzinə var idi. Qəddarlıq kimi görünən Musanın görə bilmədiyi mərhəməti gizlədirdi. Əl-Xızr deyir ki, bunların heç birini özündən etməyib. O, Allahın (﷾) əmri ilə hərəkət edib. Deməli, hekayə heç kimə başqalarına zərər verməyə icazə vermir və Peyğəmbər (ﷺ) hətta müharibədə uşaqların öldürülməsini qadağan edib. O, mömini görə bilmədiyi zaman Allahın (﷾) hikmətinə güvənməyi öyrədir. Lakin o, yalnız bu bir oğlanın səbəbini verir. O, heç bir valideynə öz uşağının niyə öldüyünü demir və heç bir uşağa qarşı heç nə demir. Ona göstərilən yuxuda Peyğəmbər (ﷺ) gənc ölmüş uşaqları bağda, İbrahimin himayəsində görüb.
“Sonra hər ikisi yola düzəlib getdilər. Nəhayət (gəlib) gəmiyə mindikləri zaman (Xıdır) onu deşdi. (Musa) dedi: “Sən gəmidə olanları suya qərq etmək üçünmü onu deşdin? Doğrusu, böyük bir pis iş gördün”. Xıdır dedi: “Mən demədimmi ki, sən mənimlə birgə olsan səbir edə bilməzsən?” (Musa) dedi: “Unutduğum bir şeydən ötrü məni qınama və öz işimdə məni çətinliyə salma!” Yenə yola düzəldilər. Nəhayət, bir oğlan uşağı ilə rastlaşdıqda (Xıdır) onu öldürdü. (Musa) dedi: “Heç kəsi öldürməyən günahsız bir canamı qəsd etdin? Doğrusu, olduqca pis bir iş tutdun”. Xıdır dedi: “Sənə demədimmi ki, mənimlə birgə olsan səbir edə bilməzsən?” (Musa) dedi: “Əgər bundan sonra səndən bir şey barəsində soruşsam, daha mənə yoldaş olma. Sən artıq mənim diləyəcəyim (sonuncu) üzrxahlığa çatdın”. Yenə yola düzəldilər. Nəhayət, bir kənd əhlinin yanına gəlib camaatdan yeməyə bir şey istədilər. Camaat onları (yeməyə) qonaq etmədi. Onlar orada dağılmaq istəyən bir divar gördülər. (Xıdır) onu düzəltdi. (Musa) dedi: “Əgər istəsəydin, bunun müqabilində zəhmət haqqı alardın”.”
“Gəmiyə gəlincə, o, dənizdə çalışan miskinlərə məxsus idi. Mənim onu korlamağımın səbəbi, onların önündə hər bir yararlı gəmini zorla ələ keçirən hökmdarın olması idi. Oğlan uşağına gəldikdə, onun ata-anası mömin idilər. Biz (uşağın böyüyəndə) ata-anasını azğınlığa və küfrə sürükləməsindən qorxduq. Biz (bununla) Rəbbinin onun əvəzində ata-anasına ondan daha təmiz və daha mərhəmətli olan başqa bir övlad verməsini istədik. Divara gəldikdə isə, o, şəhərdəki iki yetim oğlanın idi. Altında onlara məxsus bir xəzinə vardı. Onların atası əməlisaleh adam olmuşdur. Rəbbin onların həddi-buluğa çatmalarını və Rəbbindən bir mərhəmət olaraq öz xəzinələrini (tapıb) çıxartmalarını istədi. Mən bunları öz ixtiyarımla etmirdim. Sənin səbir edə bilmədiyin şeylərin yozumu budur!”
Übəy ibn Kəb Peyğəmbərin (ﷺ) Musanın əl-Xızrdan öyrənmək üçün onunla səfər etməsi barədə izahını rəvayət edir.
Səmura ibn Cündəb Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrinə danışdığı uzun yuxunu rəvayət edir. İki mələk ona başqa şeylərlə yanaşı bağda ətrafında çoxlu uşaq olan çox hündür bir kişi göstərdi. Ona dedilər ki, kişi İbrahimdir və uşaqlar Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii xilqət olan fitrə üzrə ölmüş hər uşaqdır. Bəzi müsəlmanlar soruşdu: müşriklərin uşaqları da? O dedi: müşriklərin uşaqları da.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yürüşlərindən birində öldürülmüş bir qadın tapıldı və Peyğəmbər qadınların və uşaqların öldürülməsini qadağan etdi.
Odun yanındakı uşaq kimi
Kiçik uşaq açıq oda tərəf sürünür. Atası təhlükəni görür və onu tez ayağı ilə itələyir. O, odun nə etdiyini bilmir. O, yalnız itələməni hiss edir, buna görə ağlayır və ona hirslənir. O, bütün mənzərəni görüb, uşaq isə görməyib. Biz çox vaxt bu uşaq kimiyik. Biz ağrını hiss edirik, amma onun uzaqlaşdırdığı daha böyük zərəri görməyə bilərik. Əl-Xızrın hekayəsindəki gəmi də belə idi: kral ələ keçirməsin deyə zədələnmişdi. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, səmimi duaya bəzən bərabər bir zərəri uzaqlaşdırmaqla cavab verilir, biz onu heç vaxt görmürük. O, bir dəfə soruşub ki, sevən ana uşağını oda ata bilərmi. Yox, deyiblər. O deyib ki, Allah (﷾) qullarına bu ananın uşağına olduğundan daha mərhəmətlidir.
“Gəmiyə gəlincə, o, dənizdə çalışan miskinlərə məxsus idi. Mənim onu korlamağımın səbəbi, onların önündə hər bir yararlı gəmini zorla ələ keçirən hökmdarın olması idi. Oğlan uşağına gəldikdə, onun ata-anası mömin idilər. Biz (uşağın böyüyəndə) ata-anasını azğınlığa və küfrə sürükləməsindən qorxduq. Biz (bununla) Rəbbinin onun əvəzində ata-anasına ondan daha təmiz və daha mərhəmətli olan başqa bir övlad verməsini istədik. Divara gəldikdə isə, o, şəhərdəki iki yetim oğlanın idi. Altında onlara məxsus bir xəzinə vardı. Onların atası əməlisaleh adam olmuşdur. Rəbbin onların həddi-buluğa çatmalarını və Rəbbindən bir mərhəmət olaraq öz xəzinələrini (tapıb) çıxartmalarını istədi. Mən bunları öz ixtiyarımla etmirdim. Sənin səbir edə bilmədiyin şeylərin yozumu budur!”
Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, günah bir şey istəməyən və qohumluq bağlarını kəsməyən dua edən hər müsəlmana üç şeydən biri verilir: duası tez qəbul olunur, ya axirətdə onun üçün saxlanılır, ya da ondan bərabər bir zərər uzaqlaşdırılır. Onlar o halda daha çox dua edəcəklərini dedilər, o da dedi ki, Allahın vermək üçün daha çoxu var.
Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yanına əsirlər gətirildi, onların arasında döşləri südlə dolu bir qadın var idi; o, əsirlər arasında bir uşaq tapanda onu sinəsinə sıxıb əmizdirirdi. Peyğəmbər soruşdu ki, bu qadın heç uşağını oda ata bilərmi. Onlar yox dedilər. O dedi: Allah qullarına bu qadının uşağına olan mərhəmətindən daha mərhəmətlidir.
‘Anam niyə bu qədər əzab çəkməli idi?’
Kimsə deyə bilər: anamda xərçəng var idi və ölməzdən əvvəl çox əzab çəkdi. O niyə belə əzab çəkməli idi? Tam cavabı yalnız Allah (﷾) bilir. Lakin bəzən biz onun bir hissəsini görürük. Uzun xəstəliyi dağılmış övladlarını yatağının başına qaytarmış ananı düşünün. İllərlə bir-biri ilə danışmayan övladlar birlikdə onun yatağının yanında oturub. Onlar barışıb və onun üçün dua edib. Onun xəstəliyi olmasaydı, bu heç vaxt baş verməyə bilərdi. İslamda öz ailəndən ayrılmaq ağır günahdır. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, bunu edən Cənnətə girməyəcək. Deməli, bu barışıq onları bu və o biri həyatda daha pis bir şeydən xilas etmiş ola bilər. İslam heç kimdən ağrının kiçik olduğunu iddia etməyi istəmir. Peyğəmbərin (ﷺ) körpə oğlu ölərkən onun gözləri yaşla dolub. Peyğəmbərin (ﷺ) özü bir dəfə başqalarınınkından iki qat ağır qızdırma keçirib. Səhabəsi İbn Məsud bunun ikiqat mükafat demək olub-olmadığını soruşub və o, bəli deyib. O deyib ki, müsəlmana çatan hər ağrı, hətta tikanın batması belə, ağacın yarpaq tökdüyü kimi günahlarını tökür. Mömin üçün heç bir ağrı boşa getmir. Bu həyatda günahları silən ağrı insanı o biri həyatda daha böyük ağrıdan xilas edə bilər. O deyib ki, yer üzündə ən ağır həyat sürmüş insan bir dəfə Cənnətə batırılacaq və heç çətinlik görmədiyinə and içəcək. Ölüm ailəni də bitirmir. Quran ailələri imanla ardınca gedən möminlər barədə deyir: “zürriyyətlərini (Cənnətdə) özlərinə qovuşduracağıq” (52:21).
Cübeyr ibn Mutim Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini eşidib ki, qohumluq bağlarını kəsən Cənnətə girməyəcək. Səhih Muslim 2556-da da var.
Abdullah ibn Məsud Peyğəmbəri (ﷺ) yüksək qızdırma zamanı ziyarət edib. Peyğəmbər demişdir ki, onun qızdırması iki adamınkı qədərdir. İbn Məsud bunun ona ikiqat mükafat üçün olub-olmadığını soruşub, o, bəli deyib. O demişdir ki, müsəlmana hər hansı zərər, hətta tikan batması da toxunsa, Allah bununla onun günahlarını kəffarə edir, ağacın yarpaq tökdüyü kimi.
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: yer üzündə ən rahat həyat sürmüş şəxs, Od əhlindəndirsə, bir dəfə oraya batırılacaq və heç rahatlıq görmədiyini deyəcək. Yer üzündə ən bədbəxt həyat sürmüş şəxs isə, Cənnət əhlindəndirsə, bir dəfə oraya batırılacaq və Rəbbinə and içəcək ki, heç çətinlik və sıxıntı görməyib.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) körpə oğlu İbrahim son nəfəslərini alırdı və Peyğəmbərin gözləri yaşla doldu. Əbdürrəhman ibn Övf təəccüblə ondan onun da ağlayıb-ağlamadığını soruşdu. O cavab verdi ki, bu, mərhəmətdir. Sonra daha çox ağladı və dedi ki, gözlər yaş tökür, ürək kədərlənir, amma biz yalnız Rəbbimizin razı qaldığını deyirik və İbrahimin ayrılığından kədərləndiklərini dedi.
“İman gətirənlərin, imanla onların arxasınca gedən zürriyyətlərini (Cənnətdə) özlərinə qovuşduracağıq. Onların əməllərindən heç bir şey əskiltməyəcəyik. Hər kəs qazandığının girovudur.”
Azad seçim insanların etdiyi haqsızlığı mümkün edir
Dünyanın ən pis əzabının çoxu insanların insanlara etdiyidir. Müharibə bir nümunədir, evdəki qəddarlıq başqası. Quran deyir ki, Allah (﷾) insana yol göstərib, istər şükür etsin, istər nankor olsun. O deyir ki, kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin. Allah (﷾) heç vaxt yanlış edə bilməyən insanlar yarada bilərdi. Lakin bu həyat kimin daha yaxşı əməl sahibi olduğunun sınağıdır. Heç kimin kəsilə bilmədiyi sınaq ümumiyyətlə sınaq olmazdı. Bəziləri soruşur ki, Allah (﷾) niyə Cənnət əhli kimi həmişə azad olaraq yaxşılığı seçən insanlar yaratmayıb. Cənnət sınağın yerinə yox, ondan sonra gəlir. Onun əhli üz çevirə biləcəkləri halda Allahı (﷾) seçib.
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“De: “Haqq Rəbbiniz tərəfindəndir. Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin.” Biz zalımlar üçün elə bir Od hazırlamışıq ki, onun divarları onları əhatə edəcəkdir. Onlar kömək dilədikdə əridilmiş mədən kimi üzlərini yandırıb yaxan bir su ilə kömək ediləcəkdir. Nə pis içki, necə də pis məskəndir!”
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Bəs heyvanlar?
Heyvanlar da əzab çəkir və onlar heç bir insan yaşamazdan çox əvvəl əzab çəkib. İslam heyvanın ağrısının sınaq olduğunu demir. O, başqa şeylər deyir. Quran deyir ki, gəzən və ya uçan hər canlı bizimki kimi icmalarda yaşayır və hamısı Rəbbinin hüzuruna toplanacaq. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hamının dirildilib mühakimə olunduğu Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq. Hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq. Ağıl özündən bir fikir əlavə edir. Ağrı canlıları sağ saxlayan xəbərdarlıq sistemidir. Ağrı hiss etməyən heyvan oddan uzaq durmağı öyrənməzdi. Ağrı hiss edə bilməyən doğulmuş insanlar çox vaxt bilmədən ağır zədələnir. Bu, hər ağrını izah etmir və Allahın (﷾) sübutu kimi təklif edilmir. O, yalnız göstərir ki, ağrının özlüyündə məqsədi var, buna görə onun hamısını mənasız adlandırmağa tələsməməliyik. Heyvanın ağrısı yenə də onu görən insanlar üçün sınaq ola bilər. Peyğəmbər (ﷺ) susuz itə su verdiyi üçün bağışlanmış adamdan danışıb. O, həm də pişiyi yeməksiz bağlı saxladığı üçün Oda, yəni Cəhənnəmə girmiş qadından danışıb. Onun bu canda haqqı yox idi. Allah (﷾) hər canlıya canını verib və hər haqqı qaytaracaq.
“Yer üzündə gəzən heyvanların və (göydə) iki qanadı ilə uçan quşların hamısı sizin kimi ümmətlərdir. Biz Kitabda (lövhi-məhfuzda) heç bir şeyi nəzərdən qaçırmadıq. Sonra onlar Rəbbinin hüzuruna toplanacaqlar.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq, hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) susuz bir adam barədə danışmışdır: o, quyudan su içdi, sonra susuzluqdan palçıq yalayan bir it gördü. Yenidən aşağı endi, ayaqqabısını su ilə doldurub itə içirtdi və Allah ona təşəkkür edib onu bağışladı. Heyvanlara yaxşılığın mükafatı olub-olmadığı soruşulanda Peyğəmbər dedi ki, hər canlıya yaxşılığın mükafatı var.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: bir qadın bağlı saxladığı, nə yedizdirdiyi, nə də öz yeməyini tapmağa buraxdığı pişiyə görə Oda girdi.
Əzabı şər adlandırmağa yaxşılıq ölçüsü lazımdır
Etiraz iki cür nəzərdə tutula bilər. O, möminin öz inanclarının bir-birinə uyğun gəlib-gəlmədiyini yoxlaya bilər və yuxarıdakı bölmələr ona bu formada cavab verir. Ya da inanmayan dünyada həqiqi şər olduğunu deyə bilər. Onda başqa sual çıxır. Bir çox ateist filosof hesab edir ki, doğru və yanlış Tanrısız da həqiqidir. Lakin onlar yenə də qəddarlığı sadəcə ağrıdan təbiət faktı yox, həqiqətən yanlış edən şeyin nə olduğunu deməlidir. İslamın cavabı budur ki, ruhun Yaradanı doğru və yanlış biliyini ona qoyub.
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
Əhdi-Cədid nə deyir
Əhdi-Cədiddə məktub yazmış Yaqub möminlərə sınaqlarını sevinc saymağı deyir, çünki imanlarının sınanması onları səbirli edir. Birinci əsrin xristian missioneri Paulus yazır ki, Tanrını sevənlərin xeyrinə hər şey birlikdə işləyir. Xristianlar bu ayələri əzabın məqsədli sınaq olduğunu öyrədən kimi oxuyur.
“Qardaşlarım, müxtəlif sınaqlara düşəndə bunu tam sevinc sayın; bilin ki, imanınızın sınanması səbr yaradır. Səbr də öz işini tam görsün ki, kamil və bütöv olasınız, heç bir şeydə əskiyiniz olmasın.”
“Bilirik ki, Tanrını sevənlərin, Onun məqsədinə görə çağırılanların xeyrinə hər şey birlikdə işləyir.”
Hər haqsızlıq düzəldilir
Şikayət əzab çəkmiş günahsızlara və rahatlıq içində ölmüş günahkarlara işarə edəndə ən güclüdür. Lakin bu, ölümün hesabı bağladığını fərz edir. Quran deyir ki, Allah (﷾) bütün insanların dirildilib mühakimə olunduğu Qiyamət günü ədalət tərəziləri quracaq. Heç bir cana zərrə qədər zülm edilməyəcək. O, həm də deyir ki, zərrə ağırlığında xeyir və ya şər edən hər kəs onu görəcək. Deməli, gənc ölmüş uşağa və qatili heç vaxt tutulmamış qurbana tam ədalət ediləcək.
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
Uşaqları xilas edə bilsəydiniz, etməzdinizmi?
Bəziləri bunu belə qoyur. Otuz uşağı xərçəngdən xilas edə bilsəydiniz, edərdiniz. Allah (﷾) bacarır və çox vaxt etmir. Deməli, onlar deyir ki, O, Rəhmlilərin Ən Rəhmlisi ola bilməz. Lakin bu müqayisə ağrını və ölümü uşağın hekayəsinin sonu sayır. Bizim üçün belədir, çünki biz ölümdən sonra heç nə verə bilmərik. Allah (﷾) bacarır. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, yer üzündə ən ağır həyat sürmüş insan Cənnətə girsə, bir dəfə ora batırılacaq. Sonra o, heç bir çətinlik görmədiyinə and içəcək. Ona göstərilən yuxuda Peyğəmbər (ﷺ) gənc ölmüş uşaqları bağda, İbrahimin himayəsində görüb. Sonsuz sevinclə bitən ağrı lüzumsuz deyil. Bomba uşağın valideynlərini öldürəndə onu düzəltməyi və atmağı insanlar seçib və buna cavab verəcəklər. Biz də seyr etməyə buraxılmamışıq. Bizə xilas etmək əmr olunub: Quran deyir: “Kim də onu (ölümdən) xilas edərsə, sanki bütün insanları xilas etmiş kimi olar” (5:32).
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: yer üzündə ən rahat həyat sürmüş şəxs, Od əhlindəndirsə, bir dəfə oraya batırılacaq və heç rahatlıq görmədiyini deyəcək. Yer üzündə ən bədbəxt həyat sürmüş şəxs isə, Cənnət əhlindəndirsə, bir dəfə oraya batırılacaq və Rəbbinə and içəcək ki, heç çətinlik və sıxıntı görməyib.
Səmura ibn Cündəb Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrinə danışdığı uzun yuxunu rəvayət edir. İki mələk ona başqa şeylərlə yanaşı bağda ətrafında çoxlu uşaq olan çox hündür bir kişi göstərdi. Ona dedilər ki, kişi İbrahimdir və uşaqlar Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii xilqət olan fitrə üzrə ölmüş hər uşaqdır. Bəzi müsəlmanlar soruşdu: müşriklərin uşaqları da? O dedi: müşriklərin uşaqları da.
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
“Buna görə də İsrail oğullarına yazıb buyurduq ki, kim bir cana qəsd etməyən və ya yer üzündə fitnə-fəsad törətməyən bir şəxsi öldürərsə, bütün insanları öldürmüş kimi olar. Kim də onu (ölümdən) xilas edərsə, sanki bütün insanları xilas etmiş kimi olar. Peyğəmbərlərimiz onlara aydın dəlillər gətirmişdilər. Amma bundan sonra da onların çoxu yer üzündə həddi aşdılar.”
Möminin heç bir ağrısı boşa getmir
Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər və ya zərər, hətta tikanın batması belə müsəlmana çatmaz ki, Allah (﷾) bununla onun bəzi günahlarını silməsin. O, həm də deyib ki, möminin başına gələn hər şey onun üçün xeyirdir. Rahatlıqda şükür edir, çətinlikdə səbir edir və hər ikisi onun üçün xeyirdir. Quran vəd edir ki, çətinlik heç vaxt tək gəlmir. Hər çətinliklə bərabər bir asanlıq var.
Əbu Səid əl-Xudri və Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmana heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər, qüssə, əziyyət və ya sıxıntı, hətta tikanın batması belə toxunmaz ki, Allah bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin.
Süheyb rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: möminin işi heyrətamizdir, çünki hamısında onun üçün xeyir var və bu, mömindən başqa heç kim üçün belə deyil: xoş bir şey baş verəndə şükür edir və bu, onun üçün xeyirdir; çətinlik gələndə səbr edir və bu, onun üçün xeyirdir.
“Şübhəsiz ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır. Əlbəttə ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır.”
Kədər imansızlıq deyil
Peyğəmbərin (ﷺ) körpə oğlu İbrahim ölərkən onun gözləri yaşla dolub. O deyib ki, gözlər yaş tökür, ürək kədərlənir, amma biz yalnız Rəbbimizin razı qaldığını deyirik. Yaqub peyğəmbər illərlə oğlu Yusifdən ayrı qalıb. O deyib ki, dərd-qəmini yalnız Allaha (﷾) ərz edir. Əzab özlüyündə Allahın (﷾) kimsəyə qəzəbli olduğunu göstərmir. Quran danışır ki, Əyyub peyğəmbər bəlada Rəbbinə nida edib və Allah (﷾) Öz mərhəməti ilə onu aradan qaldırıb. Mömin ağlaya və şikayətini Allaha (﷾) gətirə bilər. Onun etmədiyi Ondan üz çevirməkdir.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) körpə oğlu İbrahim son nəfəslərini alırdı və Peyğəmbərin gözləri yaşla doldu. Əbdürrəhman ibn Övf təəccüblə ondan onun da ağlayıb-ağlamadığını soruşdu. O cavab verdi ki, bu, mərhəmətdir. Sonra daha çox ağladı və dedi ki, gözlər yaş tökür, ürək kədərlənir, amma biz yalnız Rəbbimizin razı qaldığını deyirik və İbrahimin ayrılığından kədərləndiklərini dedi.
“(Yəqub) dedi: Mən dərd-qəmimi yalnız Allaha ərz edirəm və Allahdan (nazil olan vəhy sayəsində) sizin bilmədiklərinizi (Yusifin yuxusunun doğru çıxacağını) bilirəm.”
“Əyyubu da (yada sal)! Bir zaman o, Rəbbinə nida edərək demişdi: “Mənə, həqiqətən də, bəla düçar olubdur. Sən rəhmlilərin ən rəhmlisisən!” Biz onun duasını qəbul etdik və ona düçar olmuş bəlanı aradan qaldırdıq. Öz tərəfimizdən bir mərhəmət və ibadət edənlərə bir ibrət olsun deyə, ailəsini ona qaytardıq, üstəlik bir o qədər də əlavə etdik.”
Ən güclü cavab: oddakı cüyür
Rowe, “The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism” (1979)
İddia edir ki, yaxşı və hər şeyə qadir Tanrı daha böyük yaxşılığı itirmədən və ya eyni dərəcədə pis və ya daha pis şərə yol vermədən dayandıra biləcəyi hər əzabın qarşısını alardı. O, ildırımın başlatdığı meşə yanğınında yanmış, ölməzdən əvvəl günlərlə əzab içində yatan cüyürü təsəvvür edir və hesab edir ki, belə əzabın heç bir belə yaxşılığa xidmət etmədiyinə, buna görə də ənənəvi imanın Tanrısının olmadığına inanmaq üçün rasional əsasımız var. O qəbul edir ki, Tanrıya inanmaq üçün daha güclü səbəbləri olan mömin onun başlanğıc nöqtəsini ağlabatan şəkildə rədd edə bilər və bunu teistin ən yaxşı cavabı adlandırır. Eyni məqalədə bəzi möminlərin Tanrıya inanmaqda rasional olduğu öz görüşünü “dost ateizm” adlandırır.
Nə üçün istinad olunub
Nə azad seçim, nə də sınaq ildırımın başlatdığı yanğında yanmış cüyürü izah edə bilər. Bunu heç kim seçməyib və heç kim bundan dərs almır. Biz bu ağrının xidmət etdiyi heç bir yaxşılıq görmürük, buna görə heç birinə xidmət etmədiyinə inanmaq ağlabatandır. Bəzi ağrı heç bir yaxşılığa xidmət etmirsə, tam yaxşı, hər şeyi bilən və hər şeyə qadir Tanrı yoxdur.
Cavab
Bu səhifə cüyürün ağrısının sınaq və ya kiminsə seçiminin nəticəsi olduğunu demir. Rowenin addımı ‘heç bir səbəb görmürük’dən ‘ehtimal ki, səbəb yoxdur’a gedir. Bu addım yalnız səbəb olsaydı, onu görməyi gözləsəydik işləyir. Hər şeyi bilən Allahla (﷾) biz bunu gözləməzdik. Rowe özü qəbul edib ki, Tanrıya inanmaq üçün yaxşı səbəbləri olan mömin onun başlanğıc nöqtəsini ağlabatan şəkildə rədd edə bilər. Cüyür unudulmayıb. Heyvanlar Rəbbinin hüzuruna toplanır və Onun mərhəməti gördüyümüz hər şeydən çox böyükdür.
Nəticə — Səbəb görməmək yalnız onu görməyi gözləməli olsaydıq heç birinin olmadığına dəlildir, Allahla (﷾) isə gözləməməliyik. Rowe qəbul edib ki, Tanrı üçün yaxşı səbəbləri olan mömin onun başlanğıc nöqtəsini ağlabatan şəkildə rədd edə bilər.
Baxışlar
Buddist
Əzabı izah etmək üçün Tanrı lazım deyil. Ona ehtiras səbəb olur və Buddanın cavabı ehtirasa son qoymaq və başqalarının ağrısını hüdudsuz mərhəmətlə qarşılamaqdır.
Buddanın ilk moizəsi əzabı ehtirasla izah edir, buna görə Tanrının ona niyə icazə verməsi sualı yoxdur.
Təkzib
Ehtiras özümüzə gətirdiyimiz ağrının çoxunu izah edir. O, xəstə doğulmuş uşağı izah etmir. Pali mətnləri bunu uşağın xatırlaya bilmədiyi keçmiş həyatdakı öz əməllərinə bağlayır.
Buddizm əzaba ananın yeganə uşağını qoruduğu kimi bütün canlılara mərhəmətlə cavab verir.
Təkzib
Eyni mətnlər deyir ki, heç bir varlıq tapıla bilməz, yalnız gəlib-gedən əzab var və ‘varlıq’ ‘araba’ kimi sadəcə addır. Lakin mərhəmətə sevmək üçün kimsə lazımdır. Quran deyir ki, Allah (﷾) hər insanı yaradıb və bir canı xilas etmək bütün bəşəriyyəti xilas etmək kimidir.
Dünyəvi
Dünyadakı əzabın miqdarını və növünü həm tam yaxşı, həm də hər şeyə qadir Tanrı ilə uzlaşdırmaq çətindir. Bu, ən çox görünmədən əzab çəkən, heç kimin ondan dərs ala bilmədiyi heyvanlar üçün doğrudur. Onlar deyir ki, belə Tanrı yoxdursa, bu daha məntiqlidir.
Filosof William Rowe iddia edib ki, yaxşı və hər şeyə qadir Tanrı dayandıra biləcəyi hər əzabı dayandırardı. Yeganə istisna daha böyük yaxşılığı itirmədən və ya eyni dərəcədə pis və ya daha pis şərə yol vermədən dayandıra bilmədiyi əzabdır. Onun nümunəsi ildırımın başlatdığı meşə yanğınında yanmış, günlərlə əzab içində yatan təsəvvür edilmiş cüyürdür. Biz bunun xidmət etdiyi heç bir yaxşılıq görmürük, buna görə Rowe hesab edib ki, heç birinin olmadığına inanmaq ağlabatandır. O belə nəticəyə gəlib ki, ənənəvi imanın Tanrısının olmadığına inanmaq ağlabatandır.
Təkzib
Qəbul edək ki, biz səbəb görmürük. Bu, az şey göstərir, çünki hər şeyi Bilənin hər səbəbini görməyi gözləməməliyik. Rowe özü qəbul edib ki, Tanrıya inanmaq üçün yaxşı səbəbləri olan mömin onun başlanğıc nöqtəsini ağlabatan şəkildə rədd edə bilər.
Heyvanlar heç bir insan yaşamazdan yüz milyonlarla il əvvəl əzab çəkib və ölüb. Deməli, onların ağrısı insanlar üçün sınaq ola bilməz. 1860-cı ildə Charles Darwin yazıb ki, yaxşı və hər şeyə qadir Tanrının diri tırtılların içində qidalanan arılar yaratdığına inana bilmir.
Təkzib
İslam hər heyvanın ağrısının insanlar və ya heyvan üçün sınaq olduğunu demir. Sınaq onun insan əzabı üçün verdiyi səbəbdir. Heyvanlar barədə Quran deyir ki, onlar icmalarda yaşayır və Rəbbinin hüzuruna toplanacaq. Arı qəddar deyil. Eyni təbiətdə madyanın dırnağını balasından qaldırmasına səbəb olan mərhəmət də var. Darwin eyni məktubda deyib ki, kainatın kobud gücün nəticəsi olduğu nəticəsi ilə kifayətlənə bilmir.
Otuz uşağı xərçəngdən xilas edə bilsəydiniz, edərdiniz. Bacaran və etməyən Tanrı tam mərhəmətli ola bilməz. Əzaba əvvəldən ehtiyac yox idi: O, hamını göydə saxlaya bilərdi.
Təkzib
Müqayisə uşağın hekayəsinin ağrıda bitdiyini fərz edir. İslamda belə deyil. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, ən ağır həyat sürmüş adam bir dəfə Cənnətə batırılanda heç çətinlik görmədiyinə and içəcək. Gənc ölən uşaqlar İbrahimin himayəsindədir. Cənnət sınağın yerinə yox, ondan sonra gəlir (67:2). Mələklər eyni sualı verib və Allah (﷾) cavab verib: “Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm!” (2:30). Bizə isə canı xilas etmək əmr olunub (5:32).
Xristian
Sınaqlar imanı yoxlayır və gücləndirir və Tanrı Onu sevənlərin xeyrinə hər şeyi birlikdə işlədir.
Yaqub öyrədir ki, imanın sınanması səbir yaradır, buna görə sınaqlar sevinc sayılmalıdır.
Təkzib
İslam razıdır ki, çətinlik sınaqdır və Quran onu səbirlə qarşılayanları tərifləyir. Lakin möminin öz sınaqları sualın yalnız bir hissəsidir. Quran Rəbbinin hüzuruna toplanan heyvanlara və çəkilən hər haqsızlığa da gedir.
Paulus yazır ki, Tanrını sevənlərin xeyrinə hər şey birlikdə işləyir.
Təkzib
İslam razıdır ki, çətinlikdən möminə xeyir gəlir və Peyğəmbər (ﷺ) bunu deyib. Lakin Paulus həm də öyrədir ki, ölüm bir insanın günahı ilə hamıya keçib. Quran deyir ki, heç bir can başqasının yükünü daşımır, buna görə heç bir uşaq Adəmin günahına görə cəzalandırılmır.
Hindu: hər ruh öz əməllərini biçir
Vedanta öyrədir ki, insanlar əzab çəkəndə Rəbb qəddar deyil. O, hər ruha öz keçmiş əməllərinin nəticələrini verir və doğuşlar dövrünün başlanğıcı yoxdur.
Rəbb ədalətsizlik və qəddarlıqda qınana bilməz, çünki hər ruhun yaxşı və pis əməllərini nəzərə alır. Eyni cür yağış hər toxumun üstünə eyni yağır.
Təkzib
Bu, sualı cavablandırmadan geri çəkir. Hər əməl əvvəlki doğuşdan gəlib və Şankara deyir ki, dövrün başlanğıcı yoxdur, buna görə heç bir ilk əməl ilk ağrını izah etmir. Yenidoğulmuş xatırlaya bilmədiyi əməllərə görə əzab çəkir. Quran bir həyatı sınaq və onun sonunda tam hesab verir, orada heç bir can başqasının yükünü daşımır.
Cayn: heç kimin göndərmədiyi karma
Caynizm öyrədir ki, bütün əzab ruhun öz karmasının meyvəsidir. Onu heç bir Tanrı göndərmir və heç kim ona şərik ola və ya başqasının əvəzinə daşıya bilməz.
Heç kim başqasının əzabına şərik olmur, çünki karma əməli edəni izləyir. Heç kim öz əməllərinin nəticələrindən qaçmır.
Təkzib
İslam razıdır ki, heç kim başqasının yükünü daşımır. Lakin yenidoğulmuşun ağrısı bu həyatdakı öz əməllərindən gələ bilməz. Deməli, karma heç kimin xatırlamadığı həyatlara qədər uzanmalıdır, bu da nə üçün olduğunu bilmədən borc ödəmək deməkdir. Quran deyir ki, həyatın özü kimin ən yaxşı əməl etdiyinin sınağıdır. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hətta tikanın batması belə möminin bəzi günahlarını silir.
Şinto: müsibət təmizlənməli murdarlıqdır
Şintoda xəstəlik və fəlakət tsumi və kegare, yəni murdarlıq növləri sayılır. Harae adlı təmizləmə ayinləri onları aradan qaldırır ki, həyat kami, yəni ruhlarla ahəngdə davam etsin.
Xəstəlik və fəlakət murdarlıq növüdür və təmizləmə ayinləri onları yuya bilər.
Təkzib
Xəstəlik ruhda ləkə yox, sınaqdır və onda səbir mükafatlandırılır. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hətta tikanın batması belə möminin bəzi günahlarını silir. Quran fəlakət gələndə Allaha (﷾) məxsus olduğumuzu və Ona qayıdacağımızı deyənləri müjdələyir.
Daoçu: Səma və yer xeyirxah deyil
Tao Te Çinq deyir ki, Səma və yer xeyirxah olmaq istəyi ilə hərəkət etmir. Onlar hər şeylə ayində işlədilib atılan ot itləri kimi davranır. Əzab şeylərin dönməsinin bir hissəsidir və sakit qarşılanmalıdır.
Səma və yer xeyirxah olmaq istəyi ilə hərəkət etmir. Onlar hər şeylə ot itləri kimi davranır.
Təkzib
Səma və yerin xeyirxah olmaq istəyi yoxdursa, əzab çəkəni heç kim eşitmir və səbrin mükafatı yoxdur. Quran əksini deyir. Allah (﷾) insanları şər və xeyirlə sınayır. O, səbir edənləri müjdələyir. Hamı Ona qayıdır və orada zərrə ağırlığında xeyir itmir.
Konfutsiçi: fəzilətdən ayrılmayın və Səmanın qarşısında ehtiramla durun
Konfutsi təhlükə və çətinliyi yaxşılıqdan yapışmaqla qarşılayıb. Yaxşı xarakterli insan Səmanın əmrləri qarşısında ehtiramla durur. O, güvənir ki, ona yaxşılığını vermiş Səma düşmənlərin onu məhv etməsinə imkan verməyəcək.
Yaxşı xarakterli insan Səmanın əmrləri qarşısında ehtiramla durur. Səma ona yaxşılığını verib, bəs düşmənləri ona nə edə bilər?
Təkzib
Deməli, Konfutsi artıq güvənirdi ki, Səma yaxşıları görür və qoruyur. İslam da bunu deyir və daha çoxunu deyir. Çətinlik Allahdan (﷾) sınaqdır, onda səbir mükafatlandırılır və hər haqsızlıq Qiyamət günü çəkilir. Analektlər haqsızlığa uğrayıb ölən yaxşı insanın nə olduğunu demir. Quran deyir.
Çin ənənəsi: laqeyd qalmış ruhlardan gələn müsibət
Çin xalq dinində xəstəlik və bədbəxtlik onları yedirdən kimsəsi olmayan ac ruhlardan gələ bilər. Ailələr onları razı saxlamaq üçün kağız pul, yemək və buxur təqdim edir. Onlar uğur üçün məbədlərdə dua edir.
Misibət qayğısız qalmış ruhlardan gələ bilər, buna görə təqdimlər və məbəd duaları onu uzaqlaşdırır.
Təkzib
Heç nə Allahın (﷾) izni olmadan heç kimə zərər vermir, buna görə Ona üz tutmaq lazımdır. Quran deyir ki, Allah (﷾) sənə bir zərər toxundursa, onu Ondan başqa heç kəs aradan qaldıra bilməz. O, insanlara yaratdıqlarının şərindən sübhün Rəbbinə sığınmağı öyrədir.
İslam baxışı
Əzab Allahın (﷾) yox olduğunu göstərmir. Bu həyat mükafat yox, sınaqdır. Biz mənzərənin yalnız bir hissəsini görürük. Peyğəmbərin (ﷺ) öyrətdiyi kimi, möminin heç bir ağrısı boşa getmir. Hər haqsızlıq Qiyamət günü düzəldilir.
Əzabdan gələn dəlil bir şeyi göstərmədən hazır qəbul edir. O fərz edir ki, Allahın (﷾) əzaba bir müddət icazə verməyə yaxşı səbəbi ola bilməz.
Quran bildirir ki, Allah (﷾) ölümü və həyatı kimin daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün yaradıb. O deyir ki, sınaq çətinlik və xeyirlə gəlir.
Musa və əl-Xızr hekayəsi öyrədir ki, qəddar görünən hadisələr bizim görə bilmədiyimiz mərhəməti gizlədə bilər.
Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Allah (﷾) qullarına sevən ananın uşağına olduğundan daha mərhəmətlidir.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) deyib ki, hətta tikanın batması belə möminin bəzi günahlarını silir.
Peyğəmbər (ﷺ) başqalarınınkından iki qat ağır qızdırma keçirib. O deyib ki, bu, ikiqat mükafat gətirir. O, həm də deyib ki, hər ağrı ağacın yarpaq tökdüyü kimi müsəlmanın günahlarını silir.
Quran deyir ki, möminlərə Cənnətdə imanla ardınca gedən ailələri qovuşacaq.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) deyib ki, möminin başına gələn hər şey şükür və ya səbir vasitəsilə onun üçün xeyirdir.
Hər haqsızlıq Qiyamət günü zərrə ağırlığına qədər çəkilir.
Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, Cənnətə bir dəfə batırılmaq yer üzündə ən ağır həyat sürmüş insana hər çətinliyi unutdurur.
Həqiqi əxlaqi seçim insanların şəri seçə bilməsini tələb edir, bu da insanların bir-birinə verdiyi əzabı izah edir.
Quran deyir ki, heyvanlar bizimki kimi icmalarda yaşayır və Rəbbinin hüzuruna toplanacaq. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər haqq, hətta heyvanlar arasında da qaytarılacaq.
Əzabı obyektiv şər adlandırmaq imansızlığın əsaslandırmaqda çətinlik çəkdiyi yaxşılıq ölçüsünə müraciət edir.