Qısa cavab
Xeyr. Tanrı yoxdursa, heç nə həqiqətən şər deyil. Yalnız hadisələr var. Bu baxışa görə, daşqın sadəcə hərəkət edən sudur. Qətl sadəcə bir heyvanın digərini öldürməsidir. Hər hansı birini şər adlandırmaq üçün təbiəti ondan yuxarıda duran xeyir ölçüsü ilə mühakimə etməlisiniz. Hər kəs bu ölçü həqiqiymiş kimi yaşayır. Təbiət onu verə bilməz. İnsan rəyi də verə bilməz, çünki o, dövrdən dövrə dəyişir. Yalnız Allah (﷾) verə bilər. Deməli, şərin Tanrını təkzib etdiyini deyən hər kəs arqumentini qurmaq üçün Allahın (﷾) ölçüsünü işlətməlidir. İslamın cavabı Qurandan gəlir: Allah (﷾) hər nəfsi formalaşdıranda ona pisliyini və yaxşılığını göstərib.
Tam izah
Etiraz nəyə söykənir
Tanrının əleyhinə ən tanınmış arqument, şər problemi belədir. Yaxşı Tanrı əzabı bitirmək istəyərdi. Hər şeyə qadir Tanrı onu bitirə bilərdi. Əzab var. Deməli, Tanrı yoxdur. Lakin soruşun: etiraz haqlıdırsa, ‘şər’ sözü nə deməkdir? Tanrı olmadan şikayət ediləcək həqiqi şər yoxdur, yalnız hadisələr var. Bu baxışa görə, daşqın sadəcə hərəkət edən sudur, qətl isə sadəcə bir heyvanın digərini öldürməsidir. Hər hansı birini şər adlandırmaq və buna qəzəblənmək xeyir ölçüsünə müraciət etməkdir. Bu ölçü təbiətdən yuxarıda durur və onu mühakimə edir. Onu inkar edənlər də daxil, hər kəs o həqiqiymiş kimi yaşayır. Təbiətdə belə ölçü yoxdur. Təbiətdən yuxarıda duran qanuna təbiətdən yuxarıda duran qanunverici lazımdır və bu, Allahdır (﷾).
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
“Çünki Qanunu olmayan başqa millətlər Qanunda olanı təbii olaraq edəndə, Qanunları olmasa da, özləri üçün qanundurlar. Onlar Qanunun işinin ürəklərində yazıldığını göstərirlər; vicdanları da buna şahidlik edir, fikirləri də gah onları təqsirləndirir, gah da bəraət qazandırır;)”
Əxlaq hissi fitridir
Quran deyir ki, Allah (﷾) xeyir və şər biliyini nəfsi yaradanda ona qoyub. Bu, nəfsə sonradan öyrədilməyib. İslam bu ilkin xasiyyəti fitrət adlandırır. Fitrət Allahın (﷾) hər insanı yaratdığı təbiətdir. O, xeyir və şər hissini və Allahın (﷾) tək olduğu biliyini daşıyır. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, hər uşaq fitrət üzərində doğulur. Onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir. Məcusi Farsın köhnə dini olan zərdüştiliyin ardıcılıdır. Kiçik uşaqlar barədə araşdırmalar fitrətin digər yarısına, Yaradan hissinə işarə edir. 2019-cu il kitabında bildirilən Oksforddakı tədqiqat bir nümunədir. Britaniya və Yaponiya məktəbəqədər uşaqları eyni şəkildə dedilər ki, təbii şeyləri insanlar yox, bir yaradan yaradıb. Psixoloq Justin Barrett 2012-ci ildə uşaqların inancı barədə kitabını Born Believers (‘Doğuşdan Mömin’) adlandırıb.
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
“Sən batildən haqqa tapınaraq üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə (İslama) tərəf tut. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bunu bilməz.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət (yalnız Allaha ibadət etmək üçün təbii meyl) üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan sağlam, işarəsiz bir bala doğur. Sonra Əbu Hureyrə Quran 30:30 ayəsini oxudu.
Britaniyalı və yapon uşaqlar və böyüklərlə aparılmış Oksford tədqiqat proqramını təqdim edir. Təbii və süni əşyalar göstərilib necə yarandıqları soruşulanda məktəbəqədər uşaqlar əsasən təbii şeylərin insanlar tərəfindən deyil, bir yaradıcı tərəfindən düzəldildiyini söylədilər. Yapon uşaqlar da eyni cavabı verdi, halbuki onların mədəniyyəti bir Yaradan Tanrıya inamı öyrətmir.
İnkişaf psixologiyasına əsaslanaraq iddia edir ki, kiçik uşaqlar təbii olaraq yaradıcı tanrıya inanmağa və təbiət aləmində məqsəd görməyə meyillidirlər, buna görə dini inam adi insan təbiətindən demək olar ki, qaçılmaz olaraq yaranır.
Bibliya razıdır
Birinci əsr xristian missioneri Paulus yazıb ki, qanunu heç vaxt almamış insanlar yenə də təbiətcə onun tələb etdiyini edir. O, ‘qanun’ dedikdə Tanrının Musaya verdiyi qanunu nəzərdə tuturdu. Onun işi qəlblərində yazılıb və vicdanları şahidlik edir. Xristian və müsəlman razıdır ki, əxlaq hissi həqiqidir və onu Allah (﷾) qoyub.
“Çünki Qanunu olmayan başqa millətlər Qanunda olanı təbii olaraq edəndə, Qanunları olmasa da, özləri üçün qanundurlar. Onlar Qanunun işinin ürəklərində yazıldığını göstərirlər; vicdanları da buna şahidlik edir, fikirləri də gah onları təqsirləndirir, gah da bəraət qazandırır;)”
Əxlaq hissi niyə kifayət deyil
Əxlaq hissi insana xeyir və şərin mövcud olduğunu deyir. O, təkbaşına onların nə olduğunu etibarlı şəkildə demir. İnsanlar onları öz dövründən və maraqlarından çıxış edərək, təmiz vicdanla müəyyən edirlər. Faizlə borc vermək demək olan sələmi götürək. Orta əsr Kilsəsi onu o qədər qəti pisləyirdi ki, Vyen Şurası (1311-1312-ci illərin Kilsə şurası) fərman verdi. Sələmin günah olmadığında israr edən hər kəs bidətçi kimi cəzalandırılmalı idi. Bu gün həmin ölkələr onunla işləyir. Musanın Qanunu Tanrının xalqının yoxsullarından faiz almağı qadağan etsə də, oradakı minbərlərdən onu günah adlandıran az qalıb. Quran dəyişməyib: onun 7-ci əsrdə qadağan etdiyini indi də qadağan edir. Əxlaq hər nəslin razılaşdığı şeydirsə, şər yalnız bizim burada və indi xoşlamadığımız şey deməkdir.
Şura qərara alır ki, sələmçiliyin günah olmadığını inadla müdafiə edən hər kəs bidətçi kimi cəzalandırılmalıdır.
“Xalqımdan yanında olan yoxsula borc pul versən, ona sələmçi kimi davranma, ondan faiz alma.”
“Sələm yeyənlər (qəbirlərindən), şeytan toxunmuş dəlinin qalxdığı kimi qalxarlar. Bu, onların: “Alış-veriş də sələmçilik kimidir!”– demələrinə görədir. Halbuki, Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir. Hər kim özünə Rəbbindən xəbərdarlıq gəldikdən sonra (sələmçiliyə) son qoyarsa, keçmişdə aldığı (sələmlər) onundur. Onun işi Allaha qalar. Kim yenə (sələmçiliyə) qayıdarsa, məhz onlar cəhənnəmlik olar və orada əbədi qalarlar.”
TəbiətÖz ölçüsü ilə sel sadəcə hərəkət edən sudur.
İnsan fikriDövrdən-dövrə dəyişir: Kilsə bir vaxt sələmin günah olmaması fikrini bidət kimi cəzalandırırdı.
Allah (﷾)O, ruhu yaradanda doğru və yanlışın biliyini ona qoyub.
Əzab Allahın (﷾) olmadığını göstərmir
Quran etirazın nəzərdən qaçırdığı səbəbləri verir. Birincisi, bu həyat kimin əməlcə ən yaxşı olduğunun sınağıdır. Sınaq çətinliklə olduğu kimi xeyirlə də gəlir. İkincisi, insanlar seçməkdə azaddır, əzabın bu qədər çoxunu insanların insanlara verməsinin səbəbi budur. Üçüncüsü, hesab ölümlə bağlanmır. Qiyamət günü ədalət tərəziləri qurulur və heç nə, hətta xardal dənəsi ağırlığında şey də nəzərdən qaçmır. Hər haqsızlıq heç nəyi qaçırmayan tərəfindən düzəldiləcək.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
| Səbəb | Quran nə deyir |
|---|---|
| Həyat imtahandır | Kimin əməlcə ən yaxşı olduğu, həm yaxşılıqla, həm çətinliklə. |
| İnsanlar seçməkdə azaddır | Buna görə əzabın çoxunu insanlar insanlara verir. |
| Hesab ölümlə bağlanmır | Ədalət tərəziləri qurulur və xardal dənəsi ağırlığı belə buraxılmır. |
Ateistin cavabları və cavablar
Quran 91:7-8 — əş-Şəms surəsi, ayə 7-8
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
Nə üçün istinad olunub
Əxlaq həqiqətlərinə Tanrı lazım deyil. Qəddarlığın yanlış olması, 2 + 2 = 4 doğru olduğu kimi, kimsə onu belə etsə də, etməsə də, sadəcə doğrudur.
Cavab
2 + 2 = 4 kimi həqiqət təsvir edir. O, əmr etmir və ona məhəl qoymayanı günahkar etmir. ‘Qəddar olmamalısan’ hər ikisini edir. O, sizi bağlayır və hesaba çəkir. İkinci problem də var. Kor təbiət bizi yalnız yaşamaq üçün yaradıbsa, xeyir və şər hissimizin belə həqiqətləri izlədiyinə heç nə zəmanət vermir. Əmrə əmr edən lazımdır. Etibar edə biləcəyimiz vicdana onu həqiqət üçün yaradan lazımdır.
Nəticə — Bağlayan və hesaba çəkən əxlaq qanunu Qanunvericiyə işarə edir. Quran da bunu deyir: Allah (﷾) hər nəfsə pisliyini və yaxşılığını göstərib.
Quran 21:35 — əl-Ənbiya surəsi, ayə 35
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Biz sizi sınamaq üçün şər və xeyirlə imtahana çəkirik. Siz ancaq Bizə qaytarılacaqsınız!”
Nə üçün istinad olunub
Arqumentə həqiqi şər lazım deyil. O, yalnız möminin öz ölçüsünü işlədir ki, yaxşı, hər şeyə qadir Tanrı ilə əzabın birlikdə mövcud ola bilmədiyini göstərsin.
Cavab
Möminin ölçüsünə görə ziddiyyət yoxdur. Quran deyir ki, bu həyat çətinlik və xeyirlə sınaqdır. O deyir ki, insanlar seçməkdə azaddır. O deyir ki, hər haqsızlıq Qiyamət günü ölçüləcək. Yaxşı Allah (﷾) sonra tam həll olunan səbəblərə görə bir müddət əzaba icazə verə bilər.
Nəticə — Möminin öz şərtlərinə görə əzab Allahın (﷾) hikmətinə uyğundur. Onu həqiqətən şər adlandırmaq üçün ateistə yenə Allahın (﷾) ölçüsü lazımdır.
Baxışlar
Buddist
Şərə Tanrı lazım deyil. Pis əməllər tamahdan, nifrətdən və aldanışdan gəlir və öz nəticələrini gətirir. Hər kəs görə bilər ki, başqaları da bizim kimi ağrıdan qorxur, ona görə onlara zərər verməməliyik.
Hamı dəyənəkdən titrəyir, hamı ölümdən qorxur. Başqalarına özünə kimi davranaraq nə öldürmək, nə də öldürtmək olar. Nəyin yanlış olduğunu bilmək üçün bu kifayətdir.
Təkzib
Bu, başqalarının da bizim kimi hiss etdiyini göstərir. O, onlara zərər vermək bizə fayda gətirəndə niyə qayğı göstərməli olduğumuzu göstərmir. Pali mətnləri deyir ki, ‘varlıq’ ‘araba’ kimi yalnız şərti addır: şərtlər yığını var və varlıq tapılmır. Deməli, bu baxışa görə, sonda qaydanın zərərdən qoruduğu davamlı mən yoxdur.
Karma özü əxlaq qanunudur. Budda niyyəti əməl adlandırır və varlıqlar əməllərinin varisləridir, ona görə yanlış Tanrısız cəzalandırılır.
Təkzib
Nəticələr qanunu əməlin ardınca nə gəldiyini deyir. O, əməlin niyə yanlış olduğunu demir. Qəddarlıq yalnız edənə qayıtdığı üçün yanlış olsaydı, geri qayıtmayan qəddarlıq yanlış olmazdı. Quran deyir ki, Allah (﷾) hər nəfsə onun üçün nəyin pis, nəyin yaxşı olduğu biliyini verib.
Əxlaq həqiqətlərinə Tanrı lazım deyil
Bəzi ateist filosoflar hesab edir ki, əxlaq həqiqətləri həqiqidir, lakin Tanrıya ehtiyac duymur. Onlar məntiq həqiqətləri kimi əsasdır və sadəcə qüvvədədir. Tanrı olsa da, olmasa da, qəddarlıq yanlışdır.
Əxlaq həqiqətləri əsas və zəruridir; onlar təbii faktlardan və ya Tanrıdan çıxarılmır.
Təkzib
Wielenberg etiraf edir ki, təkamüldən gələn arqument onun baxışı üçün ciddi problemdir. Əxlaq inanclarımız yalnız yaşamağımıza kömək etmək üçün formalaşıbsa, onlarla öz-özünə duran əxlaq həqiqətləri arasındakı hər uyğunluq təsadüf olardı. Quran uyğunluğu izah edir. Nəfsi formalaşdıran ona nəyin pis, nəyin yaxşı olduğunu göstərib.
Hindu: nəyin düzgün olduğunu müqəddəs kitab həll edir
Bhaqavad Gitada Krişna öyrədir ki, xeyir və şər istəklə həll edilmir. Nəyin edilməli və edilməməli olduğuna müqəddəs kitab hakimdir.
Nəyin edilməli və edilməməli olduğuna müqəddəs kitab hakimdir. İstəkdən hərəkət edərək ona qarşı gedən nə xoşbəxtliyə, nə də ən uca məqsədə çatır.
Təkzib
İslam razıdır ki, insanlara vəhydən gələn ölçü lazımdır və xeyir və şəri istəklə həll edə bilməzlər. Sual hansı müqəddəs kitabın Allahın (﷾) sözü olduğu və qorunduğudur. Quran deyir ki, Allah (﷾) onu nazil edib və qoruyacaq. O, şübhə edən hər kəsi ona bənzər bir surə gətirməyə çağırır.
Şinto: yanlış nizamı pozandır
Şintoda tsumi cəmiyyətin qaydalarını və nizamını pozan əməllərdir, məsələn, insanları yaralamaq və ya öldürmək, həmçinin müəyyən fəlakətlər. Onlar təmizlənmə ilə aradan qaldırılır.
Yanlış iş icmanın normalarını və nizamını pozandır və təmizlənmə onu aradan qaldırır.
Təkzib
Yanlış yalnız icmanın nizamını pozan olsaydı, qəddar nizam qəddarlığı düzgün edərdi. Öz cəmiyyətinə qarşı çıxan islahatçılar ondan yuxarıda duran haqqa müraciət ediblər. Quran deyir ki, nəfsə nəyin pis, nəyin yaxşı olduğu heç bir cəmiyyət öyrətməzdən əvvəl, formalaşanda göstərilib.
Daoçu: xeyir və şər söhbəti Tao itəndə başlayıb
Tao Te Çinq öyrədir ki, xeyirxahlıq və haqlılıq yalnız Böyük Taoya tabe olunmayanda dəbə düşüb. Tao ilə yaşasalar, insanlara əmr olunmuş əxlaq lazım olmazdı.
Tao itəndə xeyirxahlıq və düzgün davranış yaranıb. Deməli, xeyir və şər qaydaları üzərində qurulacaq şey yox, tənəzzül əlamətidir.
Təkzib
Lakin həmin kitab deyir ki, Səmanın toru heç nəyi buraxmır, yəni yanlışın yenə cavabı var. İslam razıdır ki, xeyir sağlam təbiətdən axmalıdır. Lakin Tao Te Çinqin özünün dediyi kimi, təbiət itirilə bilər. Onda ona özündən kənar ölçü lazımdır. Quran hər ikisini verir. Nəfsə nəyin pis, nəyin yaxşı olduğu göstərilib. Allah (﷾) ədaləti və yaxşılıq etməyi əmr edir.
Konfutsiçi: əxlaq hissi içimizdədir
Mensi öyrədib ki, mehribanlıq, düzgün davranış, ədəb və müdriklik insan təbiətinin bir hissəsidir. Onlar bizə kənardan qoyulmur. Bu baxışa görə, insanlar Allahdan heç bir söz olmadan xeyri şərdən ayıra bilir.
Xeyirxahlıq, haqlılıq, ədəb və bilik bizə kənardan aşılanmır. Biz şübhəsiz ki, onlarla təchiz olunmuşuq.
Təkzib
İslam razıdır ki, əxlaq hissi fitridir. Lakin konfutsiçilərin özləri bu barədə fikir ayrılığındadır: Xunzi deyib ki, insan təbiəti pisdir və müəllimlər və qanunlarla düzəldilməlidir. Mütəfəkkirlərin əks şəkildə oxuduğu daxili hissə ondan yuxarıda duran ölçü lazımdır. Mensi özü onu Səmaya bağlayıb: təbiətini bilən Səmanı bilir. Quran nəfsi formalaşdıran və ona pisliyini və yaxşılığını göstərəni adlandırır.
Çin ənənəsi: Səmanın məmurları yanlışı qeyd edir
Çin xalq dini hesab edir ki, yanlış görülür və qeyd olunur. Bədəndəki ruhlar və sobanın yanındakı Mətbəx Tanrısı insanların əməllərini mükafatlandıran və cəzalandıran Səma sarayına bildirir.
Ruhlar insanların əməllərini qeyd edir və Səmaya bildirir, ona görə yanlış cəzasız qalmır.
Təkzib
Onda Çin ənənəsi də hesab edir ki, şər yalnız insanlara yox, Səmaya cavab verməlidir. İslam razıdır ki, əməllər qeyd olunur: iki mələk hər sözü yazır. Lakin Hakim Allahın (﷾) Özüdür və Ona heç kimin hesabat verməsi lazım deyil. Heç bir göz Onu əhatə edə bilməz, lakin O, hər şeyi bilir.
Xristian
Əxlaq qanunu Tanrı tərəfindən insan qəlbinə yazılıb və vicdan ona şahidlik edir.
Paulus yazır ki, qanunu olmayanlar onun işinin qəlblərində yazıldığını göstərir, vicdanları da şahidlik edir.
Təkzib
Tutaq ki, belədir: əxlaq hissi həqiqidir və Allahdandır (﷾), Kilsənin də Musanın Qanunu var idi. Lakin o, bir vaxtlar sələmi günah saymayanları bidətçi kimi cəzalandırıb və həmin torpaqlar indi onunla işləyir. Quranın hökmü yerindən tərpənməyib.
İslam baxışı
Xeyir və şər həqiqidir, çünki Allah (﷾) həqiqidir. O, xeyir və şər hissini, fitrəti hər nəfsə qoyub və onun cavab verdiyi ölçünü verir. Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, hər uşaq həmin xasiyyət üzərində doğulur.
Nəyisə şər adlandırmaq təbiətdən yuxarıda duran, təbiətin özünün verə bilmədiyi xeyir ölçüsünə müraciət edir.
Şərin Tanrını təkzib etdiyi arqumenti inkar etdiyi əxlaq qanununu fərz etməlidir.
Quran bildirir ki, nəfsə formalaşanda pisliyinin və yaxşılığının biliyi verilib.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) dedi ki, hər uşaq fitrət üzərində doğulur.
Vyen Şurası fərman verib ki, sələmin günah olmadığında inadla duran hər kəs bidətçi kimi cəzalandırılsın. Həmin ölkələr indi onunla işləyir.
Hər nəslin qoyduğu əxlaq ölçüsü həmin nəsli mühakimə edə bilməz.
Vəhy dövrlərə əyilməyən ölçü verir. Quran faizlə borc vermək olan sələmi 7-ci əsrdə qadağan edib və indi də qadağan edir.
Bu həyat sınaqdır və hər haqsızlıq Qiyamət günü tam ədalətlə ölçüləcək.