Qısa cavab
Bəli. İslam öyrədir ki, Cənnət də, Cəhənnəm də əbədi davam edir. Cəhənnəm mesaj çatdıqdan sonra imanı rədd edərək ölənlər üçün əbədidir. Elçi xəbərdar etməmiş heç kim cəzalandırılmır. Hər əməl zərrə ağırlığına qədər çəkilir və Cəhənnəmin əməllərə görə dərəcələri var. Heç bir məhkəmə hökmü cinayətin nə qədər vaxt apardığı ilə ölçmür. Qətl bir anda olur, onun hökmü isə illərlə davam edir. Axirətdə davam edən insanın öldüyü haldır. İslam mesaj gəldikdən sonra imansız ölməyi hər şeyi verənə qarşı ən ağır zülm sayır. Müsəlman qatil də cəzasız buraxılmır. Onun yaxşı əməlləri zülm etdiklərinə verilir. Allahın (﷾) mərhəməti anadan böyükdür və qapı ölümə qədər açıq qalır.
Tam izah
İslamın dəqiq öyrətdikləri
Quran deyir ki, Cənnət də, Cəhənnəm də əbədi davam edir. Cənnətdəkilərdən heç vaxt çıxmaq istənməyəcək. İmanı rədd edib zülm edənlər Cəhənnəmdə əbədi qalacaq və bu, bir neçə yerdə deyilir. Cəhənnəm mesaj çatdıqdan sonra imanı rədd edərək ölənlər üçün əbədidir. Allah (﷾) elçi xəbərdar etməmiş heç kimi cəzalandırmır ki, heç kimin Ona qarşı bəhanəsi olmasın. Allah (﷾) Ona şərik qoşmaqdan başqa istədiyini bağışlayır. Tövbə ölüm gəlməzdən əvvəl qəbul olunur, ölüm anında və imanı rədd edərək ölənlərdən isə yox. Bu səhifə bunların heç birini yumşaltmır. O, bunun ədalətli olub-olmadığını soruşur və bəli cavabı verir.
“Onlara orada (Cənnətdə) heç bir yorğunluq üz verməyəcək və onlar oradan çıxarılmayacaqlar.”
“Allah, kafirləri və zalımları əsla bağışlamaz və (onları doğru) yola yönəltməz. İçərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm yolundan başqa. Bu isə Allah üçün çox asandır.”
“Həqiqətən, Allah kafirləri lənətləmiş və onlar üçün yandırıb-yaxan Od hazırlamışdır. Onlar orada əbədi qalacaq, (özlərinə) nə bir himayəçi, nə də bir yardımçı tapa biləcəklər.”
“(Edə biləcəyim) ancaq Allahı və Onun göndərdiklərini təbliğ etməkdir. Kim Allaha və Onun rəsuluna asi olarsa, onun üçün içərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm odu vardır.”
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“(Biz) müjdə verən və qorxudan elçilər göndərdik ki, insanların elçilərdən sonra Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Şübhəsiz ki, Allah Özünə şərik qoşulmasını əsla bağışlamaz, (amma) bundan başqa olan günahları isə istədiyi şəxsə bağışlayar. Allaha şərik qoşan şəxs böyük bir günah edərək iftira atmış olur.”
“Günah işlər görməkdə davam edənlərdən birinə ölüm gəldiyi zaman: “Mən indi tövbə etdim!”– deyənlərlə, kafir kimi ölənlərin tövbəsi qəbul deyildir. Biz belələri üçün ağrılı-acılı bir əzab hazırlamışıq.”
Heç bir məhkəmə hökmü saatla ölçmür
Ən tanınmış etiraz deyir ki, sonlu günah həyatı sonsuz cəzaya layiq ola bilməz. Lakin heç bir hüquq sistemi hökmün uzunluğunu cinayətin nə qədər vaxt apardığına uyğunlaşdırmır. Qətl saniyələr çəkə bilər və heç kim buna görə uzun hökmü ədalətsiz adlandırmır. Hökm müddətə yox, nəyin edildiyinə və kimə edildiyinə cavab verir. Deməli, əsl sual uzunluq yox, nəyə layiq olunduğudur. Burada İslam öz xəttini çəkir. Mükafat qazanılandan çox ola bilər, çünki hədiyyədir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, heç kimi təkcə əməlləri xilas etməyəcək, yalnız Allahın (﷾) mərhəməti. Cəza qazanılandan heç vaxt çox olmur, çünki Quran deyir ki, pisliyin əvəzi yalnız onun tayıdır. Deməli, davam edən cəza belə ağırlıqda zülmə cavab verməlidir. Növbəti bölmələr İslamın Verənə imansız ölməyi niyə belə zülm saydığını göstərir.
2.2-ci bölmə tənqidçilərin əbədi cəzaya etirazlarını şərh edir. Biri soruşur ki, incidilənin böyüklüyü niyə incidənin nə qədər günahkar olduğunu müəyyən etsin. Başqası soruşur ki, qeyri-müəyyənlik və cəhalət içində edilmiş sonlu varlığın hər hansı günahı necə sonsuz cəzaya layiq ola bilər; Marilyn McCord Adams bunu ən həlledici sual adlandırır. Məqalə xristian təlimi barədə yazılıb.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç kimin əməlləri onu xilas etməyəcək. Bunun ona da aid olub-olmadığı soruşulanda demişdir: Allah məni mərhəməti ilə örtməsə, mən də. Sonra onlara əməlləri düzgün, səmimi və ölçülü şəkildə etməyi tapşırmışdır.
“Kim (Allahın hüzuruna) yaxşı əməllə gələrsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər. Kim də pis əməllə gələrsə, ona yalnız gətirdiyinin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz.”
Davam edən insanın öldüyü haldır
Cəza hökmü bir şübhə anına verilmir. İslam əbədi nəticəni insanın, mesaj ona çatdıqdan və cavab vermək üçün vaxtı olduqdan sonra, öldüyü hala bağlayır. Bu, keçici səhv yox, insanın sona qədər saxladığı haldır. Quran imanı rədd edib rədd edərək ölənlərdən danışır. O, Odla üzləşənlərin iman gətirmək üçün geri göndərilməyi istəyəcəyini qeyd edir. Sonra deyir ki, geri qaytarılsaydılar, qadağan olunanlara qayıdardılar: “Şübhəsiz ki, onlar yalançıdırlar”. Bu, hələ edilməmiş günahlara görə cəza deyil. İstək yalnız Odla üzləşəndə gəlir. Cəzanı görəndə başlayan iman istənilən iman deyil, ona görə halları dəyişməyib. Quran deyir ki, son əlamətlər gələndən sonra, əvvəl iman gətirməyibsə, iman cana fayda vermir. Bu, sübut kimi yox, İslamın cavabı kimi verilir. Sübut yuxarıdakı mühakimədir.
“Həqiqətən, kafir olub kafir kimi ölənlər dünya dolusu qızıl fidyə versələr belə, bu onların heç birindən qəbul edilməyəcəkdir. Onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır. Onların heç köməkçiləri də yoxdur.”
“Onların atəşin qarşısında dayandırıldıqları zaman: “Kaş ki, biz (dünyaya) qaytarılıb Rəbbimizin ayələrini yalan saymayaydıq və möminlərdən olaydıq”– dediklərini görəydin!”
“Xeyr! Daha öncə gizlətdikləri (günahlar) onlara aşkar oldu. Əgər geri qaytarılsaydılar, yenə də özlərinə qadağan olunmuş şeylərə (günahlara) qayıdardılar. Şübhəsiz ki, onlar yalançıdırlar.”
“Yoxsa onlar özlərinə ancaq mələklərin, yaxud Rəbbinin və ya Rəbbinin (günəşin məğribdən çıxması kimi) bəzi ayətlərinin gəlməsinimi gözləyirlər?! Rəbbinin bəzi ayətləri gələcəyi gün əvvəlcə iman gətirməmiş və ya imanında bir xeyir qazanmamış kimsəyə artıq iman gətirməsi fayda verməyəcəkdir. De: “Gözləyin, şübhəsiz ki, Biz də gözləyirik”.”
“Günah işlər görməkdə davam edənlərdən birinə ölüm gəldiyi zaman: “Mən indi tövbə etdim!”– deyənlərlə, kafir kimi ölənlərin tövbəsi qəbul deyildir. Biz belələri üçün ağrılı-acılı bir əzab hazırlamışıq.”
Hər əməl çəkilir və Cəhənnəmin dərəcələri var
Ədalət hər kəsin öz əməllərinin layiq olduğunu alması və heç nəyin itməməsi deməkdir. Quran deyir ki, Allah (﷾) zərrə qədər haqsızlıq etməz. Deyir ki, zərrə ağırlığında yaxşılıq da, zərrə ağırlığında pislik də görüləcək. Yaxşılıq on qat artırılır, pisliyin əvəzi isə yalnız onun tayıdır. Deyir ki, hamının əməllərinə görə dərəcələri var ki, onlara haqsızlıq edilməsin. Deməli, Cəhənnəm içindəki hər kəs üçün bir aqibət deyil. Onun dərəcələri hər kəsin etdiyinə tabedir.
“Şübhəsiz ki, Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz. Əgər (qulun gördüyü iş) yaxşı əməl olarsa, (Allah onun savabını) qat-qat artırar və (bu əməl sahibinə) Öz tərəfindən böyük mükafat bəxş edər.”
“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”
“Kim (Allahın hüzuruna) yaxşı əməllə gələrsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər. Kim də pis əməllə gələrsə, ona yalnız gətirdiyinin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz.”
“Hər kəsin etdiyi əməllərə görə dərəcələri vardır. Rəbbin onların etdiklərindən qafil deyildir.”
“Hər kəsin etdiyi əməllərə görə dərəcələri vardır. (Bu, Allahın) onlara əməllərinin əvəzini verməsi üçündür. Onlara əsla zülm edilməz.”
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
Quranın izah etdiyi kimi axirətdə ədalət
- Heç kim elçi onu xəbərdar etməmiş cəzalandırılmır.
- Hər əməl, zərrə ağırlığında yaxşılıq və ya pisliyə qədər, çəkilir.
- Yaxşılıq on qat artırılır; pisliyin əvəzi yalnız misli ilə verilir.
- Hər kəsin əməllərinə görə dərəcələri var, buna görə heç kimə haqsızlıq edilmir.
- Tövbə qapısı ölümə qədər açıq qalır.
Mehriban ateist və müsəlman qatil
Etirazın ən kəskin forması belədir. Mehriban ateist həkim əbədi Cəhənnəmdədir, müsəlman qatil isə Cənnətə düşür. Bu mənzərənin hər iki yarısı nəyisə buraxır. Birincisi, kafirin yaxşılığı boşa getmir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, kafir yaxşılıq edəndə ona bu dünyada onun mükafatından daddırılır. Həmçinin dedi ki, axirətdə belə adam mükafatlandırılacaq yaxşı əməl tapmır. İkincisi, qatil cəzasız buraxılmır. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Son Gündə insanlar arasında ilk mühakimə olunacaq işlər qan tökmə işləridir. O, namaz, oruc və sədəqə ilə gələn, lakin qan töküb başqalarının malını almış müsəlmanı təsvir etdi. Onun yaxşı əməlləri zülm etdiklərinə verilir. Bitsə, onların günahları onun üstünə atılır və o, Oda atılır. Günahlarına görə Cəhənnəmə girən möminlər Allahın (﷾) mərhəməti ilə çıxarılır. Üçüncüsü, müsəlman adı heç kimi xilas etmir. Quran adı daşıyıb imansız olan münafiqləri Odun ən aşağı qatına qoyur. Önəmli olan qəlbdəki imandır, Peyğəmbərin (ﷺ) çıxarılanlar üçün verdiyi şərtdir. Deməli, heç bir hesab digərini silmir. İnsanlarla hesab tam həll olunur, Allahla (﷾) hesab isə nəyin davam edəcəyini müəyyən edir.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allah heç bir yaxşı işdə möminə zülm etmir: ona bunun üçün bu dünyada verilir və axirətdə mükafatlandırılır. Kafirə isə Allah üçün etdiyi yaxşı işlər üçün bu dünyada verilir, belə ki, axirətə çatanda mükafat alacağı heç bir yaxşı işi qalmır.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, kafir yaxşı iş görəndə ona bu dünyada onun mükafatından dadızdırılır. Mömin üçün isə Allah yaxşı işlərini axirətdə saxlayır və itaətinə görə ona bu dünyada ruzi verir.
Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Qiyamət günü insanlar arasında ilk mühakimə olunacaq işlər qan tökmə işləridir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) müflisin kim olduğunu soruşdu. O dedi ki, ümmətinin müflisi Qiyamət günü namaz, oruc və sədəqə ilə gəlir. Lakin birini söyüb, başqasına böhtan atıb, başqasının malını alıb, başqasının qanını töküb, başqasını döyüb. Hər birinə onun yaxşı işlərindən verilir. Hesab bitməmiş yaxşı işləri tükənərsə, onların günahları götürülüb onun üstünə atılır, sonra isə o, Oda atılır.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allahdan başqa tanrı olmadığını deyən və qəlbində bir arpa dənəsi ağırlığında xeyir olan Cəhənnəmdən çıxarılacaq; bir buğda dənəsi ağırlığında olan da, bir zərrə ağırlığında olan da.
“Şübhəsiz ki, münafiqlər Cəhənnəmin ən alt təbəqəsində olacaqlar. Sən onlar üçün heç bir yardımçı tapa bilməzsən.”
Ən dərin zülm Verənə qarşıdır
Niyə əbədi nəticəni Allahla (﷾) hesab müəyyən etsin? Çünki bu, insanın ən böyük hesabıdır. Həyat, ağıl, hisslər və hər yaxşı şey qazanılmayıb, verilib. Quran soruşur ki, insan heç olmadığı halda ona həyat verənə necə küfr edə bilər. Deyir ki, insan Allahın (﷾) nemətlərini heç vaxt saya bilməz. O, yalançı ibadəti “böyük zülmdür” deyir. Ateist cavab verəcək ki, heç kim dürüstcə olmadığına inandığı birinə qarşı nankor ola bilməz. İslam iki hissədə cavab verir. O öyrədir ki, Verən hədiyyələrindən tanına bilər və Onun mesajı insana çatandan sonra ona qarşı dəlil qalır. Mesajın konkret insana həqiqətən çatıb-çatmadığını və onunla nə etdiyini İslam Allaha (﷾) buraxır. Allahın (﷾) heç kimin şükrünə ehtiyacı yoxdur. Lakin O, qullarının nankorluğunu sevmir və hər qəlbdə olanı bilir.
“Allaha necə küfr edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. Sonra O, sizi öldürəcək, sonra dirildəcək, daha sonra da siz Ona qaytarılacaqsınız.”
“O sizə istədiyiniz hər şeydən verdi. Əgər Allahın nemətlərini sayacaq olsanız, onları sayıb qurtara bilməzsiniz. Həqiqətən, insan çox zalım, çox nankordur.”
“Bir zaman Loğman öz oğluna nəsihət edərək demişdi: “Oğlum! Allaha şərik qoşma. Həqiqətən, (Allaha) şərik qoşmaq böyük zülmdür!””
“(Biz) müjdə verən və qorxudan elçilər göndərdik ki, insanların elçilərdən sonra Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
Mərhəmət və ədalət birlikdə
İslam mərhəməti ədalətə qarşı qoymur. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allah (﷾) qullarına ananın uşağına olduğundan daha mərhəmətlidir. Dedi ki, Allah (﷾) mərhəmətinin yalnız bir hissəsini yerə göndərib və doxsan doqquzunu saxlayıb. Quran deyir ki, Onun mərhəməti hər şeyi əhatə edir və soruşur ki, Allah (﷾) şükür edib iman gətirəni cəzalandırmaqla nə qazanır. Lakin mərhəmət ədalətli ilə zalıma eyni davranmaq demək deyil. Zalımların qurbanları ədalət istəyir və onun heç gəlmədiyi dünya mərhəmətli deyil. Ədalət Allahla (﷾) hesabda da borcdur və orada zülm hər şeyi Verənə qarşıdır. Quran soruşur ki, iman əhli günah əhli kimi davranılmalıdırmı.
Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yanına əsirlər gətirildi, onların arasında döşləri südlə dolu bir qadın var idi; o, əsirlər arasında bir uşaq tapanda onu sinəsinə sıxıb əmizdirirdi. Peyğəmbər soruşdu ki, bu qadın heç uşağını oda ata bilərmi. Onlar yox dedilər. O dedi: Allah qullarına bu qadının uşağına olan mərhəmətindən daha mərhəmətlidir.
Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini eşitmişdir: Allah mərhəməti yüz hissəyə böldü, doxsan doqquzunu Özündə saxladı və bir hissəsini yerə endirdi; bütün məxluqlar bir-birinə o bir hissədən mərhəmət göstərir, hətta madyan balasını tapdalamaqdan qorxub dırnağını qaldırır. Səhih Muslim 2752-də də var.
“Bizim üçün bu dünyada da yaxşılıq yaz, axirətdə də. Həqiqətən, biz, Sənə üz tutduq! (Allah) buyurdu: İstədiyimi əzabıma düçar edərəm. Mərhəmətim isə hər şeyi əhatə etmişdir. Mən onu Allahdan qorxan, zəkat verən və ayələrimizə iman gətirənlər üçün yazacağam.”
“Əgər şükür etsəniz və iman gətirsəniz, Allah sizə nə üçün əzab versin! Allah şükrün əvəzini verəndir, (hər şeyi) biləndir.”
“Biz heç müsəlmanları günahkarlara tay tutarıqmı?! Sizə nə olub, necə hökm verirsiniz?!”
Heç kim doğulduğu yerə görə cəzalandırılmır və heç kim məcbur edilmir
Mesaj çatmamış heç kim cəzalandırılmır və elçilər heç kimin Allaha (﷾) qarşı bəhanəsi olmasın deyə göndərilib. Heç eşitməmiş insanlar barədə səhifə bunu izah edir. Xəbərdarlıq da məcburiyyət deyil. Quran deyir ki, dində məcburiyyət yoxdur və haqq azğınlıqdan aydın fərqlənir. Allah (﷾) insana yolu göstərib, şükür etsə də, nankor olsa da. Quran deyir: istəyən iman gətirsin, istəyən inkar etsin. Allah (﷾) hər şeyi bilir və yazır, lakin seçimi bilmək onu etmək deyil. İslamın fatalist olub-olmadığı barədə səhifə bunu izah edir. İslam ona çalışan hər kəsə hidayət vəd edir. Mesajın insana həqiqətən çatıb-çatmadığını və onunla nə etdiyini Allah (﷾) tam biliklə mühakimə edir.
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“(Biz) müjdə verən və qorxudan elçilər göndərdik ki, insanların elçilərdən sonra Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan fərqlənir. Hər kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah (hər şeyi) eşidəndir, (hər şeyi) biləndir.”
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“De: ‘Haqq Rəbbiniz tərəfindəndir. Kim istəyir iman etsin, kim də istəyir iman etməsin.’”
“Həqiqətən, ölüləri dirildən, onların (dünyada) etdiklərini və buraxdıqları izləri (axar sədəqə kimi saleh əməlləri) yazan Bizik. Biz hər şeyi açıq-aydın Kitabda (Lövhi-məhfuzda) qeydə almışıq.”
“Uğrumuzda cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik. Şübhəsiz ki, Allah muhsinlərlə birgədir.”
İslamın cavabı: qapı indi açıqdır
İslam yaşayan heç kimə itmiş olduğunu demir. Quran özlərinə zülm edənlərə Allahın (﷾) rəhmətindən ümid üzməməyi deyir. O, Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır. Quran onlardan son gəlməzdən əvvəl dönüb təslim olmağı istəyir. İslam bütöv həyat yoludur: bir Allaha (﷾) iman, yalnız Ona ibadət və Onun məxluqlarına gözəl xarakter. Allahla (﷾) hesab da, insanlarla hesab da onda saxlanılır.
“(Ey Peyğəmbər! Qullarıma mənim bu sözümü) de: “Ey Mənim özlərinə qarşı həddi aşmış qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır. O, həqiqətən, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
“Əzab sizə gəlməmişdən öncə Rəbbinizə dönün və Ona təslim olun. Sonra sizə heç bir kömək edilməz.”
Cavablar, bir-bir
Quran 4:168-169 — ən-Nisa surəsi, ayə 168-169
“Allah, kafirləri və zalımları əsla bağışlamaz və (onları doğru) yola yönəltməz. İçərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm yolundan başqa. Bu isə Allah üçün çox asandır.”
Nə üçün istinad olunub
Sonlu günah həyatı sonsuz cəzaya layiq ola bilməz. Bu, cəzanın cinayətə uyğun olması qaydasını pozur.
Cavab
Hökmlər cinayətin nə qədər vaxt apardığı ilə ölçülmür. İslam hər əməli dərəcələndirir və Cəhənnəmə dərəcələr verir. Onun əbədi nəticəsi mesaj gəldikdən sonra imansız ölməyin ardınca gəlir.
Nəticə — Uzunluq təkbaşına hökmü ədalətsiz etmir, ona görə etiraz əbədi Cəhənnəmin ədalətsiz olduğunu göstərmir.
Səhih Muslim 2808a — Kitab Sifat al-Qiyama wa al-Janna wa al-Nar (Qiyamət, Cənnət və Cəhənnəm), hədis 2808a
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allah heç bir yaxşı işdə möminə zülm etmir: ona bunun üçün bu dünyada verilir və axirətdə mükafatlandırılır. Kafirə isə Allah üçün etdiyi yaxşı işlər üçün bu dünyada verilir, belə ki, axirətə çatanda mükafat alacağı heç bir yaxşı işi qalmır.
Nə üçün istinad olunub
Yaxşı ateist əbədi Cəhənnəmə, günahkar müsəlman isə Cənnətə gedir. Deməli, İslam həyatı yox, etiketi mükafatlandırır.
Cavab
Peyğəmbərin (ﷺ) həmin sözünün dediyi kimi, kafirin yaxşılığı bu dünyada əvəzlənir. Qan tökən müsəlman yaxşı əməllərini qurbanlarına verir. Bitsə, onların günahlarını götürür və Oda atılır. Müsəlman adı heç kimi xilas etmir. Quran adı daşıyıb imansız olan münafiqləri Odun ən aşağı qatına qoyur. Önəmli olan qəlbdəki imandır, Peyğəmbərin (ﷺ) Cəhənnəmdən çıxarılanlar üçün verdiyi şərtdir.
Nəticə — İslam nə ateistin yaxşılığını boşa çıxarır, nə də müsəlmanın cinayətlərini bağışlayır və etiketi yox, imanı mükafatlandırır. Etirazdakı mənzərə İslamın təlimi deyil.
Səhih əl-Buxari 5999 — Kitab əl-Ədəb (Gözəl əxlaq), hədis 5999
Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yanına əsirlər gətirildi, onların arasında döşləri südlə dolu bir qadın var idi; o, əsirlər arasında bir uşaq tapanda onu sinəsinə sıxıb əmizdirirdi. Peyğəmbər soruşdu ki, bu qadın heç uşağını oda ata bilərmi. Onlar yox dedilər. O dedi: Allah qullarına bu qadının uşağına olan mərhəmətindən daha mərhəmətlidir.
Nə üçün istinad olunub
İslamın özü deyir ki, Allah anadan mərhəmətlidir. Heç bir ana övladının əbədi yanmasına imkan verməz.
Cavab
Həmin hədis deyir ki, Allah (﷾) qullarına mərhəmətlidir və Quran soruşur ki, O, şükür edib iman gətirəni cəzalandırmaqla nə qazanır. Mərhəmət ədaləti silmir. Zalımlarla qurbanlarının eyni sona çatdığı dünya mərhəmətli deyil.
Nəticə — İslamda mərhəmət və ədalət birlikdə durur, ona görə Allahın (﷾) mərhəməti əbədi Cəhənnəmi istisna etmir.
Quran 33:64-65 — əl-Əhzab surəsi, ayə 64-65
“Həqiqətən, Allah kafirləri lənətləmiş və onlar üçün yandırıb-yaxan Od hazırlamışdır. Onlar orada əbədi qalacaq, (özlərinə) nə bir himayəçi, nə də bir yardımçı tapa biləcəklər.”
Nə üçün istinad olunub
İnsanlar əsasən doğulduqları dinə inanır. İman gətirməyənləri məhkum etmək onları doğulduqları yerə görə cəzalandırır.
Cavab
İslam deyir ki, Allah (﷾) elçi çatmamış heç kimi cəzalandırmır. Hər kəs ona çatanla, hər qəlbi bilən Allah (﷾) tərəfindən mühakimə olunur.
Nəticə — Heç kim doğumun təsadüfünə görə məhkum edilmir, ona görə etiraz İslamın təliminə toxunmur.
Quran 72:23 — əl-Cinn surəsi, ayə 23
“(Edə biləcəyim) ancaq Allahı və Onun göndərdiklərini təbliğ etməkdir. Kim Allaha və Onun rəsuluna asi olarsa, onun üçün içərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm odu vardır.”
Nə üçün istinad olunub
Cəhənnəm təhdidi imanı məcbur edir və məcburi iman heç nəyə dəyməz.
Cavab
Xəbərdarlıq məcburiyyət deyil. Quran dində məcburiyyəti qadağan edir və deyir: istəyən iman gətirsin, istəyən inkar etsin.
Nəticə — Seçim insanın özünündür, ona görə xəbərdarlıqdan sonrakı iman yenə də azaddır.
Quran 36:12 — Yasin surəsi, ayə 12
“Həqiqətən, ölüləri dirildən, onların (dünyada) etdiklərini və buraxdıqları izləri (axar sədəqə kimi saleh əməlləri) yazan Bizik. Biz hər şeyi açıq-aydın Kitabda (Lövhi-məhfuzda) qeydə almışıq.”
Nə üçün istinad olunub
Allah kimin Cəhənnəmdə bitəcəyini əvvəlcədən bilirdi. Onları yenə də yaratmaq qəddarlıqdır.
Cavab
Seçimi bilmək onu etmək deyil. İnsanlar azad seçir və elçilər heç kimin Allaha (﷾) qarşı bəhanəsi olmasın deyə göndərilib.
Nəticə — Allahın (﷾) biliyi heç kimin seçimini əlindən almır, ona görə Cəhənnəmi ədalətsiz etmir.
Baxışlar
Ateist və skeptik: əbədi Cəhənnəm ədalətsizdir
Ədalətli cəza cinayətə uyğun gəlir. Sonlu həyat sonsuz cəzaya layiq ola bilməz və iman gətirməmiş yaxşı insan əbədi əzab çəkməməlidir. Sevən Tanrı belə yer yaratmazdı.
İnsan şübhə və cəhalətlə dolu qısa həyat yaşayır. Onda edilən heç bir günah sonsuz cəzaya layiq ola bilməz. Əbədi davam edən cəza cəzanın cinayətə uyğun olması qaydasını pozur.
Təkzib
Heç bir məhkəmə hökmü cinayətin nə qədər vaxt apardığı ilə qoymur. İslam hər əməli çəkir və Cəhənnəmin dərəcələri var. Onun əbədi nəticəsi mesaj gəldikdən sonra imansız ölməyin ardınca gəlir.
İslam mehriban ateisti əbədi Cəhənnəmə göndərir, qətl törətmiş müsəlman isə Cənnətə düşür. Bu, ədalətli ola bilməz.
Təkzib
Kafirin yaxşılığı bu dünyada əvəzlənir. Müsəlman qatilin yaxşı əməlləri qurbanlarına gedir və bitsə, onların günahları onun üstünə atılır. Əbədi nəticə Allahla (﷾) hesabın ardınca gəlir.
Həqiqətən sevən və mərhəmətli Tanrı heç vaxt kiminsə əbədi əzab çəkməsinə imkan verməzdi.
Təkzib
Mərhəmət ədaləti ləğv etmir və cəza Allahın (﷾) qazancı üçün deyil. O, həqiqətə və zülm görən hər kəsə borc olan ədalətdir. İslam deyir ki, Onun mərhəməti anadan böyükdür.
İnsanların çoxu böyüdüyü şeyə inanır. Deməli, Cəhənnəm insanları təsadüfən doğulduqları yerə görə cəzalandırır.
Təkzib
İslam mesaj çatmamış heç kimi cəzalandırmır. Hər kəs ona çatanla, hər qəlbi bilən Allah (﷾) tərəfindən mühakimə olunur.
Cəhənnəm təhdidi altında saxlanan iman ümumiyyətlə azad iman deyil.
Təkzib
Xəbərdarlıq məcburiyyət deyil. İslam deyir ki, dində məcburiyyət yoxdur: istəyən iman gətirsin, istəyən inkar etsin.
Allah kimin Cəhənnəmdə bitəcəyini əvvəlcədən bilirdisə, onları ümumiyyətlə yaratmaq qəddarlıqdır.
Təkzib
Seçimi bilmək onu etmək deyil. İnsanlar seçməkdə azad yaradılıb və elçilər heç kimin Allaha (﷾) qarşı bəhanəsi olmasın deyə göndərilib.
Buddist: cəhənnəm yalnız əməl tükənənə qədər davam edir
Budda öyrədib ki, cəhənnəmlər gerçəkdir, lakin əbədi deyil. Varlıqlar onları ora gətirən pis əməl tükənənə qədər orada əzab çəkir, sonra yenidən doğulur.
Cəhənnəmdə varlıqlar əzab çəkir, lakin pis əməl tükənənə qədər ölmür. Deməli, heç bir cəhənnəm əbədi deyil.
Təkzib
Onda buddist cəhənnəmləri də İslamın dediyi kimi əməllərə ədalətli cəza ilə cavab verir. İslam razılaşır ki, Cəhənnəmə girən günahkar möminlər Allahın (﷾) mərhəməti ilə çıxarılır. Davam edən nəticə yalnız mesaj gəldikdən sonra imanı rədd edərək ölən üçündür. Allah (﷾) elçi xəbərdar etməmiş heç kimi cəzalandırmır.
Sikh: Tanrıya ibadət edənlər cəhənnəmə getmir
Quru Arcan soruşur ki, gecə-gündüz Tanrıya ibadət edənlər niyə cəhənnəmə getsin. Sikh təlimi hesab edir ki, Tanrının lütfü ilə can xilas qapısına çatır.
Gecə-gündüz Tanrıya ibadət edənlər niyə cəhənnəmə getsin?
Təkzib
İslam razılaşır ki, Allah (﷾) heç kimə zülm etmir. O, elçi xəbərdar etməmiş heç kimi cəzalandırmır. Sual Onun mesajı gəldikdən sonra hansı ibadəti qəbul etdiyidir. Quran deyir ki, Allaha (﷾) təslimiyyətdən başqa din istəyəndən bu, heç vaxt qəbul edilməyəcək.
Cayn: karma əmələ görə ölçülür
Caynizm öyrədir ki, heç kim bu və ya növbəti həyatda öz əməllərinin təsirindən qaça bilməz. Lakin hər karma onu yaradan əmələ görə ölçülür. Can cəhənnəmlərdən keçə bilər, lakin orada heç bir cəza əbədi deyil.
Heç kim bu və ya növbəti həyatda öz əməllərinin təsirindən qaça bilməz. Lakin hər təsir əmələ uyğundur, ona görə heç bir cəza sonsuz ola bilməz.
Təkzib
İslam da hər əməli zərrə ağırlığına qədər çəkir. Allah (﷾) zərrə qədər haqsızlıq etməz. Lakin əməlin ağırlığı onun apardığı vaxt deyil. Mesajı gəldikdən sonra ona hər şeyi verəni ölənə qədər rədd edən insanı düşünün. Bu, bütöv həyatın seçimidir və onun nəticəsi qətidir.
İslam baxışı
Cənnət və Cəhənnəm əbədi davam edir. Cəhənnəm mesaj çatdıqdan sonra imanı rədd edərək ölənlər üçün əbədidir. Hər əməl çəkilir, Cəhənnəmin dərəcələri var və Allah (﷾) heç kimə zülm etmir.
Mesaj çatdıqdan sonra imanı rədd edərək ölənlər Cəhənnəmdə əbədi qalacaq. Cənnətdəkilərdən heç vaxt çıxmaq istənməyəcək.
Allah (﷾) elçi xəbərdar etməmiş heç kimi cəzalandırmır.
Allah (﷾) zərrə qədər haqsızlıq etməz. Hər əməl çəkilir və hamının əməllərinə görə dərəcələri var.
Kafirin yaxşılığı bu dünyada əvəzlənir. Başqalarına zülm edən müsəlman öz yaxşı əməlləri ilə ödəyir və Oda atıla bilər.
Allahın (﷾) mərhəməti anadan böyükdür. O, ölümdən əvvəl Ona dönənlərin bütün günahlarını bağışlayır.