İslamda ölümdən sonra nə baş verir?

“(Can) boğaza yetişdiyi zaman – həmin an siz (qarşınızda can verən kimsəyə) baxırsınız. Biz ona (elmimiz və ya mələklərimizlə) sizdən daha yaxınıq, lakin siz isə (bunu) görmürsünüz. Madam ki, siz (iddianıza görə) haqq-hesab olunmayacaqsınız əgər doğru danışanlarsınızsa, onda, o canı geri qaytarın.”

“Ölüm bihuşluğu haqq olaraq gəldi. (Ey qafil insan!) Bu, sənin qorxub qaçdığın şeydir.”

“O kəslər ki, mələklər onların canlarını (şirkdən və küfürdən) pak olduqları halda alıb: “Sizə salam olsun! Etdiyiniz (yaxşı) əməllərə görə Cənnətə daxil olun!”– deyərlər.”

“(O gün möminə deyiləcəkdir:) Ey arxayın olan nəfs! Razı qalmış və razılıq qazanmış halda Rəbbinə tərəf dön! (Saleh) qullarımın arasına keç! (Onlarla birgə) Cənnətimə daxil ol!”

“Allaha qarşı yalan uydurandan və ya özünə heç nə vəhy olunmadığı halda: “Mənə də vəhy olunmuşdur”– söyləyəndən və: “Mən də Allahın nazil etdiyinin bənzərini endirəcəyəm”– deyəndən daha zalım kim ola bilər? Zalımları ölüm ayağında olduqları zaman, mələklərin də əllərini uzadıb onlara: “Canınızı çıxarın! Allaha qarşı nahaq sözlər söylədiyinizə və Onun ayələrinə təkəbbür göstərdiyinizə görə bu gün siz alçaldıcı bir əzabla cəzalandırılacaqsınız!”– (dediklərini) bircə görəydin.”

Ubadə ibn əs-Samit rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: kim Allahla görüşməyi sevərsə, Allah da onunla görüşməyi sevər, kim Allahla görüşməyə nifrət edərsə, Allah da onunla görüşməyə nifrət edər. Aişə və ya başqa arvadı demişdir: amma biz ölümdən xoşlanmırıq. O demişdir ki, məsələ bu deyil. Möminə ölüm gələndə ona Allahın razılığı və nemətinin müjdəsi verilir, ona görə də ona qarşısındakından əziz heç nə olmur. Kafirə ölüm gələndə ona Allahın əzabı xəbəri verilir, ona görə də ona qarşısındakından nifrətli heç nə olmur.

Aişə rəvayət edir ki, ölüm anında Allahın Rəsulunun (ﷺ) qarşısında su qabı olub. O, əlini suya salıb üzünü silib və demişdir: Allahdan başqa tanrı yoxdur; həqiqətən, ölümün sərsəmləri var. Sonra əlini qaldırıb deməkdə davam edib: ən uca yoldaşlarla, nəhayət, vəfat edib və əli düşüb.

“Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə, tərk etdiyim yaxşı əməlləri (indi) edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq (boş) bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır.”

Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: insan qəbrə qoyulub yoldaşları gedəndə onların ayaq səslərini eşidir. İki mələk onu oturdub Muhəmməd barədə nə dediyini soruşur. Mömin onun Allahın qulu və Rəsulu olduğuna şəhadət edir və ona Cəhənnəmdə xilas olduğu yeri və Cənnətdəki yeri göstərilir. Kafir və ya münafiq bilmədiyini, yalnız insanların dediyini təkrar etdiyini deyir və cəzalandırılır.

İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: biriniz öləndə ona yeri səhər və axşam göstərilir, Cənnət əhlindəndirsə, Cənnətdə, Od əhlindəndirsə, Odda və ona deyilir ki, Qiyamət günü Allah səni diriltənə qədər yerin budur.

Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, Ənsardan bir kişinin dəfnində Peyğəmbər (ﷺ) onlara qəbir əzabından Allaha sığınmağı deyib. O demişdir ki, ölünün yanına iki mələk gəlir, onu oturdur və soruşur: Rəbbin kimdir? Dinin nədir? Aranıza göndərilən bu adam kimdir? Mömin cavab verir: Rəbbim Allahdır, dinim İslamdır və o, Allahın Rəsuludur. Bunu necə bildiyi soruşulanda deyir: Allahın Kitabını oxudum, ona inandım və onu doğru bildim. Göydən bir çağıran deyir ki, o, doğru danışıb: ona Cənnətdən yataq sərin, onu Cənnətdən geyindirin və ona Cənnətə qapı açın. Onun mehi və ətri ona çatır və qəbri göz görən yerə qədər genişlənir. Kafir hər suala cavab verir: vay, vay, bilmirəm. Çağıran deyir ki, yalan danışıb: Atəşdən yataq və geyim və ora qapı. Onun hərarəti ona çatır və qəbri onu sıxır.

Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: mömin qəbrində oturdulanda mələklər onun yanına gəlir və o, Allahdan başqa tanrı olmadığına və Muhəmmədin Allahın Rəsulu olduğuna şəhadət gətirir. Allahın bu sözlərinin mənası budur: Allah iman gətirənləri möhkəm sözlə sabitqədəm edər (14:27). Şubə əlavə edib ki, ayə qəbir əzabı barədə nazil olub.

Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) demişdir ki, “Allah iman gətirənləri ... möhkəm sözlə ... sabitqədəm edər” ayəsi qəbir əzabı barədə nazil olub. Mömindən soruşulur: Rəbbin kimdir? O deyir: Allah Rəbbimdir, Muhəmməd (ﷺ) Peyğəmbərimdir.

“Allah iman gətirənləri həm dünya həyatında, həm də axirətdə möhkəm sözlə (şəhadət kəlməsi ilə) sabitqədəm edər. Allah zalımları (haqq yoldan) azdırar. Allah istədiyini edər.”

Əsma rəvayət edir ki, tutulma namazından sonra Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, insanlar qəbirlərində sınanacaq və bu adam barədə nə bildikləri soruşulacaq. Mömin deyir ki, o, açıq dəlillər və hidayətlə gələn Allahın Rəsulu Muhəmməddir və onlar onu qəbul edib ona tabe olublar. Münafiq və ya şübhələnən deyir ki, bilmir: insanların nəsə dediyini eşidib, o da deyib.

Bəra ibn Azib rəvayət edir ki, Ənsardan bir kişinin dəfnində Peyğəmbər (ﷺ) onlara qəbir əzabından Allaha sığınmağı deyib. O demişdir ki, ölünün yanına iki mələk gəlir, onu oturdur və soruşur: Rəbbin kimdir? Dinin nədir? Aranıza göndərilən bu adam kimdir? Mömin cavab verir: Rəbbim Allahdır, dinim İslamdır və o, Allahın Rəsuludur. Bunu necə bildiyi soruşulanda deyir: Allahın Kitabını oxudum, ona inandım və onu doğru bildim. Göydən bir çağıran deyir ki, o, doğru danışıb: ona Cənnətdən yataq sərin, onu Cənnətdən geyindirin və ona Cənnətə qapı açın. Onun mehi və ətri ona çatır və qəbri göz görən yerə qədər genişlənir. Kafir hər suala cavab verir: vay, vay, bilmirəm. Çağıran deyir ki, yalan danışıb: Atəşdən yataq və geyim və ora qapı. Onun hərarəti ona çatır və qəbri onu sıxır.

“Onlar səhər-axşam oda ərz olunarlar. Qiyamətin qopacağı gündə isə (Mələklərə): “Firon nəslini ən şiddətli əzaba salın!”– (deyiləcəkdir).”

Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) demişdir: hər hansınız təşəhhüd oxuyanda dörd şeydən Allaha sığınsın: Cəhənnəm əzabı, qəbir əzabı, həyat və ölüm fitnələri və yalançı Məsihin şəri.

İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) qəbirlərində əzab çəkən iki nəfəri eşidib. O demişdir ki, onlar qaçınması çətin bildikləri bir şeyə görə əzab çəkmir, amma bu, böyük günah idi: biri sidiyindən təmizlənmirdi, digəri söz gəzdirirdi.

Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Cənnət əhli Cənnətə, Atəş əhli Atəşə girəndən sonra Allah qəlbində xardal toxumu qədər iman olanın Atəşdən çıxarılmasını əmr edəcək.

Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, insan öləndə əməlləri üçündən başqa sona çatır: davamlı sədəqə, insanların faydalandığı elm və onun üçün dua edən saleh övlad.

“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”

“Kim zərrə qədər xeyir bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir. Kim də zərrə qədər şər bir iş görmüşdürsə, onu (onun əvəzini) görəcəkdir.”

“O gün Rəhmanın izin verdiyi və söz deməsinə razı olduğu şəxslərdən başqa heç kimin şəfaəti fayda verməyəcəkdir.”

“Onlara orada (Cənnətdə) heç bir yorğunluq üz verməyəcək və onlar oradan çıxarılmayacaqlar.”

“Mömin olaraq həm kişilərdən, həm də qadınlardan yaxşı işlər görənlər Cənnətə girərlər və onlara xurma çəyirdəyindəki oyuq qədər haqsızlıq edilməz.”

“Allah, kafirləri və zalımları əsla bağışlamaz və (onları doğru) yola yönəltməz. İçərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm yolundan başqa. Bu isə Allah üçün çox asandır.”

“Həqiqətən, Allah kafirləri lənətləmiş və onlar üçün yandırıb-yaxan Od hazırlamışdır. Onlar orada əbədi qalacaq, (özlərinə) nə bir himayəçi, nə də bir yardımçı tapa biləcəklər.”

“(Edə biləcəyim) ancaq Allahı və Onun göndərdiklərini təbliğ etməkdir. Kim Allaha və Onun rəsuluna asi olarsa, onun üçün içərisində əbədi qalacaqları Cəhənnəm odu vardır.”

“Şübhəsiz ki, Allah Özünə şərik qoşulmasını əsla bağışlamaz, (amma) bundan başqa olan günahları isə istədiyi şəxsə bağışlayar. Allaha şərik qoşan şəxs böyük bir günah edərək iftira atmış olur.”

“Allah Ona şərik qoşulmasını əsla bağışlamaz. Bundan başqa günahları isə istədiyi kimsəyə bağışlar. Allaha şərik qoşan kəs, əlbəttə ki, dərin bir azğınlığa düşmüşdür.”

Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allahdan başqa tanrı olmadığını deyən və qəlbində bir arpa dənəsi ağırlığında xeyir olan Cəhənnəmdən çıxarılacaq; bir buğda dənəsi ağırlığında olan da, bir zərrə ağırlığında olan da.

“İnsanlara bir dəfə ölmək, sonra da mühakimə təyin olunduğu kimi:”

“Bunlar əbədi cəzaya, salehlər isə əbədi həyata gedəcək.”

Öyrədir ki, Tanrının lütfü və dostluğunda ölən, lakin hələ natamam təmizlənmiş olanların xilası təmin olunub, amma göy üçün lazım olan müqəddəsliyə çatmaq üçün ölümdən sonra təmizlənirlər. Kilsə bu son təmizlənməni Purqatoriya adlandırır və deyir ki, o, lənətlənmişlərin cəzasından tamamilə fərqlidir.