Qısa cavab
O, Allahdan (﷾) gəlir. O, hər insan nəfsini yaradanda ona doğru və yanlış hissi qoyub. İslam bu anadangəlmə təbiəti fitrət adlandırır. Quran deyir ki, Allah (﷾) nəfsə onun yanlışını və doğrusunu göstərib. Buna görə hər mədəniyyətdə insanlar günahkarlıq hiss edir. Bəzi ateistlər deyir ki, əxlaq təkamüldən və cəmiyyətdən gəlir. Başqaları deyir ki, doğru və yanlış ağlın tapa biləcəyi həqiqi faktlardır. İslam razıdır ki, doğru və yanlış həqiqidir. Lakin təkamül qəddarlığın niyə yanlış olduğunu yox, onu niyə yanlış hiss etdiyimizi izah edə bilər. Cəmiyyət özünü öz ölçüsü ilə mühakimə edə bilməz. Doğru və yanlış bizi bağlayır, çünki onları bizi Yaradan qoyub. Hər insan Allah (﷾) qarşısında cavabdehdir. Fitrət yalnız ümumi xətləri verir, buna görə insanların Allahdan (﷾) dəbə əyilməyən qanuna ehtiyacı var.
Tam izah
Doğru və yanlış hissi nəfsə qoyulub
Quran deyir ki, Allah (﷾) nəfsə biçim verib, sonra ona onun yanlışını və doğrusunu təlqin edib. Deməli, doğru və yanlışın olduğu hissi nəfsə sonradan öyrədilmir. O, nəfs yaradılanda oraya qoyulub. İslam bu ilkin təbiəti fitrət, Allahın (﷾) bəşəriyyəti yaratdığı nümunə adlandırır. O, iki şey daşıyır: doğru və yanlış hissi və Allahın (﷾) bir olduğu bilgisi. Peyğəmbər (ﷺ) deyib ki, hər uşaq fitrət üzərində doğulur. Onu yəhudi, xristian və ya məcusi (zərdüşti) edən valideynləridir.
“And olsun nəfsə və ona (gözəl) biçim verənə, ona (nəfsə) günahlarını və (Allahdan) qorxmasını təlqin edənə!”
“Sən batildən haqqa tapınaraq üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə (İslama) tərəf tut. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bunu bilməz.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət (Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii meyl) üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv doğulur. Sonra Əbu Hureyrə Quran 30:30 ayəsini oxudu.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç bir uşaq fitrətdən (Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii meyl) başqa bir şey üzərində doğulmur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir.
Xristianlar bunu vicdan adlandırır
Birinci əsrin xristian missioneri Paulus yazıb ki, Musanın Qanunu heç vaxt olmamış insanlar da təbii olaraq onun tələb etdiyini edir. O deyib ki, onun işi ürəklərində yazılıb və vicdanları buna şahidlik edir. Xristianlar bunu vicdan adlandırır. İslam razıdır. Fitrət daha dolğun sözdür, çünki Allah (﷾) bilgisini də əhatə edir.
“Çünki Qanunu olmayan başqa millətlər Qanunda olanı təbii olaraq edəndə, Qanunları olmasa da, özləri üçün qanundurlar. Onlar Qanunun işinin ürəklərində yazıldığını göstərirlər; vicdanları da buna şahidlik edir, fikirləri də gah onları təqsirləndirir, gah da bəraət qazandırır;)”
Kiçik uşaqlar barədə tədqiqatlar nə tapıb
Hədis (Peyğəmbərin (ﷺ) dediyinin rəvayəti) deyir ki, hər uşaq fitrət üzərində doğulur. Oksford tədqiqatçıları insanların tanrılar barədə təbii necə düşündüyü barədə iyirmi ölkədə qırxdan çox tədqiqat aparıb. Onlar belə nəticəyə gəlib ki, insanlar təbii olaraq tanrılara və ölümdən sonrakı həyata inanmağa meyillidir. Layihənin həmrəhbəri Justin Barrett bildirir ki, kiçik uşaqlar təbiət aləmini məqsədlə yaradılmış görməyə meyillidir. Bu, hədisi sübut etmir və müsəlmanın ona inanmaq üçün tədqiqata ehtiyacı yoxdur. Lakin bu, Peyğəmbərin (ﷺ) dediyinə uyğun gəlir.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət (Allahın bəşəriyyətə verdiyi təbii meyl) üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan bütöv doğulur. Sonra Əbu Hureyrə Quran 30:30 ayəsini oxudu.
Həm dini, həm də qeyri-dini cəmiyyətləri əhatə edən, 20 ölkədə 40-dan çox tədqiqatdan ibarət 1,9 milyon funt sterlinqlik Oksford Universiteti layihəsi. Belə nəticəyə gəlib ki, insanlar təbii olaraq tanrılara və ölümdən sonrakı həyata inanmağa meyillidir.
İnkişaf psixologiyasına əsaslanaraq iddia edir ki, kiçik uşaqlar təbii olaraq yaradıcı tanrıya inanmağa və təbiət aləmində məqsəd görməyə meyillidirlər, buna görə dini inam adi insan təbiətindən demək olar ki, qaçılmaz olaraq yaranır.
İnsanlar niyə cavabdehdir, heyvanlar isə yox
Hər mədəniyyətdə insanlar yanlış edəndə günahkarlıq hiss edir: Tibetdə və Şimali Amerikada, Sibirdə və Cənubi Amerikada. Quran heyvanları yox, insanları hesaba çəkir. Ağılla, azad seçim əmanəti insanlara verilib. Quran deyir ki, Allah (﷾) insanlara eşitmə, görmə və anlayış verib, onlara yol göstərib və şükür etməkdə və ya nankor olmaqda azad buraxıb. O həm də deyir ki, hər qabiliyyət sorğu-sual olunacaq.
“Allah sizi analarınızın bətnindən heç bir şey bilmədiyiniz bir halda çıxartdı. Bəlkə şükür edəsiniz deyə sizə qulaqlar, gözlər və ürəklər verdi.”
“Biz ona haqq yolu göstərdik! (Bundan sonra o,) istər şükür etsin, istər nankor olsun.”
“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”
“Biz əmanəti (şəri əhkamları) göylərə, yerə və dağlara ərz etdik. Onlar onu daşımaqdan qorxub imtina etdilər. İnsan onu boynuna götürdü. Doğrudan da, o, zalım və cahildir.”
Əxlaq hissinin ölçüyə ehtiyacı var
Fitrət insana deyir ki, doğru və yanlış həqiqidir. Özlüyündə o, onların nə olduğunu etibarlı şəkildə demir, çünki dövrü, tərbiyəsi və maraqları onu əyə bilər. Bəzi ateistlər deyir ki, əxlaq hissi təkamüldən və böyüdüyümüz cəmiyyətlərdən gəlir. İslam tərbiyənin insanları formalaşdırdığını inkar etmir. Təkamül insanların qəddarlığın yanlış olduğunu niyə hiss etdiyini izah edə bilər. O, qəddarlığın həqiqətən yanlış olduğunu və ya sərfəli olanda ondan çəkinməli olduğumuzu göstərə bilməz. Hər nəslin özü üçün qoyduğu ölçü həmin nəsli mühakimə edə bilməz. Əxlaqi realistlər adlanan başqaları deyir ki, doğru və yanlış, hər hansı dövrün nəyə inanmasından asılı olmayaraq, ağlın tapa biləcəyi həqiqi faktlardır. İslam razıdır ki, onlar həqiqidir və dövrdən asılı deyil. O, onların bizi niyə bağladığını soruşur və cavab verir ki, onları bizi Yaradan qoyub. Ağıl təkbaşına təfərrüatları həll etməyib, çünki aşağıdakı faiz tarixinin göstərdiyi kimi, səmimi insanlar əks cavablara gəlib. Deməli, əxlaq hissini verən Allah (﷾) onun cavab verdiyi ölçünü də verir. Onun əmrləri özbaşına deyil: onlar Onun hikmətindən gəlir və Quran deyir ki, Allah (﷾) heç vaxt pis əməli əmr etmir. Quran ədaləti, yaxşılıq etməyi və qohumlara comərdliyi əmr edir, iyrənc işləri və haqsızlığı qadağan edir. Orta əsr Kilsəsi faizlə borc verməyi günah kimi pisləyib. Vyenna Şurası onun günah olmadığını inadla müdafiə edən hər kəsin bidətçi kimi cəzalandırılmasını əmr edib. Eyni ölkələr indi faizlə işləyir. Quran sələmi (faizlə borc verməyi) yeddinci əsrdə qadağan edib və hələ də qadağan edir.
“Həqiqətən, Allah ədalətli olmağı, yaxşılıq etməyi və qohumlara haqqını verməyi əmr edir, iyrənc işlər görməyi, pis əməllər törətməyi və azğınlıq etməyi isə qadağan edir. O sizə öyüd-nəsihət verir ki, bəlkə düşünüb ibrət alasınız.”
“Onlar pis əməl (Kəbəni çılpaq təvaf) etdikləri zaman: “Atalarımızı belə gördük. Allah da bizə bunu əmr etmişdir”– deyirlər. (Ey Muhamməd!) De: “Allah pis əməlləri əmr etməz. Yoxsa Allaha qarşı bilmədiyinizi danışırsınız?””
Şura qərara alır ki, sələmçiliyin günah olmadığını inadla müdafiə edən hər kəs bidətçi kimi cəzalandırılmalıdır.
Hökm edir ki, pul və ya digər mal borcunda mülki qanunun icazə verdiyi mənfəət dərəcəsini razılaşdırmaq açıq həddən artıq olmadıqca özü-özlüyündə qanunsuz deyil.
“Sələm yeyənlər (qəbirlərindən), şeytan toxunmuş dəlinin qalxdığı kimi qalxarlar. Bu, onların: “Alış-veriş də sələmçilik kimidir!”– demələrinə görədir. Halbuki, Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir. Hər kim özünə Rəbbindən xəbərdarlıq gəldikdən sonra (sələmçiliyə) son qoyarsa, keçmişdə aldığı (sələmlər) onundur. Onun işi Allaha qalar. Kim yenə (sələmçiliyə) qayıdarsa, məhz onlar cəhənnəmlik olar və orada əbədi qalarlar.”
| Baxış | Nə deyir | İslamın cavabı |
|---|---|---|
| Təkamül və cəmiyyət | Əxlaq hissi təkamüldən və böyüdüyümüz cəmiyyətlərdən gəlir. | Təkamül zülmün yanlış olduğunu niyə hiss etdiyimizi izah edə bilər, niyə yanlış olduğunu yox; hər nəslin qoyduğu ölçü həmin nəslə hökm edə bilməz. |
| Əxlaqi realizm | Doğru və yanlış ağlın tapa biləcəyi həqiqi faktlardır. | Onlar həqiqidir və bizi bağlayır, çünki bizi Yaradan onları qoyub; təfərrüatları tək ağıl həll etməyib. |
Fitrət insana doğru və yanlışın həqiqi olduğunu deyir; dəbə əyilməyən Allah (﷾) qanunu isə onların nə olduğunu deyir.
Baxışlar
Əxlaq təkamüldən və hissdən gəlir
Bir çox ateist deyir ki, doğru və yanlış hissimiz təkamüldən və insan hissindən gəlir. Onlar deyir ki, bu, əcdadlarımıza sağ qalmağa kömək edib və bizdən kənarda əxlaqi faktlar yoxdur.
Təkamül əxlaqi mühakimələrimizi əxlaqi həqiqətləri izləmək üçün yox, əcdadlarımıza sağ qalmağa kömək etmək üçün formalaşdırıb.
Təkzib
Street nəticəni özü çıxarır: əxlaqi həqiqətlər mövcuddursa, onlarla inanclarımız arasındakı hər uyğunluq təsadüf olardı. Onda qəddarlığın yanlış olduğu əqidəsi sadəcə sağ qalma vərdişidir. Lakin demək olar ki, heç kim özünə edilən yanlışın sadəcə bu olduğunu düşünərək yaşamır. Quran əxlaq hissinə niyə etibar etmək olduğunun səbəbini verir: Allah (﷾) nəfsə onun yanlışını və doğrusunu təlqin edib.
Obyektiv dəyərlər yoxdur: onlar dünyada başqa heç nəyə bənzəməyən qəribə şeylər olardı.
Təkzib
Onlar yalnız tək maddədən ibarət dünyada qəribədir. Hume görüb ki, ‘olmalıdır’ sadəcə ‘var’dan çıxarıla bilməz və maddə və genlər yalnız nəyin olduğunu verir. Mackie qəbul edir ki, adi əxlaqi mühakimə dəyərləri həqiqi sayır, deməli, onun baxışına görə hər belə mühakimə səhvdir. Dünyanın ədaləti və yaxşılığı əmr edən Yaradanı varsa, həqiqi dəyərlər gözlədiyimiz şeydir.
Xristian
Tanrı Öz qanununun işini hər insan ürəyinə yazıb və vicdan buna şahidlik edir.
Paulus yazır ki, Qanunu olmayan başqa millətlər onun işinin ürəklərində yazıldığını göstərir və vicdanları buna şahidlik edir.
Təkzib
İslam razıdır ki, əxlaq qanunu hər ürəkdə yazılıb (Quran 91:7-8). İslam iki şey əlavə edir: eyni fitrət Allahın (﷾) bir olduğu bilgisini saxlayır və əxlaq hissinin Allahdan (﷾) ölçüyə ehtiyacı var.
İslam baxışı
Doğru və yanlış hissi, Peyğəmbərin (ﷺ) öyrətdiyi kimi, Allahın (﷾) hər insana verdiyi təbiət olan fitrətin bir hissəsidir. O, hər kəsi cavabdeh edir. Lakin ölçünü vermək üçün ona vəhy lazımdır.
Quran bildirir ki, Allah (﷾) nəfsi yaradanda ona onun yanlışını və doğrusunu təlqin edib.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) deyib ki, hər uşaq fitrət, yəni təbii yol üzərində doğulur. Onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir.
Fitrət həm doğru və yanlış hissini, həm də Allahın (﷾) bir olduğu bilgisini daşıyır.
Hər insanın əxlaq hissi və seçim gücü olduğu üçün hər insan Allah (﷾) qarşısında cavabdehdir.
Hər nəslin qoyduğu əxlaq ölçüsü həmin nəsli mühakimə edə bilməz, deməli, ölçü Allahdan (﷾) gəlməlidir.
Quranın qanunu dövrə əyilmir. O, sələmi yeddinci əsrdə qadağan edib və hələ də qadağan edir. Katolik Kilsəsi bir vaxt sələmi müdafiə edənlərin bidətçi kimi cəzalandırılmasına qərar verib. İndi o, açıq həddən artıq olmadıqca faizlə borc verməyə icazə verir.