Qısa cavab
Allahı (﷾) tanımaq və Ona ibadət etmək. Quran deyir ki, Allah (﷾) cinləri (görünməz varlıqları) və insanları yalnız Ona qulluq etmək üçün yaradıb. Hər insan Onu fitri dərk etməklə doğulur. Quran deyir ki, Adəmin bütün övladları bir vaxt Allahın (﷾) onların Rəbbi olduğuna şahidlik edib. Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) demişdir ki, hər uşaq Allahı (﷾) tanımağın təbii halı olan fitrət üzrə doğulur. Allahın (﷾) ibadətimizə ehtiyacı yoxdur. Onun heç nəyə ehtiyacı yoxdur, bizim isə Ona ehtiyacımız var. İslamda ibadət namazdan çoxdur. O, bütün həyatda Allaha (﷾) itaət etmək və Onu çox zikr etmək deməkdir. İsa eynisini öyrədib: yalnız Atasının iradəsini yerinə yetirənlər göylərin səltənətinə girəcək. Quran deyir ki, iman gətirib yaxşı işlər görənlər məxluqların ən yaxşısıdır.
Tam izah
Hər can artıq Allahı (﷾) tanıyır
Quran deyir ki, Allah (﷾) bir vaxt Adəmin bütün nəslini çıxarıb və onlara Onun Rəbbləri olduğuna şahidlik etdirib. Allah (﷾) bunu ona görə edib ki, heç kəs Qiyamət günü, Allahın (﷾) hamını mühakimə etdiyi gün, iki bəhanə gətirə bilməsin. Onlar nə bilmədiklərini, nə də yalnız atalarına tabe olduqlarını deyə bilərdi. Peyğəmbər (ﷺ) bu razılaşmanı təsdiqləyib. O demişdir ki, Allah (﷾) Oddakı bir adama bunu xatırladacaq. Həmin adam hələ Adəmin belində ikən ondan yalnız Ondan başqa heç nəyə ibadət etməmək istənilib. Peyğəmbər (ﷺ) həmçinin demişdir ki, hər uşaq yalnız Allaha (﷾) ibadət etmək üçün təbii meyil olan fitrət üzrə doğulur. Uşağı başqa şey edən valideynləridir. Uşaq günahda doğulmur. O, Rəbbinə yönəlmiş doğulur.
“Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların zürriyyətlərini çıxararaq və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”– deyə onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. Bu, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməməniz üçündür. Yaxud: “Atalarımız bizdən əvvəl (Allaha) şərik qoşmuş, biz də onlardan sonra gələn bir nəsil olmuşuq. Məgər Sən bizi batilə uyanların etdikləri əməllərə görəmi məhv edəcəksən?”– deməməniz üçündür.”
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah Odda ən yüngül əzab çəkən şəxsdən soruşacaq ki, özünü fidyə vermək üçün yer üzündəki hər şeyi verərmi. O, bəli deyəcək. Allah deyəcək ki, o hələ Adəmin belində ikən ondan bundan çox az şey istəmişdi: Ondan başqasına ibadət etməmək. Lakin o, başqalarına ibadət etməkdə israr etdi.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: hər uşaq fitrət (yalnız Allaha ibadət etmək üçün təbii meyl) üzərində doğulur və onu yəhudi, xristian və ya məcusi edən valideynləridir, necə ki heyvan sağlam, işarəsiz bir bala doğur. Sonra Əbu Hureyrə Quran 30:30 ayəsini oxudu.
İbadət üçün yaradılıb
Allahı (﷾) bu tanıma hər cana qoyulub. Ona görə Quran insan həyatının məqsədini bir cümlədə deyə bilir. Allah (﷾) cinləri və insanları yalnız Ona qulluq etmək üçün yaradıb. Ərəbcə fel yəbudundur. O, ibadət mənasını verən ibadə sözündən gəlir.
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
Allahın (﷾) heç nəyə ehtiyacı yoxdur, bizim Ona ehtiyacımız var
Allah (﷾) insanları nəyəsə ehtiyacı olduğu üçün yaratmayıb. Quran deyir ki, O, onlardan ruzi istəmir və Onu yedirdəcək heç kimə ehtiyacı yoxdur. O deyir ki, Allaha (﷾) möhtac olan insanlardır və O, bütün ehtiyaclardan azaddır. Heç kəs Ona ibadət etməsəydi, Onun əzəməti azalmazdı. Hamı etsəydi, artmazdı. İbadət ibadət edənin xeyrinədir.
“Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Həqiqətən, Allah ruzi verəndir, qüvvət sahibidir, Mətindir.”
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
İbadət nə deməkdir
İngiliscə worship sözü köhnə ingiliscə hörmət sözündən gəlir. Ərəbcə ibadə sözü ağasının istədiyini edən qul mənasını verən əbd ilə eyni kökdəndir. Deməli, İslamda ibadət həyatın hər sahəsində Allahın (﷾) iradəsinə itaət etmək deməkdir. O, insanı artıq Allahın (﷾) əzəmətini bəyan edən yaradılışın qalanı ilə ahəngə gətirir. Namaz Allahı (﷾) zikr etmək üçün təyin edilib. Oruc özünü saxlamağı qurur. Zikr daimi olmalıdır ki, gündəlik ehtiyacların tələsiyində Allah (﷾) unudulmasın.
“Yeddi göy, yer və onların arasında olanlar Ona təriflər deyir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Ona tərif deməsin, lakin siz onların tərifini anlamazsınız. Həqiqətən, O, Həlimdir, Bağışlayandır.”
“Həqiqətən, Mən Allaham! Məndən başqa heç bir məbud yoxdur. Mənə ibadət et və Məni xatırlamaq üçün namaz qıl!”
“Ey iman gətirənlər! Oruc tutmaq sizdən əvvəlkilərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, bəlkə (Allahdan) qorxasınız.”
“Ey iman gətirənlər! Allahı çox zikr edin!”
İsa itaəti həyata yol kimi öyrədib
Əhdi-Cədidin İncilləri İsadan eyni təlimi qeyd edir. Onu ‘Rəbb’ adlandırmaq kifayət deyil. Səltənətə yalnız Atasının iradəsini yerinə yetirən girir. Əbədi həyatı necə qazanmaq soruşulanda o, iki dəfə Tanrının əmrlərinə işarə edib. Heç bir cavabda o, insanın onun ölümünün günahlarının əvəzini ödədiyinə inanmaqla xilas olduğunu deməyib. O, həmçinin demişdir ki, ona sevgi onun əmrlərini saxlamaqla göstərilir. Birinci əsrin xristian missioneri Paulus sonradan yazıb ki, qanunun əməlləri ilə heç bir bəşər saleh sayılmaz. Burada ‘qanun’ Musaya verilmiş əmrlər deməkdir. İsa soruşanı həyata yol kimi əmrlərə göndərir. Paulus deyir ki, onlar heç kəsi saleh saymır.
“Mənə ‘Ya Rəbb, ya Rəbb’ deyən hər kəs göylərin Padşahlığına girməyəcək, yalnız göylərdəki Atamın iradəsini yerinə yetirən girəcək.”
“O ona dedi: Niyə Mənə yaxşı deyirsən? Birdən, yəni Tanrıdan başqa heç kim yaxşı deyil; amma həyata girmək istəyirsənsə, əmrlərə riayət et.”
“Budur, bir hüquqşünas ayağa qalxıb Onu sınamaq üçün dedi: Müəllim, əbədi həyatı irs almaq üçün nə etməliyəm? O ona dedi: Qanunda nə yazılıb? Necə oxuyursan? O cavab verib dedi: Tanrın Rəbbi bütün ürəyinlə, bütün canınla, bütün gücünlə və bütün ağlınla sev, qonşunu da özün kimi sev. O ona dedi: Düz cavab verdin: bunu et və yaşayacaqsan.”
“Əgər Məni sevirsinizsə, əmrlərimə riayət edin.”
“Bilirik ki, insan Qanunun işləri ilə deyil, İsa Məsihin imanı ilə bəraət qazanır; biz də İsa Məsihə iman etdik ki, Qanunun işləri ilə deyil, Məsihin imanı ilə bəraət qazanaq, çünki Qanunun işləri ilə heç bir bəşər bəraət qazanmayacaq.”
Zikr niyə önəmlidir
Günah adətən Allah (﷾) unudulanda baş verir. Quran deyir ki, Şeytan insanlara Allahın (﷾) zikrini unutdurmağa çalışır. O, məstedici şeyləri (zehni dumanlandıranları) və qumarı ona mane olan alətlər kimi adlandırır. Yanlışdan sonra Allahı (﷾) xatırlayanlar geri dönür və bağışlanma diləyir. Allahı (﷾) zikr etmək büdrəyən insanın yenidən ayağa qalxma yoludur.
“Şeytan onlara hakim olmuş və Allahın zikrini onlara unutdurmuşdur. Onlar şeytanın firqəsidirlər. Bilin ki, Şeytanın firqəsi - məhz onlar ziyana uğrayanlardır!”
“Həqiqətən, şeytan şərab və qumar vasitəsilə sizin aranıza ədavət və kin salmaq, sizi Allahı anmaqdan və namazdan ayırmaq istər. Bunlara son qoyacaqsınızmı?”
“O kəslər ki, bir pis iş gördükdə, yaxud özlərinə zülm etdikdə, Allahı xatırlayıb günahlarının bağışlanmasını diləyərlər. Axı günahları Allahdan başqa kim bağışlaya bilər? Bir də onlar gördükləri (pis) işlərdə bilə-bilə israr etməzlər.”
Ən böyük yaradılış yox, lakin ən yaxşı ola bilən
Quran deyir ki, göylər və yer bəşəriyyətdən böyük yaradılışdır. Bu, insan qürurunu aşağı salır. Lakin o, həmçinin deyir ki, iman gətirib yaxşı işlər görənlər məxluqların ən yaxşısıdır. İnsanlar Allahın (﷾) yaratdığı ən böyük şey deyil. Onlar Ona qulluq etməyi seçə bilənlərdir.
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılması insanların yaradılmasından daha böyük şeydir. Lakin insanların əksəriyyəti (bunu) bilməz.”
“İman gətirib saleh əməllər edənlərə gəlincə isə onlar məxluqatın ən xeyirliləridirlər.”
Hər insan Allah (﷾) barədə fitri şüurla doğulur. Quran deyir ki, Adəmin bütün övladları Onun Rəbbləri olduğuna şahidlik edib, Peyğəmbər (ﷺ) isə hər uşağın bu təbii imanla (fitrət) doğulduğunu deyib.
Biz niyə yaradılmışıq?
Ona ibadət etmək üçün. Quran deyir ki, Allah (﷾) cinləri (görünməz varlıqlar) və insanları yalnız Ona ibadət üçün yaradıb.
Allahın (﷾) ibadətimizə ehtiyacı varmı?
Xeyr. Onun heç nəyə ehtiyacı yoxdur. Ona ehtiyacı olan bizik və ibadət öz xeyrimizədir.
İbadət nədir?
Həyatın hər sahəsində Allahın (﷾) iradəsinə itaət. İsa da eyni şeyi öyrədib: Padşahlığa yalnız Atasının iradəsini yerinə yetirən girir.
Buna necə sadiq qalırıq?
Namaz, oruc və Allahı (﷾) tez-tez zikr etmək Onu yadda saxlayır. Yanlış edəndən sonra Onu xatırlayanlar dönüb bağışlanma diləyir.
Quran deyir ki, iman gətirib yaxşı işlər görən məxluqların ən yaxşısı olur: doğum və irqlə yox, iman və təqva ilə.
Etirazlara cavablar
Quran 51:56 — əz-Zariyat surəsi, ayə 56
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
Nə üçün istinad olunub
Allah mənə həyatda rol verib və mən artıq onu yerinə yetirirəm. Onun nə olduğunu intuisiya ilə bilirəm.
Cavab
Hər uşaq Allahın (﷾) bəşəriyyətə verdiyi təbiət olan fitrət üzrə doğulur (Buxari 1358). Həyatın məqsədi olması hissi bu təbiətə uyğundur. Lakin hiss rolun nə olduğunu deyə bilmir. Eyni rəvayət deyir ki, valideynlər uşağı fitrətdən döndərə bilər, ona görə hiss tərbiyənin qoyduğunu da daşıyır. Quran rolu sözlə adlandırır. O, Allaha (﷾) qulluq etmək (51:56) və “Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu” sınanmaqdır (67:2). Rolun nə olduğu barədə o xəbərdar edir: “Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə” (17:36).
Nəticə — İntuisiya bizə həyatın məqsədi olduğunu deyə bilər. Allahın (﷾) kəlamı məqsədin nə olduğunu deyir.
Quran 10:36 — Yunus surəsi, ayə 36
“Onların əksəriyyəti ancaq zənnə qapılır. Şübhəsiz ki, zənn əsla həqiqət ola bilməz. Allah onların nə etdiklərini biləndir.”
Nə üçün istinad olunub
Hər insan öz mənasını yaradır. Mənim məqsədim nəyə qərar versəm, odur.
Cavab
Uydurduğunuz məna növbəti gün dəyişə bilər və məzarda bitir. O, sizin seçdiyiniz məqsədin qəddar adamın seçimindən niyə yaxşı olduğunu da deyə bilməz. Bizi Allah (﷾) yaradıbsa, məqsəd Onun verəcəyi şeydir və O, onu verib (51:56). Quran soruşur: “Yoxsa elə hesab edirdiniz ki, sizi əbəs yerə yaratmışıq”? (23:115). O deyir ki, “zənn əsla həqiqət ola bilməz” (10:36). Yaradıldığımız məqsədi tapmaq onu uydurmaqdan yaxşıdır.
Nəticə — Uydurduğumuz məqsəd bizdən uzun yaşaya bilməz. Allahın (﷾) verdiyi məqsəd yaşaya bilər və O, onun nə olduğunu bizə deyib.
Baxışlar
Şinto baxışı: bu həyatda nemətlər və təmizlik
Şinto bu həyata baxır. İnsanlar kamilərdən sağlamlıq, iş və ailədə nemətlər istəyir və təmizlənmə ayinləri ilə özlərini təmiz saxlayır.
Həyat bu dünyada yaşanır: insan kamilərdən praktik nemətlər istəyir və özünü təmiz saxlayır.
Təkzib
Bu həyatın yaxşı şeyləri real hədiyyələrdir. Lakin onlar ölümlə bitir və həyatın nə üçün olduğunu demir. Quran deyir ki, insanlar Allaha (﷾) qulluq etmək üçün yaradılıb. O deyir ki, dünya həyatı yalnız aldadıcı keçici zövqdür. Cənnətə çatan həyatın məqsədinə çatıb.
Daoist baxışı: su kimi, Tao ilə ahəngdə yaşayın
Tao Te Çinq öyrədir ki, ən uca yaxşılıq suya bənzəyir. Su hər şeyə kömək edir və mübarizəsiz aşağı yeri tutur. Yaxşı yaşamaq Tao ilə ahəngdə sadə yaşamaqdır.
Ən uca yaxşılıq yarışmadan hər şeyə fayda verən suya bənzəyir və ona görə Taoya yaxındır.
Təkzib
İslam da təvazökarlığa və hamıya yaxşılığa hörmət edir. Lakin su seçmir, insanlar seçir, ona görə onlar seçimləri barədə sorğu-sual olunacaq. Quran deyir ki, Allah (﷾) hansınızın əməlcə yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı, insanları isə Ona qulluq etmək üçün yaradıb.
Konfutsi baxışı: fəzilətli insan olun
Konfutsi üçün həyatın məqsədi yaxşı insan (ren) olmaqdır. Bu, başqalarını sevmək, onlarla özünə davranılmasını istədiyin kimi davranmaq və ailədə və cəmiyyətdə vəzifəni yerinə yetirmək deməkdir.
Xeyirxahlıq bütün insanları sevmək deməkdir. Ədalət bütün həyat üçün qaydadır: özünə edilməsini istəmədiyini başqalarına etmə.
Təkzib
İslam insanlara qarşı eyni sevgini və ədaləti öyrədir. Lakin o, hər kəsin hər şeyi borclu olduğu Birdən başlayır. Quran deyir: Allaha (﷾) ibadət edin, Ona şərik qoşmayın və valideynlərə, ailəyə, yetimlərə, miskinlərə və qonşulara yaxşılıq edin. Konfutsi özü demişdir: “Səmaya qarşı günah işləyənin dua edəcəyi kimsə yoxdur.”
Çin ənənəsi: ailə, əcdadlar və uğur
Bir çox çin ailəsi üçün həyat ailə deməkdir. Bu, valideynlərə və əcdadlara hörmət, ailə nəslini davam etdirmək və yaxşı yaşamaqdır. Çoxları hər il əcdadlarının qəbirlərini ziyarət edir. Çoxları məbədlərdə sərvət və uğur üçün dua edir.
Həyat ailə üçündür: valideynlərə və əcdadlara hörmət etmək, nəsli davam etdirmək və firavan olmaq.
Təkzib
İslam valideynlərə Allahdan (﷾) sonra hörmət edir. Quran yalnız Ona ibadəti valideynlərə yaxşılığın yanına qoyur. Lakin ailə nəsli bitir, sərvət isə geridə qalır. Quran deyir ki, dünya həyatı yalnız aldadıcı keçici zövqdür. Hər insana yalnız Qiyamət günü tam əvəz verilir.
Xristian
Presviterian və başqa Reform kilsələri 1647-ci il xristian təliminin qısa xülasəsi olan Westminster Qısa Katexizisinin sözləri ilə cavab verir. Bir çox başqa xristian da ondan sitat gətirir: insan Tanrını izzətləndirmək və əbədi Ondan zövq almaq üçün var.
Westminster Qısa Katexizisi öyrədir ki, insanın baş məqsədi Tanrını izzətləndirmək və əbədi Ondan zövq almaqdır.
Təkzib
İslam razıdır ki, insanlar Allahı (﷾) uca tutmaq üçün var. İslam bunun gündəlik həyatda nə demək olduğunu deyir: həyatın hər sahəsində Allaha (﷾) könüllü itaət, namaz, oruc və zikrlə canlı saxlanılan.
İsa öyrədib ki, səltənətə girmək Atasının iradəsini yerinə yetirənə aiddir.
Təkzib
İslam burada İsa ilə razıdır. O, əbədi həyat barədə soruşanları da Tanrının əmrlərinə yönəldib və İslam belə sayır ki, ibadətin mənası bu itaətdir.
Verilmiş məqsəd yoxdur (ateizm)
Dini olmayan çox insan deyir ki, həyatın kənardan verilmiş məqsədi yoxdur. Britaniya filosofu Bertrand Russell iddia edib ki, insanın düşüncəsi beyindən sonra yaşaya bilməz. O yazıb ki, öləndə çürüyəcəyinə inanır. O demişdir ki, xoşbəxtlik, düşüncə və sevgi bitsə də dəyərini saxlayır. Bu baxışa görə, hər insan öz mənasını yaratmalıdır.
Russell iddia edib ki, düşüncə bədəndən sonra yaşaya bilməz. O demişdir ki, xoşbəxtlik, düşüncə və sevgi bitsə də dəyərini saxlayır.
Təkzib
Uydurduğunuz məna növbəti gün dəyişə bilər və məzarda bitir. O, sizin seçdiyiniz məqsədin qəddar adamın seçimindən niyə yaxşı olduğunu da deyə bilməz. Bizi Allah (﷾) yaradıbsa, məqsəd Onun verəcəyi şeydir və O, onu verib (51:56). Quran soruşur: “Yoxsa elə hesab edirdiniz ki, sizi əbəs yerə yaratmışıq”? (23:115).
Russell demişdir ki, din əsasən qorxuya əsaslanır: naməlumun, məğlubiyyətin və ölümün qorxusuna.
Təkzib
İnsanın niyə inanması inandığının doğru olub-olmamasını göstərmir. Qorxmuş adam qorxduğu şeydə yenə də haqlı ola bilər. Quran qorxudan iman istəmir. O, göylərə və yerə, gecə və gündüzün növbələşməsinə işarə edir və onları düşünən insanlar üçün əlamətlər adlandırır.
Yenidən doğuşdan azadlıq (mokşa)
Hindu təlimi həyatın dörd məqsədini adlandırır: doğru yaşamaq (dharma), sərvət, zövq və hamısından uca olan azadlıq mənasını verən mokşa. Əməllərinə görə can azad olana qədər dönə-dönə doğulur. Svetasvatara Upanişad deyir ki, nəfs əməllərinin nəticələri ilə bağlıdır. Lakin Tanrını tanıyanda hər zəncirdən azad olur.
Svetasvatara Upanişad deyir ki, nəfs əməllərinin nəticələri ilə bağlıdır. O, Tanrını tanıyanda hər zəncirdən azad olur.
Təkzib
İslam razıdır ki, həyatın məqsədi Allahı (﷾) tanımaqdır və can Allah (﷾) deyil. Lakin o, qaçılacaq doğuşlar dövrəsi öyrətmir. Vedanın ən qədim himnləri ölüləri ana bətninə yox, “Ən uca göydə” Atalara göndərir. Quran deyir ki, ölülər geri göndərilmir (23:99-100). Hər insanın Allahı (﷾) tanımaq və Ona qulluq etmək üçün bir həyatı var (51:56).
Əzabın sonu (nirvana)
Budda dörd nəcib həqiqəti öyrədib. Əzab var. O, ehtirasdan gəlir. O, bitə bilər. Səkkizqat yol onun sonuna aparır. Bu baxışa görə, həyatın məqsədi ehtirası bitirmək və nirvanaya çatmaqdır. Hər insan işi tək görməlidir, Buddalar yalnız yolu göstərir.
Dhammapada dörd nəcib həqiqəti adlandırır. Onlar əzab, əzabın gəldiyi yer, əzabdan yuxarı qalxmaq və onu sakitləşdirən nəcib səkkizqat yoldur.
Təkzib
Qəbul edək ki, ehtirasın bitməsi sülh gətirir. Quran deyir ki, qəlblər Allahı (﷾) zikr etməklə rahatlıq tapır. O həmçinin nəfsə Rəbbinə, razı qalmış və Onun razılığını qazanmış halda dönməsini söyləyir.
Əzabın sonu insanın öz səyi ilə qazanılır. “İşi özünüz görməlisiniz, Dərk Edənlər yalnız yolu göstərir.”
Təkzib
İslam da deyir ki, hər can öz işi üçün cavabdehdir. Lakin Buddanın yolu qulluq ediləcək Yaradanın adını çəkmir. O, azad olanın yenidən doğulub-doğulmadığını deməyib: o demişdir ki, bunların heç biri uyğun deyil. Quran həm qulluq ediləcək Birini (51:56), həm də yolun sonunu adlandırır. Cana Rəbbinə qayıtmaq deyilir (89:27-30).
İslam baxışı
İnsanlar onlardan heç nə istəməyən Allahı (﷾) tanımaq və Ona ibadət etmək üçün yaradılıb. Peyğəmbər Muhəmmədin (ﷺ) öyrətdiyi kimi, hər can Onu fitri dərk etməklə doğulur. İbadət bütün həyatda Ona itaət etmək deməkdir. İman gətirib yaxşı işlər görənlər məxluqların ən yaxşısıdır.
Quran bildirir ki, Allah (﷾) cinləri və insanları yalnız Ona qulluq etmək üçün yaradıb.
Hər insan Adəm oğullarından alınmış əhddən gələn fitri Allah (﷾) biliyi daşıyır.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) dedi ki, hər uşaq təbii iman olan fitrət üzərində doğulur. Valideynləri onu yəhudi, xristian və ya məcusi edir.
Allah (﷾) bütün ehtiyaclardan azaddır. İbadət Allaha (﷾) yox, ibadət edənə fayda verir.
İbadət (ibadə) Allahın (﷾) iradəsinə itaətli təslimiyyət deməkdir, namaz, oruc və zikrlə canlı saxlanılır.
İncillərdə İsa Atanın iradəsini yerinə yetirməyi və əmrləri saxlamağı əbədi həyata yol edir.
Quran iman gətirib yaxşı işlər görənləri məxluqların ən yaxşısı adlandırır. Lakin o deyir ki, göylər və yer insandan böyük yaradılışdır.