Përgjigje e shkurtër
Asnjëra, sipas fjalëve të tij. Luka e hap Ungjillin e tij duke thënë se shumë të tjerë kishin shkruar tashmë rrëfime. Thotë se dëshmitarët okularë ia përcollën atij historinë, pra ai nuk ishte një prej tyre. Pastaj thotë se i studioi të gjitha me kujdes dhe vendosi t'i shkruante me radhë për një njeri të quajtur Teofil. Nuk thotë kurrë se Perëndia ia dha fjalët. Kështu shkruan një historian, jo një profet. Edhe Pavli, një misionar i krishterë i shekullit të parë, i shënon disa nga këshillat e tij si të vetat dhe jo të Zotit. Kurani pohon të kundërtën për veten: çdo fjalë e tij është shpallje.
Shpjegimi i plotë
Hyrja e vetë Lukës
Tre vargjet e para të Ungjillit sipas Lukës janë rrëfimi i vetë shkrimtarit për metodën e tij. Ai përmend “shumë veta” shkrimtarë të mëparshëm. Thotë se dëshmitarët okularë “na i dorëzuan” historinë. Kjo e vendos atë midis atyre që e morën, jo atyre që e panë. Arsyeja e tij për të shkruar është se “m'u duk mirë”, pas studimit të tij. Libri i drejtohet një njeriu të vetëm. Nuk ka asnjë ‘kështu thotë ZOTI’ dhe asnjë pohim për ndonjë vegim. Një i krishterë mund të thotë se Perëndia e udhëhoqi Lukën ndërsa studionte. Por vetë Luka nuk e thotë kurrë këtë.
“Duke qenë se shumë veta kanë marrë përsipër të shtrojnë me radhë një rrëfim të gjërave që janë besuar plotësisht ndër ne, ashtu si na i dorëzuan ata që që nga fillimi qenë dëshmitarë okularë dhe shërbëtorë të fjalës, m'u duk mirë edhe mua, që i kam hetuar me kujdes të gjitha gjërat që nga fillimi, të t'i shkruaj me radhë, o i shkëlqyeri Teofil,”
Çfarë thotë greqishtja e vargut 3
Një përkthim modern në domenin publik e tregon qartë kuptimin e greqishtes. Luka i kishte ndjekur “me saktësi rrjedhën e të gjitha gjërave që në krye”. Fjala greke këtu është anothen. Gjetkë mund të thotë ‘nga lart’. Këtu ajo vjen pas dëshmitarëve okularë që ishin aty “që nga fillimi” në vargun 2. Pra, ajo përshkruan sa larg në kohë shkoi kërkimi i tij. Nuk është një mesazh nga lart.
“Duke qenë se shumë kanë marrë përsipër të shtrojnë me radhë një rrëfim për ato gjëra që janë përmbushur mes nesh, ashtu si na i dorëzuan ata që që nga fillimi ishin dëshmitarë okularë dhe shërbëtorë të fjalës, m'u duk mirë edhe mua, pasi i ndoqa me saktësi rrjedhën e të gjitha gjërave që në krye (“from the first”), të t'i shkruaj me radhë, o i shkëlqyeri Teofil;”
Kush ishte Luka
Tradita e kishës, që e ndjek edhe NIV Study Bible ungjillore, e identifikon shkrimtarin me Lukën, mjekun që Pavli e përmend midis shokëve të tij. Ai nuk ishte një nga të dymbëdhjetët, ndjekësit më të afërt të Jezusit. Vetë Pavli nuk e takoi kurrë Jezusin gjatë misionit të tij. I njëjti shkrimtar ia drejton edhe Veprat e Apostujve Teofilit.
Hyrjet e NIV Study Bible, një Bibël studimi ungjillore, u përmbahen autorëve tradicionalë, por pranojnë se vetë librat nuk i emërtojnë. Për Markun: brenda librit nuk ka asnjë provë të drejtpërdrejtë se kush e shkroi; emri mbështetet në dëshminë e kishës së hershme. Për Lukën: emri i shkrimtarit nuk shfaqet në libër (shton se prova të tjera tregojnë Lukën). Për Gjonin: apostulli nuk emërtohet askund në Ungjill, dhe shënimet argumentojnë për të nga kjo heshtje.
“Ju përshëndesin Luka, mjeku i dashur, dhe Dema.”
“Traktatin e parë, o Teofil, e bëra për të gjitha ato që Jezusi filloi të bënte dhe të mësonte,”
Fjalime të shkruara për rastin
Historianët grekë shpesh i shkruanin vetë fjalimet në librat e tyre. Tukididi, një historian grek i shekullit të pestë para Krishtit, e thotë hapur këtë. Ai nuk mund t'i mbante mend fjalimet fjalë për fjalë. Prandaj, shkruan ai, “zakoni im ka qenë t'i bëj folësit të thonë atë që, sipas mendimit tim, u kërkohej prej tyre nga rastet e ndryshme”. Iu përmbajt, thotë ai, kuptimit të përgjithshëm të asaj që u tha.
Veprat e Apostujve janë plot me fjalime të Pjetrit, Stefanit dhe Pavlit. Luka nuk thotë kurrë se dikush i shkroi ato kur u mbajtën. Prandaj një lexues nuk mund t'i marrë si regjistrim fjalë për fjalë. Ato janë raporti i Lukës për atë që u tha.
Tukididi thotë se ishte e vështirë t'i mbaje mend fjalimet fjalë për fjalë, “prandaj zakoni im ka qenë t'i bëj folësit të thonë atë që, sipas mendimit tim, u kërkohej prej tyre nga rastet e ndryshme, duke iu përmbajtur sigurisht sa më afër që të ishte e mundur kuptimit të përgjithshëm të asaj që thanë në të vërtetë.”
“Traktatin e parë, o Teofil, e bëra për të gjitha ato që Jezusi filloi të bënte dhe të mësonte,”
Edhe Pavli i shënon fjalët e veta
Luka nuk është i vetëm. Pavli u thotë korintasve se një vendim është i tiji, “jo Zoti”. Për një çështje tjetër thotë “unë nuk kam urdhër nga Zoti” dhe jep gjykimin e vet. E mbyll kapitullin me “sipas gjykimit tim”. Shton vetëm se mendon se ka Frymën e Perëndisë. Ai vetë e ndan urdhrin e Zotit nga mendimi i tij.
“Por të tjerëve u them unë, jo Zoti: Në qoftë se ndonjë vëlla ka një grua që nuk beson dhe ajo pëlqen të banojë me të, le të mos e lërë.”
“Tani për sa u përket virgjëreshave, unë nuk kam urdhër nga Zoti: por jap mendimin tim, si dikush që ka marrë mëshirë nga Zoti për të qenë besnik.”
“Por ajo është më e lumtur nëse mbetet kështu, sipas gjykimit tim; dhe mendoj se edhe unë kam Frymën e Perëndisë.”
| Vargu | Fjalët | Kush flet, sipas vetë vargut |
|---|---|---|
| Luka 1:2 | ‘ashtu si na i dorëzuan ata që qenë që nga fillimi dëshmitarë me sy’ | Luka, që e mori historinë nga dëshmitarët me sy. Ai nuk ishte njëri prej tyre. |
| Luka 1:3 | ‘m'u duk mirë edhe mua … të t'i shkruaj me radhë’ | Luka, duke shkruar pas studimit të vet, për një njeri, Teofilin |
| 1 Korintasve 7:12 | ‘Por të tjerëve u them unë, jo Zoti’ | Pavli, “jo Zoti” |
| 1 Korintasve 7:25 | “unë nuk kam urdhër nga Zoti”, por jap mendimin tim | Pavli, duke dhënë gjykimin e vet |
| 1 Korintasve 7:40 | “sipas gjykimit tim”, dhe mendoj se edhe unë kam Frymën e Perëndisë | Pavli, duke dhënë gjykimin e vet. Shton se mendon se e ka Frymën e Perëndisë. |
Në këto vargje, asnjëri shkrimtar nuk thotë se Zoti ia dha fjalët. Kurani pretendon të kundërtën për veten: çdo fjalë e tij është shpallje.
Kurani pohon çdo fjalë
Kurani thotë për Profetin (ﷺ) se ai nuk flet sipas dëshirës së vet. Ajo që sjell është shpallje e zbritur tek ai. Islami e mban këtë kufi të qartë. Kurani përmban vetëm fjalët e Allahut (﷾). Thëniet e vetë Profetit (ﷺ) mbahen veçmas si hadithe (transmetime të asaj që tha dhe bëri) dhe nuk recitohen kurrë si Kuran. Myslimanët besojnë se Allahu (﷾) i udhëhoqi edhe këto, por ato nuk recitohen si fjala e Tij.
“Ai nuk flet sipas qejfit të vet, por ajo (që thotë) është vetëm shpallje hyjnore, që i vjen atij.”
Varg pas vargu
2 Timoteut 3:15-16 — kapitulli 3, vargu 15-16
“Dhe që në fëmijëri ti i ke njohur Shkrimet e shenjta, të cilat mund të të bëjnë të urtë për shpëtim, me anë të besimit që është në Krishtin Jezus. I gjithë Shkrimi është dhënë me frymëzim nga Perëndia dhe është i dobishëm për të mësuar, për të qortuar, për të ndrequr, për të edukuar në drejtësi,”
Cituar për
Të krishterët e lexojnë “I gjithë Shkrimi është dhënë me frymëzim nga Perëndia” si diçka që përfshin gjithë Biblën, edhe Lukën.
Përgjigjja
Vargu nuk emërton asnjë libër. Shkrimet për të cilat flitet janë ato që Timoteu i kishte njohur “që në fëmijëri”. Për një fëmijë hebre ato ishin Bibla hebraike. Asgjë në varg nuk thotë se Ungjilli i Lukës është midis tyre. Kur Timoteu ishte fëmijë, asnjë libër i Dhiatës së Re nuk ishte shkruar ende.
Ku përfundon — Vargu nuk emërton asnjë libër dhe nuk thotë se Luka është Shkrim.
1 Timoteut 5:18 — kapitulli 5, vargu 18
“Sepse Shkrimi thotë: Mos i lidh gojën kaut që shin grurin. Dhe: Punëtori është i denjë për shpërblimin e tij.”
Cituar për
Të krishterët thonë se Letra e parë drejtuar Timoteut citon Lukën 10:7 dhe e quan Shkrim, pra Ungjilli i Lukës u trajtua si Shkrim shumë herët.
Përgjigjja
Letra citon një thënie të shkurtër të Jezusit, jo librin e Lukës me emër. Thënia mund të ishte e njohur edhe pa të. Edhe po të ishte Luka, etiketa e një shkrimtari tjetër nuk mund të peshojë më shumë se hyrja e vetë Lukës. Atje ai thotë se shkroi nga kërkimi i tij për Teofilin.
Ku përfundon — Rrëfimi i vetë Lukës se si shkroi mbetet në këmbë; etiketa e një shkrimtari tjetër nuk e kthen kërkimin në shpallje.
Luka 1:1-3 — kapitulli 1, vargu 1-3
“Duke qenë se shumë veta kanë marrë përsipër të shtrojnë me radhë një rrëfim të gjërave që janë besuar plotësisht ndër ne, ashtu si na i dorëzuan ata që që nga fillimi qenë dëshmitarë okularë dhe shërbëtorë të fjalës, m'u duk mirë edhe mua, që i kam hetuar me kujdes të gjitha gjërat që nga fillimi, të t'i shkruaj me radhë, o i shkëlqyeri Teofil,”
Cituar për
Disa të krishterë e përkthejnë fjalën e Lukës për ‘që në krye’ si ‘nga lart’, sikur Luka të pretendonte dije të dhënë nga qielli.
Përgjigjja
Fjala anothen mund të thotë ‘nga lart’, si te Gjoni 3:31, por do të thotë edhe ‘që nga fillimi’. Këtu vendos fjalia. Luka thotë se i ndoqi të gjitha deri në fillim. E vendos këtë pranë dëshmitarëve okularë që ishin aty “që nga fillimi” në vargun 2. Versioni King James shkruan “from the very first” (‘që nga fillimi i fillimit’) dhe World English Bible “from the first” (‘që në krye’).
Ku përfundon — Luka përshkruan sa larg në kohë e ndoqi historinë, jo një shpallje.
Këndvështrime
Krishterimi kryesor
Luka bëri kërkim të kujdesshëm, dhe Fryma e Shenjtë e udhëhoqi ndërsa shkruante. Prandaj Ungjilli i tij është edhe histori e mirë, edhe fjala e frymëzuar e Perëndisë. Vetë Shkrimi thotë se i gjithë Shkrimi është i frymëzuar.
Letra e dytë drejtuar Timoteut thotë se i gjithë Shkrimi është dhënë me frymëzim nga Perëndia.
Kundërpërgjigje
Le të pranojmë se vargu thotë që i gjithë Shkrimi është i frymëzuar. Ai nuk emërton asnjë libër. Shkrimet që Timoteu i njihte që në fëmijëri ishin Bibla hebraike, sepse asnjë libër i Dhiatës së Re nuk ekzistonte ende. Asgjë në varg nuk e vendos Ungjillin e Lukës midis tyre.
Letra e parë drejtuar Timoteut e quan Shkrim thënien “Punëtori është i denjë për shpërblimin e tij”, një thënie që gjendet edhe te Luka 10:7.
Kundërpërgjigje
Le të pranojmë se thënia gjendet edhe te Luka 10:7. Letra citon një thënie të shkurtër të Jezusit, jo librin e Lukës me emër. Etiketa e një shkrimtari tjetër nuk mund të peshojë më shumë se hyrja e vetë Lukës, ku ai thotë se shkroi nga kërkimi i tij.
Pikëpamja islame
Luka ishte një shkrimtar i ndershëm historie që nuk pretendoi shpallje. Shkrimi njerëzor, sado i mirë, nuk duhet quajtur fjala e Perëndisë. Vetëm Kurani pohon se çdo fjalë në të erdhi nga Allahu (﷾).
Luka thotë se dëshmitarët okularë ia përcollën historinë, pra ai nuk ishte dëshmitar okular.
Luka e jep kërkimin dhe gjykimin e vet si arsye për të shkruar, dhe nuk pretendon asnjë shpallje.
Pavli i shënon disa nga vendimet e tij si gjykim të vetin, “jo Zoti”. Për një çështje thotë “unë nuk kam urdhër nga Zoti”.
Kurani pohon se gjithçka që Profeti (ﷺ) solli si shpallje është nga Allahu (﷾). Asgjë prej saj, thotë ai, nuk erdhi nga dëshira e tij.