Përgjigje e shkurtër
Jo. Ka një Kuran të vetëm, që lexohet në një numër të vogël mënyrash të miratuara. Profeti (ﷺ) tha se ai zbriti që të lexohet në shtatë mënyra, të quajtura ahruf. Ai e tha këtë kur dy sahabë e lexuan të njëjtën sure ndryshe, dhe i miratoi të dy leximet. Mënyrat u dhanë si lehtësim, që secili ta lexonte në mënyrën që i vinte më lehtë. Sot shumica e myslimanëve lexojnë leximin e quajtur Hafs. Shumë në Afrikën e Veriut dhe të Perëndimit lexojnë Uarsh. Të dyja ndryshojnë në zanore, në tinguj dhe në një numër të vogël fjalësh. Në suren e parë, njëri lexon ‘Zotërues i Ditës së Gjykimit’ dhe tjetri ‘Mbret’. Të dyja janë të vërteta për Allahun (﷾). Asnjë lexim nuk e kundërshton një tjetër, dhe asnjë nuk ndryshon një besim: as për Allahun (﷾), as për Jezusin, as për jetën tjetër. Përgjigjja e Islamit është një Kuran i vetëm, i mësuar nga vetë Profeti (ﷺ).
Shpjegimi i plotë
Çfarë tha Profeti (ﷺ)
Omeri, një sahab i Profetit (ﷺ), dëgjoi një sahab tjetër që lexonte një sure ndryshe nga mënyra si e kishte mësuar ai. E solli njeriun te Profeti (ﷺ). Profeti (ﷺ) i bëri të dy të lexonin, dhe tha për të dy se kështu kishte zbritur. Pastaj tha se Kurani zbriti që të lexohet në shtatë mënyra, prandaj ata të lexonin cilëndo mënyrë që u vinte më lehtë. El-Buhari është një përmbledhje hadithesh të sakta, transmetimet e fjalëve dhe veprave të Profetit (ﷺ). Në një transmetim tjetër aty, Profeti (ﷺ) thotë se vazhdoi t'i kërkonte Xhibrilit më shumë, derisa Kurani iu lexua në shtatë mënyra.
Omeri e dëgjoi Hisham ibn Hakimin duke e lexuar suren el-Furkan ndryshe nga mënyra si e kishte mësuar ai, dhe e solli te Profeti (ﷺ). Profeti i bëri të dy të lexonin, tha për të dy leximet se sureja kështu kishte zbritur, dhe tha se Kurani zbriti që të lexohet në shtatë mënyra, prandaj lexoni atë që është më e lehtë.
Ibn Abbasi transmeton se Profeti (ﷺ) tha se Xhibrili fillimisht ia lexoi Kuranin në një mënyrë, dhe se ai vazhdoi të kërkonte më shumë, derisa Xhibrili ia lexoi në shtatë mënyra.
Një shembull ndryshimi
Në leximin Hafs, ajeti i katërt i sures së parë e quan Allahun (﷾) maaliki, me a të gjatë: Zotërues i Ditës së Gjykimit. Në leximin Uarsh e njëjta fjalë lexohet maliki, me a të shkurtër: Mbret i Ditës së Gjykimit. Othmani ishte halifi i tretë (prijësi i myslimanëve) pas Profetit (ﷺ). Ai bëri të shkruheshin kopje të Kuranit dhe i dërgoi në krahina. Në ato kopje të dyja janë një fjalë e shkruar e vetme. Shkrimi i hershëm nuk e shënonte zanoren e gjatë. Të dyja e përshkruajnë të njëjtin Allah (﷾), dhe secila është e vërtetë për Të. Shumica e ndryshimeve midis leximeve janë të këtij lloji, ose më të vogla: një zanore, një pikë mbi një shkronjë, ose mënyra si shqiptohet një tingull.
“Sunduesit të Ditës së Gjykimit.”
I krahason në hollësi transmetimet e Kuranit sipas Hafsit dhe Uarshit. Gjen se pothuajse të gjitha ndryshimet e tyre janë te zanoret dhe te pikat që dallojnë shkronjat me të njëjtën formë, dhe se shumë pak prej tyre sjellin ndonjë ndryshim të rëndësishëm në kuptim. Arrin në përfundimin se transmetimi i Kuranit pas Muhamedit (ﷺ) ishte në thelb i palëvizshëm: kishte një tekst të vetëm, dhe asgjë e rëndësishme nuk mund të hiqej prej tij apo t'i shtohej.
Enesi transmeton se Hudhejfe ibn el-Jemani, i shqetësuar se si ushtarët e Sirisë dhe të Irakut ndryshonin në leximin e Kuranit, e nxiti Othmanin ta shpëtonte umetin para se të ndahej për Librin e tij ashtu siç ishin ndarë hebrenjtë dhe të krishterët. Othmani i mori hua fletët e mbledhura që i ruante Hafsa, urdhëroi Zejd ibn Thabitin dhe tre burra nga Kurejshët t'i kopjonin, duke u thënë të treve se kudo që të ndryshonin me Zejdin, të shkruanin në dialektin e Kurejshëve, në të cilin zbriti Kurani, ia ktheu fletët asaj, dërgoi nga një kopje në çdo krahinë dhe urdhëroi që të gjitha materialet e tjera të shkruara kuranore të digjeshin.
| Leximi | Fjala | Kuptimi |
|---|---|---|
| Hafsi | maaliki | Sunduesi i Ditës së Gjykimit |
| Varshi | maliki | Mbreti i Ditës së Gjykimit |
Në kopjet e Othmanit të dyja janë një fjalë e shkruar, dhe të dyja janë të vërteta për Allahun (﷾).
Çfarë gjeti një krahasim i hollësishëm
Adrian Brockett, një studiues që shkruante më 1988, i krahasoi Hafsin dhe Uarshin në hollësi. Ai gjeti se shumë pak nga ndryshimet e tyre e ndryshojnë kuptimin fare. Arriti në përfundimin se kishte një tekst të vetëm të Kuranit. Arriti gjithashtu në përfundimin se asgjë e rëndësishme nuk u hoq prej tij apo nuk iu shtua pas Muhamedit (ﷺ).
I krahason në hollësi transmetimet e Kuranit sipas Hafsit dhe Uarshit. Gjen se pothuajse të gjitha ndryshimet e tyre janë te zanoret dhe te pikat që dallojnë shkronjat me të njëjtën formë, dhe se shumë pak prej tyre sjellin ndonjë ndryshim të rëndësishëm në kuptim. Arrin në përfundimin se transmetimi i Kuranit pas Muhamedit (ﷺ) ishte në thelb i palëvizshëm: kishte një tekst të vetëm, dhe asgjë e rëndësishme nuk mund të hiqej prej tij apo t'i shtohej.
Si lindën leximet
Profeti (ﷺ) e la secilin sahab të lexonte në cilëndo nga mënyrat e zbritura që i vinte më lehtë. Kështu secili sahab lexonte siç ishte mësuar, dhe i mësonte nxënësit e vet në të njëjtën mënyrë. Ndërsa sahabët u vendosën në Mekë, Medinë, Kufe, Basra dhe Damask, çdo qytet filloi të lexonte siç lexonin mësuesit e tij. Një lexim merr emrin e një lexuesi mjeshtër të njohur për një mënyrë të tillë leximi, të përcjellë me zinxhirin e saj. Nafiu i Medinës është njëri: Uarshi e përcolli leximin e tij. Asimi i Kufes është një tjetër: Hafsi e përcolli të tijin. Ibn Muxhahidi përmendi shtatë lexues të tillë në shekullin e 10-të. Dijetarët e mëvonshëm, ndër ta i pari Ibn el-Xhezeriu, njohën edhe tre të tjerë, duke i bërë dhjetë leximet që mësohen sot.
Omeri e dëgjoi Hisham ibn Hakimin duke e lexuar suren el-Furkan ndryshe nga mënyra si e kishte mësuar ai, dhe e solli te Profeti (ﷺ). Profeti i bëri të dy të lexonin, tha për të dy leximet se sureja kështu kishte zbritur, dhe tha se Kurani zbriti që të lexohet në shtatë mënyra, prandaj lexoni atë që është më e lehtë.
Ibn el-Xhezeriu jep leximin e Nafiut të Medinës në transmetimet e Kalunit dhe të Uarshit. Te ajeti ku Musai i përgjigjet Faraonit (17:102), shënon se el-Kisaiu lexon ‘unë e di’ (la-kad alimtu), ndërsa lexuesit e tjerë kanë ‘ti e di’ (la-kad alimte). Te 49:6, dhe dy herë te 4:94, Hamza, el-Kisaiu dhe Halefi lexojnë ‘sigurohuni’ (fe-tethebbetu), ndërsa të tjerët kanë ‘verifikojeni’ (fe-tebejjenu).
Ibn el-Xhezeriu i paraqet zinxhirët e leximit të Asimit të Kufes (vdiq më 745 e.s.), që e përcolli Hafsi. Hafsi e mësoi nga Asimi. Asimi mësoi nga Ebu Abdurrahman es-Sulemiu, Zirr ibn Hubejshi dhe Ebu Amr esh-Shejbaniu, të cilët mësuan nga Abdullah ibn Mesudi. Es-Sulemiu dhe Zirri mësuan gjithashtu nga Othmani dhe Aliu, dhe es-Sulemiu nga Ubej ibn Ka'bi dhe Zejd ibn Thabiti. Këta sahabë e mësuan nga Profeti (ﷺ). Asimi e udhëhoqi mësimin e Kuranit në Kufe pas es-Sulemiut. Ibn el-Xhezeriu rendit dhjetëra rrugë përmes të cilave leximi arriti tek ai.
Tregon si dijetari i Bagdadit Ibn Muxhahidi (vdiq më 936) zgjodhi shtatë lexues të Kuranit si lexuesit standardë në fillim të shekullit të 10-të, dhe si u pranua kjo zgjedhje.
Vepra klasike themelore për leximet. Përcakton se një lexim pranohet si Kuran vetëm nëse i përshtatet formës së shkruar të njërës nga kopjet e Othmanit, është arabishte e saktë dhe ka një zinxhir të saktë transmetimi deri te Profeti (ﷺ). Vëren se shtatë lexuesit e zgjedhur nga Ibn Muxhahidi nuk janë e njëjta gjë me shtatë ahrufet e hadithit, dhe se leximet që i plotësojnë këto kushte pranohen të gjitha si Kuran.
Dy anë të një të vërtete
Disa ndryshime i shtojnë kuptim pa e ndryshuar atë. Kur Musai i tregon Faraonit shenjat, në shumicën e leximeve Musai thotë: ti e di mirë se këto nuk i zbriti askush tjetër përveç Zotit të qiejve dhe të tokës. Në leximin e el-Kisaiut, Musai thotë: unë e di mirë. Faraoni e dinte të vërtetën që e mohonte, dhe Musai ishte i bindur për të. Të dyja janë të vërteta. Në një ajet tjetër, besimtarëve që dëgjojnë një lajm nga një njeri i keq u thuhet ta verifikojnë; në lexime të tjera u thuhet të sigurohen për të. Detyra është e njëjtë në cilindo formulim.
“(Musai) tha: “Tashmë ti e di se këto nuk i ka shpallur askush tjetër, përveç Zotit të qiellit dhe të Tokës, si prova të dukshme dhe Unë jam i bindur se ti je i dënuar në humbje”.”
“O ju që keni besuar! Nëse ndonjë njeri i pandershëm ju sjell ndonjë lajm, sigurohuni mirë (në është i vërtetë), për të mos i bërë dëm ndokujt pa dashje, e të pendoheni pastaj për atë që keni bërë.”
Ibn el-Xhezeriu jep leximin e Nafiut të Medinës në transmetimet e Kalunit dhe të Uarshit. Te ajeti ku Musai i përgjigjet Faraonit (17:102), shënon se el-Kisaiu lexon ‘unë e di’ (la-kad alimtu), ndërsa lexuesit e tjerë kanë ‘ti e di’ (la-kad alimte). Te 49:6, dhe dy herë te 4:94, Hamza, el-Kisaiu dhe Halefi lexojnë ‘sigurohuni’ (fe-tethebbetu), ndërsa të tjerët kanë ‘verifikojeni’ (fe-tebejjenu).
Shtatë mënyrat dhe shtatë leximet
Shtatë mënyrat e hadithit nuk janë e njëjta gjë me shtatë leximet e përmendura më vonë. Ata shtatë lexues i zgjodhi dijetari i Bagdadit Ibn Muxhahidi në fillim të shekullit të 10-të, nga leximet që mësoheshin atëherë. Dijetarët myslimanë kanë mendime të ndryshme se çfarë ishin saktësisht shtatë mënyrat. Ata pajtohen për provën që duhet të kalojë çdo lexim i pranuar. Ai duhet të përputhet me formën e shkruar të kopjeve të Othmanit. Duhet gjithashtu të shkojë deri te Profeti (ﷺ) me një zinxhir të saktë lexuesish.
Tregon si dijetari i Bagdadit Ibn Muxhahidi (vdiq më 936) zgjodhi shtatë lexues të Kuranit si lexuesit standardë në fillim të shekullit të 10-të, dhe si u pranua kjo zgjedhje.
Vepra klasike themelore për leximet. Përcakton se një lexim pranohet si Kuran vetëm nëse i përshtatet formës së shkruar të njërës nga kopjet e Othmanit, është arabishte e saktë dhe ka një zinxhir të saktë transmetimi deri te Profeti (ﷺ). Vëren se shtatë lexuesit e zgjedhur nga Ibn Muxhahidi nuk janë e njëjta gjë me shtatë ahrufet e hadithit, dhe se leximet që i plotësojnë këto kushte pranohen të gjitha si Kuran.
Enesi transmeton se Hudhejfe ibn el-Jemani, i shqetësuar se si ushtarët e Sirisë dhe të Irakut ndryshonin në leximin e Kuranit, e nxiti Othmanin ta shpëtonte umetin para se të ndahej për Librin e tij ashtu siç ishin ndarë hebrenjtë dhe të krishterët. Othmani i mori hua fletët e mbledhura që i ruante Hafsa, urdhëroi Zejd ibn Thabitin dhe tre burra nga Kurejshët t'i kopjonin, duke u thënë të treve se kudo që të ndryshonin me Zejdin, të shkruanin në dialektin e Kurejshëve, në të cilin zbriti Kurani, ia ktheu fletët asaj, dërgoi nga një kopje në çdo krahinë dhe urdhëroi që të gjitha materialet e tjera të shkruara kuranore të digjeshin.
Përputhet me formën e shkruar të kopjeve të Othmanit
Shkon deri te Profeti (ﷺ) përmes një zinxhiri të saktë lexuesish
Një Kuran në çdo xhami
Meqë çdo lexim i pranuar është Kurani, një mysliman mund ta lexojë cilindo prej tyre në namaz. Një mysliman mund të falet edhe pas një imami (njeriut që udhëheq namazin) që lexon një tjetër. Një mysliman nga Kajro, ku lexohet Hafs, dhe një mysliman nga Kazablanka, ku lexohet Uarsh, mund të falen krah për krah pa asnjë vështirësi. Kurani thotë se u bë i lehtë për t'u mbajtur mend, dhe leximet janë pjesë e kësaj lehtësie.
Vepra klasike themelore për leximet. Përcakton se një lexim pranohet si Kuran vetëm nëse i përshtatet formës së shkruar të njërës nga kopjet e Othmanit, është arabishte e saktë dhe ka një zinxhir të saktë transmetimi deri te Profeti (ﷺ). Vëren se shtatë lexuesit e zgjedhur nga Ibn Muxhahidi nuk janë e njëjta gjë me shtatë ahrufet e hadithit, dhe se leximet që i plotësojnë këto kushte pranohen të gjitha si Kuran.
“Vërtet, Ne e kemi bërë Kuranin të lehtë për t’u kuptuar dhe kujtuar, prandaj, a ka ndonjë që të marrë këshillë?!”
Çfarë thonë kritikët dhe përgjigjet
Sahih el-Buhari 4992 — Kitab Fedail el-Kuran (Vlerat e Kuranit), hadithi 4992
Omeri e dëgjoi Hisham ibn Hakimin duke e lexuar suren el-Furkan ndryshe nga mënyra si e kishte mësuar ai, dhe e solli te Profeti (ﷺ). Profeti i bëri të dy të lexonin, tha për të dy leximet se sureja kështu kishte zbritur, dhe tha se Kurani zbriti që të lexohet në shtatë mënyra, prandaj lexoni atë që është më e lehtë.
Cituar për
Omeri dhe Hisham ibn Hakimi, dy sahabë, e lexuan të njëjtën sure ndryshe, pra që në fillim nuk kishte një Kuran të vetëm.
Përgjigjja
Të dy burrat e kishin mësuar leximin e tyre nga vetë Profeti (ﷺ), dhe ai i vërtetoi të dyja si të zbritura. Ndryshimi nuk ishte një prishje e gjetur më vonë. U mësua nga Profeti (ﷺ), nga shpallja. Të dyja leximet ishin e njëjta sure me të njëjtën përmbajtje.
Ku përfundon — Ndryshimi që e mësoi vetë Profeti (ﷺ) është pjesë e shpalljes, jo një ndryshim i saj.
Kurani 1:4 — Sureja El-Fatiha, ajeti 4
“Sunduesit të Ditës së Gjykimit.”
Cituar për
Hafsi lexon ‘Zotërues’ dhe Uarshi lexon ‘Mbret’, pra fjalët e Kuranit janë ndryshuar.
Përgjigjja
Të dyja leximet janë një fjalë e shkruar e vetme në kopjet e Othmanit. Të dyja janë lexuar me zinxhirë të pandërprerë deri te Profeti (ﷺ). Zotërues i Ditës së Gjykimit dhe Mbret i Ditës së Gjykimit janë të dyja të vërteta për Allahun (﷾), dhe asnjëra nuk e kundërshton tjetrën. Shumica e ndryshimeve të tjera janë të të njëjtit lloj ose më të vogla: një zanore, një shkronjë, ose ndonjëherë një fjalë e shkurtër si ‘dhe’. Në atë rast, vetë kopjet që Othmani dërgoi në qytete të ndryshme ndryshonin me atë shkronjë. Asnjëri nuk e kundërshton një lexim tjetër apo nuk ndryshon një besim.
Ku përfundon — Leximet janë një Kuran i lexuar në mënyra të miratuara. Nuk janë versione të ndryshme.
Këndvështrime
Kritikët e krishterë
Disa apologjetë të krishterë pohojnë se Kuranet e shtypura në Hafs dhe në Uarsh ndryshojnë, prandaj myslimanët nuk mund të pohojnë një tekst të vetëm e të pandryshuar.
Leximet Hafs dhe Uarsh ndryshojnë në një numër fjalësh, si edhe në zanore e në shqiptim.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se një numër i vogël fjalësh ndryshojnë. Një krahasim i hollësishëm gjeti se shumë pak nga këto ndryshime e ndryshojnë kuptimin. Aty ku njëri e ndryshon, të dyja leximet kanë zbritur dhe asnjëri nuk e kundërshton tjetrin, ashtu siç ‘Zotërues’ dhe ‘Mbret’ janë të dyja të vërteta për Allahun (﷾).
Këto ndryshime tregojnë se ka Kurane të ndryshme, ashtu siç ka Bibla të ndryshme.
Kundërpërgjigje
Këto nuk janë tekste rivale. Çdo lexim i pranuar përputhet me formën e shkruar të kopjeve të Othmanit, dhe asnjëri nuk e kundërshton tjetrin. Vetë Profeti (ﷺ) miratoi më shumë se një mënyrë, prandaj një mysliman mund të falet pas një imami që lexon cilëndo prej tyre.
Kritikët e hershëm të hadithit e quajtën gënjeshtar Hafsin, leximin e të cilit e përdorin shumica e myslimanëve. Pra Kurani që lexojnë shumica e myslimanëve vjen nëpërmjet një njeriu të pabesueshëm.
Kundërpërgjigje
Ata kritikë gjykuan hadithet e tij, që është një aftësi tjetër. Edh-Dhehebiu, një ekspert i shekullit të 14-të për transmetuesit, e quajti të saktë në Kuran dhe të dobët në hadith. Madje Jahja ibn Maini, i cili nuk u besonte hadithet e tij, e vlerësoi leximin e tij mbi atë të Shu'bes. Dhe teksti nuk mbështetet te Hafsi. Shu'beja mësoi nga i njëjti mësues, Asimi, dhe leximet e tyre ndryshojnë vetëm në pika të vogla tingulli dhe drejtshkrimi. Fletët e Birminghamit, të bëra para se të lindte Hafsi, mbajnë tekstin e sotëm.
Pikëpamja islame
Profeti (ﷺ) e mësoi Kuranin në më shumë se një mënyrë, me shpallje, si lehtësim për popullin e tij. Leximet që lexohen sot shkojnë të gjitha deri te ai. Secili përputhet me formën e shkruar të njërës prej kopjeve të Othmanit, dhe asnjëri nuk e kundërshton tjetrin.
Profeti (ﷺ) miratoi dy lexime të ndryshme të së njëjtës sure dhe tha se Kurani zbriti në shtatë mënyra.
Profeti (ﷺ) vazhdoi të kërkonte që Kurani t'i lexohej në më shumë mënyra, dhe iu dhanë shtatë. Ai u tha sahabëve të tij të lexonin në cilëndo që u vinte më lehtë.
Pothuajse të gjitha ndryshimet midis Hafsit dhe Uarshit janë te zanoret dhe te pikat e shkronjave, dhe shumë pak prej tyre e prekin kuptimin.
Një lexim pranohet si Kuran vetëm nëse kalon tri prova. Përputhet me formën e shkruar të njërës prej kopjeve të Othmanit. Është arabishte e saktë. Ka një zinxhir të saktë lexuesish deri te Profeti (ﷺ).