Përgjigje e shkurtër
Jo. Ajeti nuk lejon asnjë martesë dhe nuk përmend asnjë moshë. Ai cakton kohën e pritjes pas ndarjes për gratë që nuk kanë cikël mujor për ta numëruar. Fjalët e tij arabe do të thonë ‘ato që nuk kanë pasur cikël’. Nuk kanë asnjë fjalë për ‘të reja’ dhe asnjë fjalë për ‘ende’. Gratë që përfshin janë edhe gra të rritura të cilave cikli nuk u erdhi kurrë, gjë që mjekët e quajnë amenorre primare. Juristët e të katër shkollave kryesore të ligjit islam ia zbatuan ajetin grave të tilla. Shumica e komentuesve klasikë numëruan edhe vajzat e reja. Koha e pritjes vjen vetëm pas një martese të plotësuar, por ajeti thotë vetëm sa kohë pret gruaja, jo kur lejohet plotësimi i martesës. Ligji klasik islam e ndalonte plotësimin e martesës derisa gruaja të mund ta përballonte pa dëm. Dhe Profeti (ﷺ) e anuloi një martesë që një atë ia imponoi vajzës së tij të rritur. Sot ligji i çdo vendi e cakton moshën e martesës, dhe myslimanët e respektojnë ligjin kudo që jetojnë, sepse Kurani i lidh me zotimet e tyre (17:34).
Shpjegimi i plotë
Për çfarë flet vargu
Suretu et-Talak është kaptina e Kuranit për ndarjen. Hapet duke i thënë Profetit (ﷺ) ta numërojë kohën e pritjes, iddetin. Kjo tregon nëse një grua e ndarë mbart fëmijën e burrit të saj të mëparshëm para se të mund të martohet përsëri. Rregulli i zakonshëm është tri cikle mujore. Ajeti 4 i përgjigjet pyetjes si të numërohen kur një grua nuk ka cikle. Përfshin gruan të cilës i janë ndërprerë ciklet, ose janë të dyshimta, ose nuk i erdhën kurrë, dhe gruan shtatzënë. Vendos një rregull për gra që janë tashmë bashkëshorte. Nuk urdhëron asnjë martesë dhe nuk rekomandon asnjë.
“O Profet! Nëse i ndani gratë, ndajini ato para kohës së tyre të pritjes. Llogaritni kohën e tyre të pritjes dhe frikësojuni Allahut, Zotit tuaj. Mos i dëboni ato prej shtëpive të tyre, por edhe ato të mos dalin, me përjashtim të rastit kur shkelin martesën haptazi. Këto janë urdhërimet e Allahut; kushdo që i kapërcen kufijtë e Allahut, i ka bërë dëm vetvetes. Ti nuk e di se pas kësaj Allahu mund të sjellë ndonjë rrethanë tjetër.”
“Gratë e ndara duhet të presin tri cikle mujore dhe nuk është e lejueshme ta fshehin atë që ka krijuar Allahu në mitrën e tyre, nëse besojnë Allahun dhe Ditën e Kiametit. Burrat e tyre, nëse dëshirojnë mirësi dhe qetësi, kanë të drejtë t’i kthejnë gjatë këtij afati. Gratë kanë aq të drejta sa kanë edhe detyra, sipas arsyes së shëndoshë, ndonëse burrat kanë një shkallë (më shumë përgjegjësie) mbi ato. Allahu është i Plotfuqishëm dhe i Urtë.”
“Nëse dyshoni për ato gra tuajat, të cilave u janë ndërprerë zakonet, mësoni se koha e tyre e pritjes është tre muaj. Njësoj është edhe për ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet. Kurse, për gratë shtatzëna, afati i tyre është deri në lindjen e fëmijës. Atij që i frikësohet Allahut, Ai do t’ia lehtësojë çështjen.”
Çfarë thonë fjalët
Teksti arab pas ‘ato që nuk kanë pasur cikël’ është tri fjalë: ue-l-la'i lem jehidne, ‘dhe ato që nuk kanë pasur cikël’. Në to nuk ka asnjë fjalë për ‘të reja’, ‘të papjekura’ apo ‘ende’. Disa përkthime shtojnë fjalë të tilla, si edhe përkthimi shqip me ‘ende’, por ato janë fjalët e përkthyesve. Arabishtja ka fjalën e vet për ‘ende jo’, lemma, dhe Kurani e përdor gjetiu, si te “besimi ende nuk ka hyrë (si duhet) në zemrat tuaja”. Këtu nuk e përdor. Ajeti thotë një fakt për një grua. Nuk jep asnjë arsye dhe asnjë moshë.
“Nëse dyshoni për ato gra tuajat, të cilave u janë ndërprerë zakonet, mësoni se koha e tyre e pritjes është tre muaj. Njësoj është edhe për ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet. Kurse, për gratë shtatzëna, afati i tyre është deri në lindjen e fëmijës. Atij që i frikësohet Allahut, Ai do t’ia lehtësojë çështjen.”
“Arabët e shkretëtirës deklarojnë: “Ne besojmë”. Thuaju: “Ju nuk keni besuar! Por më mirë thoni: ‘Ne përulemi’, pasi besimi ende nuk ka hyrë (si duhet) në zemrat tuaja. E, nëse i bindeni Allahut dhe të Dërguarit të Tij, nuk do t’ju pakësohet asgjë prej veprave tuaja. Sigurisht, Allahu është Falës dhe Mëshirëplotë.””
Kush ‘nuk ka pasur cikël’
Mjekët flasin për amenorre primare. Kjo është kur një vajzë mbi 15 vjeç ka kaluar ndryshimet e tjera të pubertetit, por ciklet e saj nuk kanë filluar. Rreth 1 në 4.500 vajza lind me sindromën MRKH, një gjendje që prek mitrën, dhe nuk ka kurrë cikël. Rreth 1 në 2.000 lind me sindromën Turner, një gjendje gjenetike. Shumë vajza me sindromën Turner nuk kalojnë pubertetin pa trajtim hormonal. Fjalët e qarta të ajetit i përfshijnë të gjitha këto gra, megjithëse në shekullin e shtatë askush nuk do t'i kishte emërtuar shumicën e këtyre gjendjeve.
E përkufizon amenorrenë primare si gjendjen e një vajze që nuk i ka filluar ende ciklet mujore megjithëse ka kaluar ndryshimet e tjera normale të pubertetit dhe është mbi 15 vjeç.
Sindroma Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser e lë mitrën dhe vaginën të pazhvilluara ose të munguara, kështu që gratë e prekura nuk kanë cikle menstruale. Prek rreth 1 në 4.500 të porsalindura femra.
Sindroma Turner ndodh te rreth 1 në 2.000 të porsalindura femra. Shumë prej të prekurave nuk kalojnë pubertetin pa marrë terapi hormonale.
Si e zbatuan juristët
Juristët klasikë (ekspertët e ligjit islam) ia zbatuan ajetin edhe grave të rritura. Ibn Kudame, i shkollës hanbelite, vendos për një grua përtej moshës së zakonshme që nuk ka pasur kurrë cikël. Ajo pret tre muaj, si një nga “ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet”. Ai regjistron të njëjtin mendim për Ebu Hanifen, Malikun dhe esh-Shafiun, themeluesit e shkollave të tjera. Hanefiu el-Kasani përmend gruan që nuk pati kurrë cikël megjithëse nuk është as e re, as e moshuar. Ibn Hazmi përmend gruan që nuk ka cikël për shkak të mënyrës si është krijuar. Në kohët moderne, es-Sadi përmend vajzat e reja dhe gjithashtu gratë e rritura që nuk kanë pasur kurrë cikël.
Për një grua që ka arritur moshën në të cilën gratë zakonisht kanë cikël dhe ende nuk i ka ardhur cikli, Ibn Kudame, një jurist hanbelit, vendos se koha e saj e pritjes është tre muaj, sepse ajo është nga “ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet”. Ai shënon se ky është edhe mendimi i Ebu Hanifes, Malikut dhe esh-Shafiut.
Juristi hanefi el-Kasani rendit gratë koha e pritjes së të cilave llogaritet me muaj, dhe mes tyre përmend gruan që nuk ka pasur kurrë cikël, megjithëse nuk është as e re, as e moshuar.
Mes grave që presin tre muaj përfshin gruan që nuk ka cikël për shkak të ndërtimit të saj, domethënë mënyrës si është krijuar.
E shpjegon ‘ato që nuk kanë pasur cikël’ si të përfshira vajzat e reja dhe gjithashtu gratë e rritura që nuk kanë pasur kurrë cikël.
Akuza
Kritikët, të krishterë dhe laikë, e vënë këtë ajet pranë martesës së Aishes. Argumentojnë se ai u jep një kohë pritjeje vajzave që nuk kanë pasur cikël. Shtojnë se Kurani nuk cakton asnjë kohë pritjeje për një grua të ndarë para marrëdhënies. Pra, thonë ata, ajeti supozon plotësimin e martesës me vajza para pubertetit. Theksojnë gjithashtu se shumica e komentuesve klasikë i numëruan vajzat e reja mes ‘atyre që nuk kanë pasur cikël’. Ibn Kethiri është një prej tyre. El-Buhariu e citon gjithashtu ajetin në titullin e një kapitulli të Sahihut të tij, për një burrë që i martonte fëmijët e tij të vegjël.
“Nëse dyshoni për ato gra tuajat, të cilave u janë ndërprerë zakonet, mësoni se koha e tyre e pritjes është tre muaj. Njësoj është edhe për ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet. Kurse, për gratë shtatzëna, afati i tyre është deri në lindjen e fëmijës. Atij që i frikësohet Allahut, Ai do t’ia lehtësojë çështjen.”
“O besimtarë! Kur martoheni me besimtaret dhe i ndani ato para se t’i prekni, ato nuk janë të detyruara t’ju presin në afatin kohor të caktuar, por jepuni një dhuratë të kënaqshme dhe i ndani njerëzishëm.”
E lexon “ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet” si të përfshira edhe vajzat e reja që nuk kanë arritur ende moshën e ciklit, koha e pritjes së të cilave pas ndarjes është tre muaj, njësoj si për gratë që e kanë kaluar ciklin.
El-Buhariu e titullon një kapitull të Librit të Martesës me një burrë që i martonte fëmijët e tij të vegjël, dhe e citon 65:4 në titull, duke e marrë kohën e pritjes prej tre muajsh si të vlefshme para pubertetit.
Rregulli për plotësimin e martesës
Nëse një martesë mund të plotësohet vendoset nga një rregull më vete. En-Neveviu jep vendimin e Malikut, esh-Shafiut dhe Ebu Hanifes: gruaja i dorëzohet burrit vetëm kur është e aftë të përballojë marrëdhënien. Kjo ndryshon nga vajza në vajzë dhe nuk caktohet nga një moshë. Ibn Kudame shton se familja nuk është e detyruar të dorëzojë një grua që nuk është e aftë për këtë, edhe me premtimin e burrit. Shton se edhe një grua e rritur që ka frikë se do të lëndohet mund ta refuzojë. Një ajet për kohët e pritjes nuk mund ta anulojë atë ligj, dhe as nuk përpiqet. Sot ligji i çdo vendi e cakton moshën e martesës, dhe myslimanët e respektojnë ligjin kudo që jetojnë, sepse Kurani i lidh me zotimet e tyre (17:34).
Jep vendimin e Malikut, esh-Shafiut dhe Ebu Hanifes se koha kur gruaja i dorëzohet burrit është kur ajo është e aftë të përballojë marrëdhënien. Kjo ndryshon nga vajza në vajzë dhe nuk caktohet nga një moshë, dhe en-Neveviu e quan këtë mendimin e saktë.
Duke cituar gjykatësin hanbelit Ebu Jala, Ibn Kudame vendos se nëse gruaja nuk është e aftë për marrëdhënie, familja e saj nuk është e detyruar t'ia dorëzojë burrit, edhe nëse ai premton të kujdeset për të, sepse ai mund ta dëmtojë. Edhe një grua e rritur që ka frikë se do të lëndohet nga burri i saj mund ta refuzojë.
“Mos iu qasni pasurisë së jetimit, veçse me qëllim të mirë, derisa të arrijë moshën e pjekurisë. Dhe përmbushni zotimet. Me të vërtetë, për zotimet do të jeni përgjegjës.”
E ngriti moshën minimale të martesës në Angli dhe Uells nga gjashtëmbëdhjetë në tetëmbëdhjetë vjeç, në fuqi nga 27 shkurti 2023, dhe e bëri vepër penale të shtyjë dikë nën tetëmbëdhjetë vjeç të lidhë martesë, përfshirë një ceremoni fetare që nuk është ligjërisht detyruese.
Pëlqimi dhe pjekuria
Kurani flet për jetimët që arrijnë “derisa të bëhen për martesë”, një fazë e rritjes. U thotë kujdestarëve t'ua dorëzojnë pasurinë vetëm pasi të tregojnë gjykim të shëndoshë. Profeti (ﷺ) e kërkonte pëlqimin e gruas për martesën e saj. Një herë një atë e martoi vajzën e tij të rritur kundër dëshirës së saj. Profeti (ﷺ) e shpalli martesën të pavlefshme.
“Vërini në provë jetimët, derisa të bëhen për martesë! Nëse vëreni se janë pjekur, atëherë jepuani pasurinë e tyre! Mos nxitoni në shpenzimin e pasurisë së tyre në mënyrë të panevojshme dhe para se ata të rriten! Kush është pasanik, le të përmbahet në marrjen e pasurisë së tyre e, në qoftë se është i varfër, le të harxhojë prej saj aq sa është e arsyeshme dhe e drejtë. Kur t’ua dorëzoni pasurinë e tyre, bëjeni këtë në prani të dëshmitarëve. Allahu është i mjaftueshëm si llogaritës.”
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se një grua që ka qenë e martuar më parë nuk martohet përsëri pa u konsultuar, dhe një virgjëreshë nuk martohet pa lejen e saj.
Hansa bint Hidami, e cila kishte qenë e martuar më parë, transmeton se babai i saj e martoi kundër dëshirës së saj, prandaj ajo shkoi te Profeti (ﷺ), dhe ai e shpalli martesën të pavlefshme.
Ligji biblik i ndarjes
Ligji i ndarjes te Ligji i Përtërirë thotë se një grua e ndarë “mund të shkojë e të bëhet gruaja e një burri tjetër”. Teksti nuk cakton asnjë kohë pritjeje para se ajo të martohet përsëri. Nuk parashikon asgjë për një fëmijë që ajo mund të mbartë. Nuk thotë asgjë për moshën e saj. Asnjë varg i Biblës nuk cakton një moshë minimale martese. Dhe vetë ligji i Kishës Katolike e lejon ende një vajzë të martohet në mënyrë të vlefshme në katërmbëdhjetë vjeç.
“Kur një burrë merr një grua dhe martohet me të, dhe ndodh që ajo të mos gjejë hir në sytë e tij, sepse ka gjetur diçka të pahijshme tek ajo, atëherë le t'i shkruajë një letër ndarjeje, t'ia japë në dorë dhe ta nxjerrë nga shtëpia e tij. Dhe kur ajo të jetë larguar nga shtëpia e tij, mund të shkojë e të bëhet gruaja e një burri tjetër.”
Ligji i Kishës Katolike e cakton moshën minimale për një martesë të vlefshme në gjashtëmbëdhjetë vjeç për burrin dhe katërmbëdhjetë vjeç për gruan.
Kurani 65:4: çfarë thotë ajeti, dhe çfarë nuk thotë
- Fjalët: arabishtja është tri fjalë, ue el-la'i lem jehidne, që do të thotë ato që nuk kanë menstruacione. Nuk ka në to asnjë fjalë për ‘e vogël’ apo ‘ende’. Arabishtja ka fjalën e vet për ‘ende jo’, lemma, dhe ajeti nuk e përdor.
- Tema: ajeti cakton periudhën e pritjes pas divorcit për gratë që nuk kanë cikël mujor për ta numëruar. Nuk urdhëron asnjë martesë, nuk rekomandon asnjë, dhe nuk përmend asnjë moshë.
- Gratë e rritura: gratë që përfshin janë edhe gra të rritura të cilave nuk u filluan kurrë menstruacionet, gjë që mjekët e quajnë amenorre primare. Rreth 1 vajzë në 4.500 lind me sindromën MRKH dhe nuk ka kurrë menstruacione.
- Bibla: Ligji i Përtërirë e lejon gruan e ndarë të bëhet gruaja e një burri tjetër pa periudhë pritjeje, pa asnjë kujdes për një fëmijë që mund të mbajë, dhe pa asnjë fjalë për moshën e saj. Ligji i Kishës Katolike ende lejon që një vajzë të martohet në katërmbëdhjetë vjeç.
Hap pas hapi
Kurani 65:4 — Sureja Et-Talak, ajeti 4
“Nëse dyshoni për ato gra tuajat, të cilave u janë ndërprerë zakonet, mësoni se koha e tyre e pritjes është tre muaj. Njësoj është edhe për ato që nuk u kanë ardhur ende zakonet. Kurse, për gratë shtatzëna, afati i tyre është deri në lindjen e fëmijës. Atij që i frikësohet Allahut, Ai do t’ia lehtësojë çështjen.”
Cituar për
‘Ato që nuk kanë pasur cikël’ do të thotë vajza të reja, ndaj Kurani parashikon ndarjen nga nuse fëmijë.
Përgjigjja
Arabishtja nuk ka asnjë fjalë për ‘të reja’ apo ‘ende’. Juristët e të katër shkollave ua zbatuan fjalët grave të rritura të cilave cikli nuk u erdhi kurrë, dhe mjekësia vërteton se gra të tilla ekzistojnë.
Ku përfundon — Fjalët përshkruajnë një fakt për një grua, jo një moshë, dhe përfshijnë gra të rritura.
Kurani 33:49 — Sureja El-Ahzab, ajeti 49
“O besimtarë! Kur martoheni me besimtaret dhe i ndani ato para se t’i prekni, ato nuk janë të detyruara t’ju presin në afatin kohor të caktuar, por jepuni një dhuratë të kënaqshme dhe i ndani njerëzishëm.”
Cituar për
Nuk ka kohë pritjeje pa marrëdhënie, ndaj ajeti supozon plotësimin e martesës me vajza shumë të vogla për të pasur cikël.
Përgjigjja
Ajeti cakton një kohë pritjeje për çdo grua me martesë të plotësuar që nuk ka cikël për ta numëruar. Nëse plotësimi i martesës mund të ndodhë fare është një rregull më vete. Juristët klasikë mbanin se nuk mund të ndodhë derisa gruaja ta përballojë pa dëm. Sot myslimanët e respektojnë gjithashtu moshën minimale të martesës të caktuar nga ligji i vendit ku jetojnë (17:34).
Ku përfundon — Një rregull për kohët e pritjes nuk lejon atë që ligji islam e ndalon.
Këndvështrime
Leximi i kritikut
Kurani 65:4 u jep një kohë pritjeje vajzave që nuk kanë pasur cikël. Koha e pritjes vjen vetëm pas marrëdhënies. Pra, thonë kritikët, Kurani e lejon martesën e plotësuar me vajza para pubertetit.
Kurani 65:4 u jep një kohë pritjeje prej tre muajsh grave të ndara që nuk kanë pasur cikël.
Kundërpërgjigje
Le të pranojmë se ajeti u jep tre muaj grave që nuk kanë pasur cikël. Arabishtja nuk ka asnjë fjalë për ‘të reja’ apo ‘ende’. Juristët e të katër shkollave ia zbatuan grave të rritura të cilave cikli nuk u erdhi kurrë, dhe mjekësia vërteton se gra të tilla ekzistojnë.
Kurani nuk cakton asnjë kohë pritjeje për një grua të ndarë para marrëdhënies.
Kundërpërgjigje
Le të pranojmë se 33:49 nuk cakton asnjë, kështu që koha e pritjes vjen vetëm pas një martese të plotësuar. Nëse një martesë mund të plotësohej ishte një rregull më vete i ligjit klasik: jo derisa gruaja të mund ta përballonte pa dëm. Sot ligji i çdo vendi cakton gjithashtu një moshë martese, dhe myslimanët e respektojnë kudo që jetojnë (17:34).
Prandaj ajeti e lejon plotësimin e martesës me vajza që nuk kanë arritur pubertetin.
Kundërpërgjigje
Le të pranojmë se Ibn Kethiri dhe shumica e komentuesve i numëruan vajzat e reja mes ‘atyre që nuk kanë pasur cikël’. Një kohë pritjeje thotë vetëm sa kohë pret një grua e ndarë; nuk e bën të lejuar asgjë që ndodhi para saj. Nëse plotësimi i martesës lejohej gjykohej nga një ligj më vete: jo derisa gruaja të mund ta përballonte pa dëm.
Pikëpamja islame
Ajeti është një ligj mëshire dhe saktësie për gratë e ndara që nuk kanë cikël për ta numëruar. Nuk përmend asnjë moshë dhe nuk nxit asnjë martesë. Qëndron brenda një ligji, të mësuar nga Profeti (ﷺ) dhe nga juristët, që e ndalon burrin ta prekë një grua që nuk mund ta përballojë.
Arabishtja thotë ‘ato që nuk kanë pasur cikël’, pa asnjë fjalë për ‘të reja’ apo ‘ende’. Arabishtja ka një fjalë për ‘ende jo’ që Kurani e përdor gjetiu.
Ajeti cakton kohën e pritjes pas ndarjes; nuk thotë kush mund të martohet.
Disa gra të rritura nuk kanë kurrë cikël, për shkak të gjendjeve si amenorreja primare, sindroma MRKH dhe sindroma Turner.
Juristët e katër shkollave ia zbatuan ajetin grave të rritura që nuk kanë pasur kurrë cikël. Po kështu bënë edhe të tjerë, si Ibn Hazmi.
Ligji klasik islam e ndalonte plotësimin e martesës derisa gruaja të mund ta përballonte pa dëm. Sot myslimanët e respektojnë gjithashtu moshën minimale të martesës të caktuar nga ligji i vendit ku jetojnë (17:34).
Profeti (ﷺ) e kërkonte pëlqimin e gruas për martesën e saj dhe e anuloi një martesë të imponuar një gruaje.
Ligji biblik i ndarjes nuk cakton asnjë kohë pritjeje dhe asnjë moshë.
Ligji kanonik katolik e cakton moshën minimale të martesës për një grua në katërmbëdhjetë vjeç.