Përgjigje e shkurtër
Jo. Drejtësia kërkon që i njëjti njeri që e bëri veprën ta takojë pasojën e saj. Tekstet pali mësojnë se asgjë në një njeri, as trupi, as mendja, nuk është një vetvete e qëndrueshme. Ato mësojnë gjithashtu se veprat japin fryt në një jetë të mëvonshme. Një tekst klasik i Theravadës, Milindapanha, thotë se ai që rilind nuk është as i njëjti, as një tjetër, megjithatë nuk çlirohet nga veprat e tij. Pamja e tij është një njeri që vodhi mango dhe është fajtor për mangot që u rritën prej tyre. Por ai hajdut është një njeri, dhe qëndron para mbretit. Rilindja, sipas këtij mësimi, nuk ka një njeri të tillë. Në Islam i njëjti njeri ringjallet dhe lexon regjistrin e vet, dhe Allahu (﷾) e ruan shpirtin në vdekje.
Shpjegimi i plotë
Çfarë thonë tekstet pali për vetveten
Budizmi ka dy degë të mëdha. Theravada, që gjendet kryesisht në Azinë Jugore dhe Juglindore, ndjek tekstet pali, të cilat i mban si fjalën e Budës. Mahajana, që gjendet kryesisht në Azinë Lindore, shton sutra të tjera. Kjo faqe citon tekstet pali dhe thotë kur një tekst është i mëvonshëm. Në Ligjëratat e lidhura Buda i thotë një grupi prej pesë lypësish (murgjsh) se forma, ndjenja, perceptimi, zgjedhjet dhe vetëdija janë secila jo-vetë. Secila, thotë ai, duhet parë me kuptim të drejtë me këto fjalë. Një varg i shkurtër i Dhammapadës e thotë edhe më shkurt. E thënë saktë, tekstet pali mësojnë se asgjë në një njeri, as trupi, as mendja, nuk është një vetvete e qëndrueshme. Kjo faqe nuk thotë më shumë se kaq.
“Kjo nuk është e imja, unë nuk jam kjo, kjo nuk është vetja ime.”
“Të gjitha gjërat janë jo-vetë; kur kjo shihet me urtësi, njeriu zhgënjehet nga vuajtja: kjo është udha drejt pastërtisë.”
Heshtja e Budës nëse vetja mbijeton
Endacaku Vacchagotta e pyeti Budën nëse vetja mbijeton. Buda heshti. I pyetur nëse ajo nuk mbijeton, ai heshti për herë të dytë. Pastaj i tha Anandës pse. Të thoshte se vetja mbijeton do të ishte të vihej në anën e përjetësistëve, që mendojnë se një vetvete zgjat përgjithmonë. Të thoshte se ajo nuk mbijeton do të ishte të vihej në anën e asgjësuesve, që mendojnë se vetja mbaron me vdekjen. Pra, tekstet nuk mësojnë se një vetvete zgjat, dhe nuk thonë se askush nuk ekziston. Një lexues budist me të drejtë do të ngulë këmbë në këtë, dhe faqja i përmbahet.
““I nderuar Gotama, a mbijeton vetja?” Por kur ai e tha këtë, Buda heshti. “Atëherë a nuk mbijeton vetja?” Por për herë të dytë Buda heshti.”
“Ananda, kur Vacchagotta më pyeti nëse vetja mbijeton, po të isha përgjigjur se ‘vetja mbijeton’ do të isha vënë në anën e asketëve dhe brahmanëve që janë përjetësistë. Kur Vacchagotta më pyeti nëse vetja nuk mbijeton, po të isha përgjigjur se ‘vetja nuk mbijeton’ do të isha vënë në anën e asketëve dhe brahmanëve që janë asgjësues.”
Trashëgimtarë të veprave të tyre
Tekstet pali thonë vërtet se kush e merr pasojën e një vepre. Në një diskurs të shkurtër Buda thotë se qeniet janë pronarët e veprave të tyre dhe trashëgimtarët e veprave të tyre. Në një tjetër u thotë ndjekësve të shqyrtojnë shpesh se do të jenë trashëgimtarët e çfarëdo veprash që bëjnë, të mira ose të këqija. Kjo faqe e pranon plotësisht. Ajo që tekstet nuk e thonë është se çfarë është trashëgimtari. Ato mësojnë se asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme, dhe Buda heshti nëse vetja mbijeton. Argumenti më poshtë nis nga aty.
“‘Unë jam pronari i veprave të mia dhe trashëgimtari i veprave të mia. Veprat janë mitra ime, i afërmi im dhe strehimi im. Unë do të jem trashëgimtari i çfarëdo veprash që bëj, qofshin të mira apo të këqija.’”
“Student, qeniet e ndjeshme janë pronarët e veprave të tyre dhe trashëgimtarët e veprave të tyre.”
Çfarë i lidh jetët: vetëdija
Tekstet pali emërtojnë vërtet një lidhje midis jetëve. Në Diskurset e gjata Buda i bën Anandës një pyetje. A mund të merrnin formë emri dhe forma në mitër nëse vetëdija nuk do të ngjizej atje? Ananda thotë jo. Por tekstet nuk thonë se e njëjta vetëdije kalon tutje. Murgu Sati mendonte se është “pikërisht kjo e njëjta vetëdije që endet dhe shpërngulet, jo një tjetër”. I pyetur çfarë është ajo vetëdije, ai tha se është ajo që flet, që di, dhe që i përjeton pasojat e veprave të mira dhe të këqija. Buda e hodhi poshtë mendimin. Ai tha se vetëdija lind në varësi, dhe se pa një shkak ajo nuk vjen në ekzistencë.
“Nëse vetëdija nuk do të ngjizej në mitrën e nënës, a do të merrnin formë atje emri dhe forma?”
“Ashtu si e kuptoj unë mësimin e Budës, është pikërisht kjo e njëjta vetëdije që endet dhe shpërngulet, jo një tjetër.”
“Zotëri, ajo është ajo që flet, ajo që di, që i përjeton pasojat e veprave të mira dhe të këqija në të gjitha mbretëritë e ndryshme.”
“A nuk kam thënë në shumë mënyra se ndërgjegja lind në varësi, se pa një shkak ndërgjegja nuk vjen në ekzistencë?”
Milindapanha: kush rilind, dhe kush përgjigjet?
Milindapanha është një tekst klasik i Theravadës në të cilin murgu Nagasena i përgjigjet mbretit Milinda. Ai nuk është një nga diskurset e vetë Budës, prandaj vihet këtu pranë suttave më sipër. Mbreti e ngre vetë pyetjen tonë. Nëse asgjë e përhershme nuk është në një njeri, kush merr atë që nuk është e tija, dhe kush bën një jetë të keqe? Nagasena përgjigjet se një person është një emër për pjesë, ashtu si një qerre është një emër për shtizën, boshtin dhe rrotat. Më vonë mbreti pyet nëse ai që lind mbetet i njëjti apo bëhet një tjetër. Nagasena thotë: “As i njëjti, as një tjetër.” Nëse qenia e re nuk është e vjetra, a çlirohet ajo nga veprat e këqija të së vjetrës? Nagasena thotë se do të çlirohej po të mos rilindte, por meqë rilind nuk çlirohet. Pamja e tij është një hajdut që mori një mango dhe thotë se mangot që mori nuk ishin ato që mbolli i zoti. Mbreti pajtohet se ai është fajtor, për shkak të mangos së fundit që erdhi nga e para. Zjarri i lënë ndezur dhe llamba që djeg një fshat tregohen në të njëjtën mënyrë.
Mbreti Milinda e pyet murgun Nagasena për emrin e tij. Nagasena thotë se ‘Nagasena’ është vetëm një term i kuptuar përgjithësisht, një emërtim në përdorim të zakonshëm, sepse nuk përfshihet asnjë individualitet i përhershëm. Mbreti kundërshton: atëherë kush ua jep murgjve rrobat, kush jeton me drejtësi, kush merr atë që nuk është e tija, kush bën një jetë të keqe? Nuk do të kishte as meritë, as faj, dhe as bërës ose shkaktar të veprave të mira apo të këqija. Nagasena e pyet si erdhi mbreti. Me qerre. A është qerrja shtiza e saj, boshti i saj, rrotat e saj, të gjitha bashkë, apo diçka përveç tyre? Mbreti thotë jo për secilën. Megjithatë fjala ‘qerre’ përdoret për shkak të të gjitha pjesëve bashkë, dhe në të njëjtën mënyrë ‘Nagasena’ përdoret kur janë të pranishme pesë elementet përbërëse të qenies. Ai citon një thënie të murgeshës Vajira.
“Mbreti tha: ‘Ai që lind, Nagasena, a mbetet i njëjti apo bëhet një tjetër?’ ‘As i njëjti, as një tjetër.’”
“Pikërisht kështu, o mbret i madh, veprat e mira apo të këqija bëhen nga ky emër-dhe-formë dhe një tjetër rilind. Por ai tjetri nuk çlirohet për këtë nga veprat e tij (karma e tij).”
Bartësi i barrës
Në një diskurs Buda i quan barrë pesë grumbujt që kapen: formën, ndjenjën, perceptimin, zgjedhjet dhe vetëdijen, pjesët që budizmi thotë se e përbëjnë një njeri. Pastaj pyet kush e bart atë, dhe përgjigjet: individi, i nderuari me filan emër dhe nga filan fis. Disa budistë i morën fjalë të tilla si kuptim se një person është i vërtetë. Kathavatthu, libri i pikave të kundërshtuara të kanunit të Theravadës, nis me një debat të gjatë kundër tyre. Komenti i tij emërton dy nga tetëmbëdhjetë shkollat e hershme që e mbanin këtë mendim, Vajjiputtakat dhe Sammitiyat. Në debat, Personalisti, ana që mendon se personi është i vërtetë, citon fjalët e Budës për qeniet që vdesin dhe rilindin. Theravadini përgjigjet: “Duke pranuar se i Lartësuari tha atë që citohet, a është kjo arsye” për të thënë se personi është i vërtetë? Pra, të dyja palët mbështeteshin në fjalët e Budës.
“Dhe cila është barra? Pesë grumbujt që kapen, duhet thënë. Cilët pesë? Grumbujt që kapen të formës, ndjesisë, perceptimit, zgjedhjeve dhe vetëdijes. Kjo quhet barra. Dhe kush është bartësi i barrës? Individi, duhet thënë; i nderuari me filan emër dhe nga filan fis. Ky quhet bartësi i barrës.”
“Pesë grumbujt janë vërtet barra, dhe individi është bartësi i barrës.”
“Pika e kundërshtuar.—Se ‘personi’ njihet në kuptimin e një fakti real dhe përfundimtar.”
“Cilët nga tetëmbëdhjetë shkollat e mendimit ishin Puggalavadinë? Në Sasana, Vajjiputtakat dhe Sammitiyat, dhe shumë mësues të tjerë përveç tyre, që nuk i përkisnin Sasanës.”
“P.—Atëherë me siguri personi njihet në kuptimin e një fakti real dhe përfundimtar? Th.—Duke pranuar se i Lartësuari tha atë që citohet, a është kjo arsye për të pohuar se personi njihet në kuptimin e një fakti real dhe përfundimtar?”
Një njeri në çdo pamje
Shikoni kush qëndron para mbretit në çdo pamje. Hajduti është një njeri, që e mori mangon dhe tani e mbron çështjen e tij. Njeriu që e la zjarrin ndezur është një njeri. Po ashtu edhe njeriu që e çoi llambën lart. Secili është i njëjti person që veproi dhe që tani përgjigjet. Më herët në të njëjtin libër Nagasena pyet nëse ai që kryen një krim është një person dhe ai që ndëshkohet një tjetër. Mbreti thotë sigurisht jo. Nagasena pastaj thotë se një njeri është i njëjti person që nga foshnjëria, sepse të gjitha gjendjet e tij mbahen bashkë në një nga ky trup. Këto pamje funksionojnë sepse e sjellin njëjtësinë që rilindja nuk e ka. Sipas këtij mësimi qenia e re është një tjetër. Asnjë trup nuk kalon tutje, dhe as ndonjë vetvete e qëndrueshme. Tekstet e emërtojnë vetëdijen si lidhje. Por kur murgu Sati tha se është “pikërisht kjo e njëjta vetëdije” ajo që kalon, Buda e hodhi poshtë mendimin. Pra, tekstet nuk thonë se i njëjti person kalon tutje.
“Pikërisht kështu, o mbret i madh, veprat e mira apo të këqija bëhen nga ky emër-dhe-formë dhe një tjetër rilind. Por ai tjetri nuk çlirohet për këtë nga veprat e tij (karma e tij).”
Pasi thotë se ai që rilind nuk është as i njëjti, as një tjetër, Nagasena e pyet mbretin nëse foshnja që ishte dikur është njeriu që është tani. Mbreti thotë jo. Nagasena pyet nëse ai që kryen një krim është një person dhe ai që ndëshkohet për të një tjetër. Mbreti thotë sigurisht jo. Nagasena pastaj thotë se ai është i njëjti person tani si kur ishte foshnjë e vogël, sepse të gjitha këto gjendje përfshihen në një me anë të këtij trupi. Ai jep pamjen e një llambe që digjet gjithë natën: flaka e rojës së parë nuk është flaka e rojës së dytë, megjithatë drita vjen nga e njëjta llambë. Pra, thotë ai, vazhdimësia e një personi ose sendi ruhet: njëri vjen në ekzistencë, një tjetër kalon, dhe rilindja është si të thuash e njëkohshme.
Hajduti i mangosAi e mori mangon, dhe ai e mbron çështjen e vet para mbretit.
Zjarri i lënë ndezurNjeriu që e la është njeriu që përgjigjet.
Llamba që i vuri zjarrin një fshatiNjeriu që e çoi lart është njeriu që përgjigjet.
Ai që rilind“As i njëjti, as një tjetër.”: veprat i bën një emër-dhe-formë, dhe rilind një tjetër.
Në Islam ai që e bëri veprën ringjallet dhe e lexon regjistrin e vet.
‘Unë e bëra këtë’
Çdokush e di çfarë do të thotë të thuash ‘unë e bëra këtë’ dhe ‘kjo m'u bë mua’. Çdo gjykatë pyet kush e bëri veprën, dhe çdo ndërgjegje përgjigjet me të njëjtin emër: unë. Ligji dhe ndërgjegjja të dyja e trajtojnë bërësin si një person gjatë kohës, dhe po ashtu edhe përgjigjja e mbretit ndaj Nagasenës. Një mësim që duhet ta shpjegojë si të pavërtetë këtë dije merr mbi vete barrën e provës. Ta quash ndjenjën e vetes një zakon të mendjes nuk thotë kush e takon pasojën e veprës. As ta quash një emër për një rrjedhë ngjarjesh. Karma dhe rilindja kanë nevojë për dikë që bëri dhe dikë që merr, dhe kanë nevojë që ata të jenë një.
Pasi thotë se ai që rilind nuk është as i njëjti, as një tjetër, Nagasena e pyet mbretin nëse foshnja që ishte dikur është njeriu që është tani. Mbreti thotë jo. Nagasena pyet nëse ai që kryen një krim është një person dhe ai që ndëshkohet për të një tjetër. Mbreti thotë sigurisht jo. Nagasena pastaj thotë se ai është i njëjti person tani si kur ishte foshnjë e vogël, sepse të gjitha këto gjendje përfshihen në një me anë të këtij trupi. Ai jep pamjen e një llambe që digjet gjithë natën: flaka e rojës së parë nuk është flaka e rojës së dytë, megjithatë drita vjen nga e njëjta llambë. Pra, thotë ai, vazhdimësia e një personi ose sendi ruhet: njëri vjen në ekzistencë, një tjetër kalon, dhe rilindja është si të thuash e njëkohshme.
Një person, i ringjallur dhe i treguar regjistrin e vet
Kurani thotë se personi që veproi është personi që kthehet dhe i tregohet çfarë bëri. Regjistri i tij hapet dhe atij i thuhet ta lexojë. Vetë duart dhe këmbët e tij dëshmojnë për atë që bënë. Njeriu është dëshmitar kundër vetvetes, dhe asnjë shpirt nuk e mbart barrën e tjetrit. Edhe sa pesha e një thërrmije të mirë ose të keqe shihet. Ai që e bëri veprën është ai që e sheh. Asgjë në këtë nuk ka nevojë për një hajdut që nuk është hajduti.
“Çdo njeriu ia kemi varur në qafë llogarinë për punën e tij dhe Ne, do t’ia paraqesim Ditën e Kiametit librin, që do ta gjejë të hapur (e do t’i themi): “Lexoje librin tënd! Ti mjafton sot si llogaritar kundër vetvetes!””
“Sot Ne do t’ua vulosim atyre gojët e do të Na flasin duart e tyre dhe do të dëshmojnë këmbët e tyre për atë që kanë bërë.”
“Po, vërtet që njeriu do të dëshmojë kundër vetvetes, edhe sikur të paraqesë shfajësimet e veta.”
“Thuaj: A mos vallë do të kërkoj unë tjetër zot, përveç Allahut, kur Ai është Zoti i gjithçkaje? Kushdo që bën diçka, punon për vete dhe askush nuk ngarkohet me barrën e tjetrit. Pastaj të gjithë do të ktheheni te Zoti juaj dhe Ai do t’ju tregojë për kundërshtitë që kishit mes jush.”
“kush ka bërë ndonjë të mirë, qoftë sa një thërrmijë, do ta shohë atë, e kush ka bërë ndonjë të keqe, qoftë sa një thërrmijë, do ta shohë atë.”
Çfarë e mbart personin: shpirti që e ruan Allahu (﷾)
Kurani thotë se Allahu (﷾) ua merr shpirtrat njerëzve në vdekje, dhe të gjallëve gjatë gjumit të tyre. Ata për të cilët ka caktuar vdekjen, Ai i ndal. Të tjerët i kthen në trupat e tyre deri në një afat të caktuar. Myslimanët nuk thonë për shpirtin më shumë se sa u ka thënë Allahu (﷾). Kurani i përgjigjet gjithashtu njeriut që pyet kush mund t'u japë jetë eshtrave të kalbura: Ai që i krijoi ato herën e parë. Pra, personi i ringjallur nuk është një kopje e bërë nga dikush tjetër. Ai është i njëjti person, i kthyer nga Ai që e krijoi dhe ia ruajti shpirtin. Kurani shton se shpirtit i bëhen të njohura e keqja dhe e mira e tij, dhe se shpëton ai që e pastron atë.
“Allahu ua merr shpirtrat atyre që u ka ardhur çasti i vdekjes dhe atyre që nuk kanë vdekur, por që janë në gjumë. Pastaj Ai ndal shpirtin e atij që i është caktuar vdekja, ndërsa të tjerëve ua lë deri në një kohë të caktuar. Me të vërtetë, këto janë shenja për njerëzit që mendojnë.”
“Ai na sjell shembull, duke harruar krijimin e vet dhe thotë: “Kush do t’i ngjallë eshtrat kur të kalben?” Thuaj: Do t’i ngjallë Ai që i krijoi ato për herë të parë; Ai ka njohuri të plotë për çdo krijesë;”
“Për shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur, duke ia bërë të njohur atij të keqen e të mirën!”
“Vërtet, kushdo që e pastron shpirtin, do të shpëtojë, ndërsa kushdo që e shtyp atë (me punë të këqija), do të dështojë.”
Një ftesë për ta shikuar Kuranin
Se kush e takon pasojën e një vepre vendos se si duhet të jetojë njeriu. Kurani nuk kërkon të merret me besim të verbër. Ai thotë se po të kishte ardhur nga dikush tjetër përveç Allahut (﷾), do të gjendeshin në të shumë kundërthënie. Thotë gjithashtu se Muhamedi (ﷺ) u dërgua te i gjithë njerëzimi. Myslimanët i kërkojnë çdo lexuesi, edhe budistëve, ta shikojë Kuranin dhe Profetin e fundit që e solli. I kërkojnë ta peshojë atë që ai thotë për vetveten, regjistrin dhe kthimin.
“A nuk përsiatin ata për Kuranin! Sikur ai të mos ishte prej Allahut, do të gjenin në të shumë kundërthënie.”
“Thuaj (o Muhamed): “O njerëz, unë jam i Dërguari i Allahut për të gjithë ju, i Atij që i përket sundimi i qiejve dhe i Tokës. Nuk ka zot tjetër të vërtetë veç Atij; Ai jep jetë dhe vdekje, prandaj besoni në Allahun dhe në të Dërguarin e Tij, Profetin që nuk di shkrim e lexim e që beson në Allahun dhe Fjalët e Tij! Shkoni pas tij, që të jeni në rrugën e drejtë!””
Shtatë përgjigje të kthyera
Milindapanha 2.2.6 — Pyetjet e mbretit Milinda, libri II, kapitulli 2, pyetja 6
“Pikërisht kështu, o mbret i madh, veprat e mira apo të këqija bëhen nga ky emër-dhe-formë dhe një tjetër rilind. Por ai tjetri nuk çlirohet për këtë nga veprat e tij (karma e tij).”
Cituar për
Nagasena ju është përgjigjur tashmë. Ai që rilind nuk çlirohet nga veprat e tij thjesht sepse rilind. Hajduti i mangove është fajtor për mangon e fundit që erdhi nga e para.
Përgjigjja
Faqja e jep atë përgjigje të plotë. Por shikoni pamjen. Hajduti, njeriu që e la zjarrin ndezur dhe njeriu që e çoi llambën janë secili një njeri, që qëndron para mbretit. Në të njëjtin libër Nagasena pyet nëse ai që kryen një krim është një person dhe ai që ndëshkohet një tjetër. Mbreti thotë sigurisht jo. Rilindja nuk ka një njeri të tillë, meqë qenia e re është një tjetër.
Ku përfundon — Ilustrimet e sjellin njëjtësinë e personit që rilindja, sipas këtij mësimi, nuk e ka.
Milindapanha 2.2.1 — Pyetjet e mbretit Milinda, libri II, kapitulli 2, pyetja 1
“Mbreti tha: ‘Ai që lind, Nagasena, a mbetet i njëjti apo bëhet një tjetër?’ ‘As i njëjti, as një tjetër.’”
Cituar për
As njeriu në gjykatë nuk është vetvete e qëndrueshme. Nagasena thotë se foshnja dhe njeriu i rritur nuk janë as i njëjti, as një tjetër, megjithatë gjykata e ndëshkon. Nëse kjo mjafton brenda një jete, mjafton edhe midis jetëve.
Përgjigjja
Brenda një jete, Nagasena e mbështet njëjtësinë “me anë të këtij trupi”. Mbreti pajtohet se fyesi dhe i ndëshkuari nuk janë dy. Midis jetëve asnjë trup nuk kalon tutje. Tekstet e emërtojnë vetëdijen, por Buda e hodhi poshtë mendimin se është “pikërisht kjo e njëjta vetëdije” ajo që kalon tutje (Majjhima Nikaya 38). Faqja “A është e drejtë karma?” e trajton pse kjo nuk është drejtësi. Në Islam të njëjtit person i tregohet regjistri i vet dhe ai e pranon si të tijin (17:14; 75:14).
Ku përfundon — Marrëveshja vlen brenda një jete, ku një trup e mban personin bashkë. Rilindja e heq këtë, dhe Buda e mohoi se e njëjta vetëdije kalon tutje.
Milindapanha 2.2.1 — Pyetjet e mbretit Milinda, libri II, kapitulli 2, pyetja 1 (foshnja, krimi dhe llamba)
Pasi thotë se ai që rilind nuk është as i njëjti, as një tjetër, Nagasena e pyet mbretin nëse foshnja që ishte dikur është njeriu që është tani. Mbreti thotë jo. Nagasena pyet nëse ai që kryen një krim është një person dhe ai që ndëshkohet për të një tjetër. Mbreti thotë sigurisht jo. Nagasena pastaj thotë se ai është i njëjti person tani si kur ishte foshnjë e vogël, sepse të gjitha këto gjendje përfshihen në një me anë të këtij trupi. Ai jep pamjen e një llambe që digjet gjithë natën: flaka e rojës së parë nuk është flaka e rojës së dytë, megjithatë drita vjen nga e njëjta llambë. Pra, thotë ai, vazhdimësia e një personi ose sendi ruhet: njëri vjen në ekzistencë, një tjetër kalon, dhe rilindja është si të thuash e njëkohshme.
Cituar për
Vazhdimësia mjafton. Një flakë ndizet nga një tjetër dhe vazhdon. Rrjedha e shkakut dhe pasojës e çon veprën te pasoja e saj.
Përgjigjja
Një flakë nuk fajësohet as nuk shpërblehet. Vetë Nagasena mendon se një njeri është një person gjatë jetës së tij, “me anë të këtij trupi”. Mbreti pajtohet se fyesi dhe i ndëshkuari nuk janë dy. Në rilindje asnjë trup nuk kalon tutje, dhe tekstet nuk pohojnë asnjë vetvete të qëndrueshme që kalon. Islami thotë se ai që veproi është ai që e lexon regjistrin dhe të cilit i thuhet: “Lexoje librin tënd!” (17:14).
Ku përfundon — Drejtësia kërkon që ai që e bëri veprën ta takojë pasojën e saj, dhe një rrjedhë ngjarjesh nuk është ai.
Samjuta Nikaja 22.59 — Fjalime të lidhura, fjalimi 59 (Karakteri i mos-vetes)
“Kjo nuk është e imja, unë nuk jam kjo, kjo nuk është vetja ime.”
Cituar për
Vetja është iluzion. Çdo pjesë e një njeriu është jo-vetë, kështu që ‘unë e bëra këtë’ është një zakon i mendjes dhe jo një fakt për një person të qëndrueshëm.
Përgjigjja
Tekstet thonë se asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme, dhe faqja nuk thotë më shumë. Por secili prej nesh e di çfarë do të thotë të thuash ‘unë e bëra këtë’. Çdo gjykatë dhe çdo ndërgjegje e trajtojnë bërësin si një person. Një mësim që duhet ta shpjegojë si të pavërtetë atë dije mbart barrën e provës, dhe nuk e përmbush duke e quajtur atë dije zakon.
Ku përfundon — Përvoja dhe ligji të dyja marrin si të mirëqenë një bërës. Një mësim që e mohon duhet të tregojë pse ato gabojnë.
Samyutta Nikaya 44.10 — Ligjëratat e lidhura, ligjërata 10 (Me Anandën), pyetja dhe heshtja
““I nderuar Gotama, a mbijeton vetja?” Por kur ai e tha këtë, Buda heshti. “Atëherë a nuk mbijeton vetja?” Por për herë të dytë Buda heshti.”
Cituar për
Buda nuk tha asgjë as në njërën anë, as në tjetrën, dhe nuk tha kurrë se vetja nuk mbijeton. Tekstet thonë gjithashtu se çdo qenie është trashëgimtare e veprave të saj, kështu që thonë vërtet se kush e merr pasojën.
Përgjigjja
Tekstet e quajnë vërtet çdo qenie pronare dhe trashëgimtare të veprave të saj (Anguttara Nikaya 5.57; Majjhima Nikaya 135). Por ta quash një qenie trashëgimtare nuk thotë kush është trashëgimtari. Buda heshti nëse vetja mbijeton, që të mos vihej në anën e përjetësistëve ose të asgjësuesve (Samyutta Nikaya 44.10). Kurani e emërton trashëgimtarin: personi që veproi ringjallet dhe i thuhet: “Lexoje librin tënd!” (17:14). Njeriu do të jetë dëshmitar kundër vetvetes (75:14).
Ku përfundon — Ta quash një qenie trashëgimtare të veprave të saj nuk thotë kush është trashëgimtari. Kurani i përgjigjet kësaj.
Dhammapada 279 — Udha, vargu 279
“Të gjitha gjërat janë jo-vetë; kur kjo shihet me urtësi, njeriu zhgënjehet nga vuajtja: kjo është udha drejt pastërtisë.”
Cituar për
Të gjitha gjërat janë jo-vetë, dhe të urtët e shohin këtë dhe çlirohen nga vuajtja. Një shpirt që e ruan Allahu është vetëm edhe një gjë pas së cilës ngjitesh.
Përgjigjja
Dhammapada thotë se të gjitha gjërat janë jo-vetë, dhe faqja e citon ashtu si është. Pyetja është nëse ai mësim mund të thotë kush e bën një vepër dhe kush e takon pasojën e saj. Kurani thotë se Allahu (﷾) e merr shpirtin në vdekje dhe e ruan (39:42), dhe myslimanët nuk thonë më shumë për të se sa u ka thënë Ai. Ky është një pohim për atë që bën Allahu (﷾), jo një vetvete që dikush e mban për vete.
Ku përfundon — Islami nuk e mbështet personin në një vetvete që ngjitet pas vetes. E mbështet te Ai që e ruan shpirtin.
Kurani 36:78-79 — Sureja Ja-Sin, ajeti 78-79
“Ai na sjell shembull, duke harruar krijimin e vet dhe thotë: “Kush do t’i ngjallë eshtrat kur të kalben?” Thuaj: Do t’i ngjallë Ai që i krijoi ato për herë të parë; Ai ka njohuri të plotë për çdo krijesë;”
Cituar për
Islami ka të njëjtin problem. Nëse një trup kalbet dhe Allahu e rindërton, ai që ringjallet është një kopje dhe jo ai që jetoi.
Përgjigjja
Në Islam personi nuk është vetëm trupi. Allahu (﷾) e merr shpirtin në vdekje dhe e ruan (39:42), dhe trupi ringjallet nga Ai që e krijoi herën e parë (36:78-79). Është i njëjti person, duart dhe këmbët e të cilit do të dëshmojnë për atë që bënë (36:65). Pra, personi i ringjallur nuk është një kopje e bërë nga dikush tjetër, por ai që jetoi.
Ku përfundon — Identiteti mbartet nga shpirti që e ruan Allahu (﷾), dhe trupi kthehet nga Ai që e krijoi së pari.
Këndvështrime
Mësimi budist (tekstet pali dhe një tekst klasik i Theravadës)
Një lexues budist mund të përgjigjet nga tekstet pali dhe nga Milindapanha. Asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme, dhe Buda heshti nëse vetja mbijeton. Megjithatë ai që rilind nuk çlirohet nga veprat e tij, dhe ajo që vazhdon është një rrjedhë shkaku dhe pasoje. Vihet në pyetje gjithashtu pamja e vetë Islamit për ringjalljen e të vdekurve.
Tekstet pali mësojnë se forma, ndjenja, perceptimi, zgjedhjet dhe vetëdija janë secila jo-vetë (Samyutta Nikaya 22.59; Dhammapada 279). Meqë asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme, asgjë e qëndrueshme nuk kalon tutje, e megjithatë veprat japin prapë fryt.
Kundërpërgjigje
Le ta pranojmë, dhe faqja nuk thotë më shumë se tekstet. Por atëherë asgjë e qëndrueshme nuk e lidh atë që vepron me atë që merr. Kurani thotë se Allahu (﷾) e merr shpirtin në vdekje dhe e ruan (39:42).
Në Milindapanha, një tekst klasik i Theravadës, ai që rilind nuk është as i njëjti, as një tjetër. Megjithatë, meqë rilind, ai nuk çlirohet nga veprat e tij. Hajduti i mangove është fajtor për mangon e fundit që u rrit nga e para (II.2.6).
Kundërpërgjigje
Hajduti në pamje është një njeri që qëndron para mbretit. Në të njëjtin libër Nagasena pajtohet se nuk është një njeri ai që fyen dhe një tjetër ai që ndëshkohet. Rilindja nuk ka një njeri të tillë.
Vazhdimësia mjafton. Ashtu si një flakë ndizet nga një tjetër dhe vazhdon, ashtu edhe rrjedha e shkakut dhe pasojës e çon veprën te pasoja e saj. Nagasena jep pamjen e një llambe.
Kundërpërgjigje
Një flakë nuk ka mendje që e di se vepra ishte e saja. Drejtësia ka nevojë për dikë, siç tregon vetë përgjigjja e mbretit. Në Islam çdo shpirt e lexon regjistrin e vet (17:14).
Vetja është iluzion. ‘Unë e bëra këtë’ është një zakon i mendjes dhe një emër për një rrjedhë ngjarjesh, jo një fakt për një person të qëndrueshëm.
Kundërpërgjigje
Çdo gjykatë dhe çdo ndërgjegje e trajtojnë bërësin si një person. Një mësim që duhet ta shpjegojë si të pavërtetë atë dije mbart barrën e provës. Ta quash zakon nuk e përmbush atë.
Tekstet pali thonë se qeniet janë pronarë të veprave të tyre dhe trashëgimtarë të veprave të tyre (Anguttara Nikaya 5.57; Majjhima Nikaya 135). Pra, tekstet thonë vërtet se kush e merr pasojën.
Kundërpërgjigje
Le ta pranojmë. Por ta quash një qenie trashëgimtar nuk thotë kush është trashëgimtari. Tekstet mësojnë se asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme. Kurani e emërton atë: ai që veproi e lexon regjistrin e vet (17:14).
Tekstet e emërtojnë atë që i lidh jetët: vetëdijen, që “ngjizej në mitrën e nënës” (Digha Nikaya 15). Pra, rilindja nuk është pa lidhje.
Kundërpërgjigje
Le ta pranojmë se tekstet emërtojnë një lidhje. Por kur murgu Sati tha se është “pikërisht kjo e njëjta vetëdije” ajo që kalon tutje, Buda e hodhi poshtë mendimin (Majjhima Nikaya 38). Një lidhje shkaqesh nuk është ai që e bëri veprën.
As njeriu në gjykatë nuk është vetvete e qëndrueshme. Nagasena thotë se foshnja dhe njeriu i rritur nuk janë as i njëjti, as një tjetër, megjithatë gjykata e ndëshkon. Nëse kjo mjafton brenda një jete, mjafton edhe midis jetëve.
Kundërpërgjigje
Brenda një jete, Nagasena e mbështet njëjtësinë “me anë të këtij trupi”. Midis jetëve asnjë trup nuk kalon tutje. Tekstet e emërtojnë vetëdijen, por Buda e hodhi poshtë mendimin se është “pikërisht kjo e njëjta vetëdije” ajo që kalon tutje (MN 38). Në Islam të njëjtit person i tregohet regjistri i vet (17:14; 75:14).
Buda heshti kur u pyet nëse vetja mbijeton (Samyutta Nikaya 44.10). Pra, tekstet nuk thonë se askush nuk e trashëgon pasojën e veprave të veta.
Kundërpërgjigje
Atëherë tekstet e quajnë një njeri trashëgimtar të veprave të tij, por nuk thonë nëse diçka prej tij mbijeton për të trashëguar. Kurani e thotë qartë: “Lexoje librin tënd!” (17:14).
Disa njerëz thonë se kujtojnë jetë të mëparshme, dhe një budist mund ta marrë këtë si shenjë të rilindjes.
Kundërpërgjigje
Tekstet tregojnë për jetë të kujtuara (Majjhima Nikaya 4) dhe prapëseprapë nuk pohojnë asnjë vetvete të qëndrueshme, kështu që një kujtim nuk tregon kush e takon pasojën e veprës. Kjo faqe nuk argumenton asnjë çështje as në njërën anë, as në tjetrën.
Islami ka të njëjtin problem. Nëse një trup kalbet dhe Allahu e bën përsëri, personi i ringjallur është një kopje dhe jo ai që jetoi.
Kundërpërgjigje
Në Islam personi mbartet nga shpirti, të cilin Allahu (﷾) e merr në vdekje dhe e ruan (39:42). Trupi ringjallet nga Ai që e krijoi herën e parë (36:78-79).
Kur Buda e quan individin bartës të barrës, ai po përdor një mënyrë të përditshme të foluri. Ai nuk do të thotë se një vetvete e qëndrueshme është e vërtetë.
Kundërpërgjigje
Atëherë, pikërisht për pyetjen se kush e mbart veprën, vetë fjalët e Budës thonë “Individi”. Kanuni i tij duhet pastaj të shpjegojë se ai nuk e kishte për qëllim këtë. Theravadini madje duhej të pranonte se Buda i tha fjalët që citonin Personalistët për qeniet që rilindin. Kurani thotë se ai që veproi është ai që e mbart. Veprat e çdo shpirti bien vetëm mbi të, dhe asnjë mbartës barre nuk mund ta mbartë barrën e tjetrit.
Pikëpamja islame
Karma dhe rilindja kanë nevojë për një bërës dhe një marrës që janë një person. Vetë pamjet e Milindapanhës kanë një njeri në secilën. Në të njëjtin libër mbreti dhe Nagasena pajtohen se krimineli dhe i ndëshkuari nuk janë dy. Në Islam i njëjti person ringjallet dhe lexon regjistrin e vet. Allahu (﷾) e merr shpirtin dhe e ruan, dhe e ringjall trupin ashtu si e krijoi herën e parë. Myslimanët i kërkojnë çdo lexuesi ta shikojë Kuranin dhe Profetin e fundit (ﷺ).
Në secilën nga pamjet e Nagasenës një njeri vepron dhe i njëjti njeri përgjigjet. Ata janë hajduti, njeriu që e la zjarrin ndezur dhe njeriu që e çoi llambën. Nagasena pajtohet gjithashtu se nuk është një ai që kryen krimin dhe një tjetër ai që ndëshkohet. Ai thotë se një njeri është i njëjti person që nga foshnjëria “me anë të këtij trupi”.
Tekstet pali mësojnë se asgjë në një njeri nuk është një vetvete e qëndrueshme, dhe Buda heshti nëse vetja mbijeton. Ato e quajnë çdo qenie trashëgimtare të veprave të saj. Megjithatë nuk mund të thonë çfarë është ajo që trashëgon.
Kurani thotë se personi që veproi ringjallet, i tregohet regjistri i vet dhe i thuhet ta lexojë. Duart dhe këmbët e tij dëshmojnë, dhe njeriu është dëshmitar kundër vetvetes.
Çdo shpirt e merr shpërblimin e veprave të veta vetëm mbi vete. Edhe sa pesha e një thërrmije të mirë ose të keqe do të shihet.
Allahu (﷾) ua merr shpirtrat njerëzve në vdekje, dhe të gjallëve në gjumin e tyre. Ai i ndal ata për të cilët ka caktuar vdekjen. Shpirtit i bëhen të njohura e keqja dhe e mira e tij. Myslimanët nuk thonë më shumë për të se kaq.
Ai që e krijoi njeriun herën e parë u jep jetë eshtrave të kalbura. Pra, personi i ringjallur është i njëjti person, jo një kopje.
Kurani kërkon të shqyrtohet, dhe Muhamedi (ﷺ) u dërgua te i gjithë njerëzimi.
Kurani thotë se çdo shpirt e merr pasojën e veprave të veta vetëm mbi vete. Asnjë mbartës barre nuk mund ta mbartë barrën e tjetrit.