Përgjigje e shkurtër
Jo. Kurani mëson se çdo shpirt është rob i Allahut (﷾), dhe asnjë nuk është Zot. Upanishadet, shkrimet hindu për shpirtin dhe Zotin, mund të lexohen në të dyja mënyrat. Mësuesit më të mëdhenj të hinduizmit u ndanë për to. Në një Upanishad një baba i thotë të birit: “ti, o Shvetaketu, je ajo”. Shankara e lexoi këtë si identitet: vetja jote e vërtetë është Brahmani, Qenia Supreme. Ramanuxha tha se fjalët flasin për një Brahman të dalluar nga ndryshimi. Madhva i ndau fjalët që të lexohej “ti nuk je ajo”. Ata që thonë se Vedat mësojnë monizëm i quajti “blasfemues të Vetvetes Supreme”. Kështu një rresht lexohet në tri mënyra, dhe secili lexim i përjashton të tjerët. Tekstet nuk e zgjidhin çështjen, por Kurani e zgjidh. Çdo qenie në qiej dhe në Tokë vjen te Allahu (﷾) si rob. Allahu (﷾) është Një, asgjë nuk i shëmbëllen Atij, dhe ne jemi ata që kemi nevojë për Të.
Shpjegimi i plotë
Argumenti hindu: “Unë jam Brahmani”
Disa hindu mbajnë se shpirti është Zot. Ata citojnë shrutin, shkrimet që hindusët i mbajnë si të shpallura. Ndër to janë Upanishadet, që mësojnë për shpirtin dhe Zotin. Brihadaranjaka Upanishadi thotë se në fillim Brahmani, Qenia e vetme supreme, e njihte veten, duke thënë “Unë jam Brahmani” (aham brahmasmi). Kushdo që e di se është Brahmani “bëhet e gjithë kjo”. Shton se një njeri që adhuron një hyjni tjetër, “duke menduar se hyjnia është një dhe ai një tjetër, ai nuk di”. Në Chandogya Upanishadin një baba e mëson të birin përsëri e përsëri: “Ajo është Vetja, dhe ti, o Shvetaketu, je ajo” (tat tvam asi). Një pasazh tjetër i të njëjtit Upanishad thotë për veten brenda zemrës: “ai, vetja ime brenda zemrës, është ai Brahman”.
“Vërtet, në fillim kjo ishte Brahmani; ai Brahman e njihte vetëm Vetveten (e tij), duke thënë: ‘Unë jam Brahmani.’ Prej tij doli e gjithë kjo. Kështu, cilido Deva që u zgjua (për ta njohur Brahmanin), ai në të vërtetë u bë ai (Brahman); dhe po kështu me Rishitë dhe njerëzit. Rishi Vamadeva e pa dhe e kuptoi këtë, duke kënduar: ‘Unë isha Manu (hëna), unë isha dielli.’ Prandaj edhe tani ai që e di kështu se është Brahmani, bëhet e gjithë kjo, dhe as Devat nuk mund ta pengojnë, sepse ai vetë është Vetja e tyre. Tani, nëse një njeri adhuron një hyjni tjetër, duke menduar se hyjnia është një dhe ai një tjetër, ai nuk di. Ai është si një kafshë për Devat.”
“‘Tani ajo që është ai thelb i hollë (rrënja e të gjithave), në të gjithçka që ekziston e ka vetveten e saj. Ajo është e Vërteta. Ajo është Vetja, dhe ti, o Shvetaketu, je ajo.’ ‘Të lutem, Zotëri, më trego edhe më shumë,’ tha i biri. ‘Le të jetë kështu, biri im,’ u përgjigj i ati.”
“Ai prej të cilit dalin të gjitha veprat, të gjitha dëshirat, të gjitha aromat dhe shijet e ëmbla, që e përfshin gjithë këtë, që nuk flet kurrë dhe që nuk habitet kurrë, ai, vetja ime brenda zemrës, është ai Brahman. Kur të largohem prej këtej, do ta arrij atë (atë Vete).”
Shankara: vetja është Brahmani
Shankara, një mësues që jetoi rreth shekullit të tetë, mësoi Advaitën (jodualizmin, ose monizmin: mendimin se vetëm Brahmani është i vërtetë). Ai i lexon këto rreshta si identitet. Për të, “Ti je ajo” tregon se Brahmani është Vetja e të gjithëve. Ai shkruan se “uniteti është ekzistenca e vetme e vërtetë, ndërsa shumësia del nga dija e gabuar”. Sipas këtij leximi, ndryshimi midis adhuruesit dhe Njëshit që ai adhuron i përket asaj dije të gabuar.
“Edhe pasazhet e shkrimit (si: ‘Kur vetëm Vetja është e gjithë kjo, si mund të shohë ai një tjetër?’ Bri. Up. II, 4, 13) shpallin se për atë që sheh se çdo gjë e ka Vetveten e saj në Brahman, e gjithë bota e dukurive, me veprimet, vepruesit dhe frytet e veprimeve, nuk ekziston. As nuk mund të thuhet se ky mosekzistim i botës së dukurive shpallet (nga shkrimi) si i kufizuar në gjendje të caktuara; sepse pasazhi ‘Ti je ajo’ tregon se fakti i përgjithshëm që Brahmani është Vetja e të gjithëve nuk kufizohet nga asnjë gjendje e veçantë. Për më tepër, shkrimi, duke treguar me shembullin e hajdutit (Kh. VI, 16) se i rremi në mendje është i lidhur, ndërsa i vërteti në mendje çlirohet, shpall me këtë se uniteti është ekzistenca e vetme e vërtetë, ndërsa shumësia del nga dija e gabuar.”
Ramanuxha: një Brahman i dalluar nga ndryshimi
Ramanuxha, një mësues i shekujve të njëmbëdhjetë dhe të dymbëdhjetë, mësoi shri vaishnavat, që adhurojnë Vishnun. Ai e hedh poshtë atë lexim. Përgjigjen ndaj mendimit të Advaitës e hap duke thënë se e gjithë teoria “mbështetet në një themel të trilluar argumentesh krejtësisht të zbrazëta dhe të mbrapshta”. Për “Ti je ajo”, ai thotë se fjalët “tregojnë një Brahman të dalluar nga ndryshimi”. Shpirtrat dhe lënda janë trupi i Zotit, dhe Ai është Vetja e tyre e brendshme. Njëshmëria absolute, arsyeton ai, do të binte ndesh me fjalët e po atij kapitulli: “Ajo mendoi, le të bëhem shumë”. Do ta bënte gjithashtu Brahmanin, që është “i lirë nga të gjitha papërsosmëritë”, vendin e padijes.
“E gjithë kjo teori mbështetet në një themel të trilluar argumentesh krejtësisht të zbrazëta dhe të mbrapshta, që nuk mund të shprehen në alternativa logjike të qarta, dhe që i kanë sajuar njerëz të privuar nga ato cilësi të veçanta që bëjnë që individët të zgjidhen nga Personi Suprem i shpallur në Upanishadet; intelekti i të cilëve është errësuar nga ndikimi i së keqes pa fillim; dhe që kështu nuk kanë asnjë kuptim për natyrën e fjalëve dhe të fjalive, për kuptimin e vërtetë që ato përcjellin, dhe për mënyrën e arsyetimit të shëndoshë, me të gjitha metodat e tij që mbështeten te perceptimi dhe mjetet e tjera të dijes së drejtë.”
“Në tekste të tilla si ‘Ti je ajo’, bashkërenditja e pjesëve përbërëse nuk ka për qëllim të përcjellë idenë e unitetit absolut të një lënde pa dallime: përkundrazi, fjalët ‘ajo’ dhe ‘ti’ tregojnë një Brahman të dalluar nga ndryshimi.”
“Prandaj fjalë të tilla si ‘unë’, ‘ti’ etj., që janë forma të ndryshme emërtimi të shpirtit individual, në thelb tregojnë vetëm Vetveten më të lartë; sepse shpirtrat individualë, bashkë me lëndën pa ndjenjë, janë trupi, dhe prandaj mënyrat, e Vetvetes më të lartë. Gjithë ky mendim përmblidhet në bashkërenditjen ‘Ti je ajo’. Duke qenë shpirti individual i lidhur kështu me Vetveten më të lartë si trupi i saj, cilësitë e tij nuk e prekin Vetveten më të lartë, ashtu si foshnjëria, rinia dhe cilësitë e tjera të trupit material nuk e prekin shpirtin individual.”
“Nëse teksti ‘Ti je ajo’ do të kishte për qëllim të shprehte njëshmëri absolute, ai do të binte ndesh, për më tepër, me një pohim të mëparshëm në të njëjtin seksion, domethënë ‘Ajo mendoi, le të bëhem shumë’; dhe, për më tepër, premtimi (i bërë po në të njëjtin seksion) se me njohjen e një gjëje do të njihen të gjitha gjërat nuk mund të konsiderohej i përmbushur. Për më tepër, nuk është e mundur (ndonëse do të rridhte nga njëshmëria absolute e ‘tat’ dhe ‘tvam’) që Brahmanit, natyra thelbësore e të cilit është dija, që është i lirë nga të gjitha papërsosmëritë, i gjithëdijshëm, që përmban në vetvete të gjitha cilësitë e mbara, t'i përkasë padija; dhe që ai të jetë mbështetja e të gjitha atyre të metave dhe vuajtjeve që burojnë nga padija.”
Madhva: “ti nuk je ajo”
Madhva, një mësues i shekullit të trembëdhjetë, themeloi Dvaitën (dualizmin: shpirti dhe Zoti janë përjetësisht të ndryshëm). Ai shkon edhe më tej. Përkthyesi i tij, Srisa Çandra Vasu, e shpjegon metodën. Madhva e ndan sa atma tat tvam asi si sa atma atat tvam asi, që do të thotë “ti nuk je ajo”. Vasu pranoi se gramatikisht ‘të dyja janë të vlefshme’. Por në një shënim e quajti ndarjen “torturim të tekstit”, dhe tha se ishte bërë shumë kohë para Madhvës. E kishin bërë bhagavatat, një shkollë më e vjetër adhuruesish të Vishnut. Komentari i Madhvës përmend asurat, që janë rivalët e perëndive në tregimet hindu. Thotë se ishin ata që menduan “Unë jam Brahmani” dhe thanë “bota është e rreme”. Ata që thonë se Vedat mësojnë unitet dhe monizëm i quan “blasfemues të Vetvetes Supreme”, që “shkojnë në errësirën e plotë”. Arsyeja e tij është e thjeshtë: të gjitha krijesat e kanë Atë si Rrënjën e tyre, ndaj nuk mund të jenë identike me Të. Një vështrim i shekullit të katërmbëdhjetë mbi shkollat hindu jep të njëjtin gjykim. Disa, thotë ai, e quajnë mirazh përsosmërinë supreme të Zotit në etjen e tyre për t'u bërë një me Të. Ata duhet të hyjnë në “ferrin e errësirës së verbër”.
“Fraza Sa âtmâ tat tvam asi duhet zbërthyer si (1) Sa (2) Âtmâ (3) Atat (4) Tvam (5) Asi; dhe jo si (1) Sa (2) Âtmâ (3) Tat (4) Tvam (5) Asi. Do të thotë ‘ti nuk je ajo’, dhe jo ‘ti je ajo’.”
“Por Sri Madhva nuk është përgjegjës për këtë torturim të tekstit. Shumë kohë para tij, bhagavatat e kishin arritur këtë bëmë.”
“Në realitet, vërtet ti nuk je ajo (Zoti), o Shvetaketu, ndaj mos u bëj mendjemadh e krenar. Asurat u bënë mendjemëdhenj, duke menduar në zemrën e tyre ‘Unë jam Brahmani’; ata thonë ‘bota është e rreme, unë jam një qenie e përsosur, unë jam i gjithëfuqishëm’.”
“Pa e ditur të vërtetën e vërtetë për shkrimet, ata thonë se Vedat mësojnë unitet dhe monizëm. Ata shkojnë në errësirën e plotë, këta blasfemues të Vetvetes Supreme”
“Kur të mos e ushqesh mendimin se je një me Vishnun, nuk do të jesh kurrë mendjemadh e krenar. Vërtet, e gjithë krijesa është themeluar në Të, dhe të gjithë duhet t'i përkushtohen Atij, sepse përkushtimi ndaj Tij të çon te Çlirimi. Meqë nga të gjitha krijesat Ai është Rrënja, si mund të jenë ato identike me Të, (pasoja është e ndryshme nga shkaku).”
“Kështu, pohimi i atyre (advaita-vadinëve), në etjen e tyre për t'u bërë një me Zotin Suprem, se përsosmëria supreme e Vishnut është si një mirazh, është sikur të prisnin gjuhën në përpjekje për të marrë një banane të mirë, sepse del se, duke e fyer këtë Vishnu suprem, ata duhet të hyjnë në ferrin e errësirës së verbër (andha-tamasa).”
Argumenti dualist: “zoti tjetër”
Edhe Ramanuxha dhe Madhva mund ta citojnë shrutin. Mundaka Upanishadi përshkruan dy zogj në një pemë: njëri ha frutin e ëmbël, dhe tjetri shikon. Në atë pemë rri njeriu duke u pikëlluar, “i hutuar nga pafuqia e vet”. Por kur e sheh “zotin tjetër” dhe e njeh lavdinë e tij, pikëllimi i tij kalon. Shvetashvatara flet për dy, “njëri i fortë, tjetri i dobët”: Zoti që di, dhe vetja që nuk di. Vetja, “duke mos qenë zot, është e lidhur”, derisa “e ka njohur zotin”. E megjithatë i njëjti varg i Shvetashvatarës mbaron: “Kur një njeri i zbulon këto tri, kjo është Brahma”. Dhe vargu pasues i Mundakës thotë se shikuesi “arrin njëshmërinë më të lartë”. Secila shkollë i lexon rreshtat e preferuar të rivalëve në dritën e rreshtave të vet.
“Dy zogj, miq të pandashëm, rrinë në të njëjtën pemë. Njëri prej tyre ha frutin e ëmbël, tjetri shikon pa ngrënë. Në të njëjtën pemë rri njeriu duke u pikëlluar, i zhytur, i hutuar nga pafuqia e vet (an-isa). Por kur e sheh zotin tjetër (isa) të kënaqur dhe e njeh lavdinë e tij, atëherë pikëllimi i tij kalon. Kur shikuesi e sheh bërësin dhe zotin e ndritshëm (të botës) si Personin që e ka burimin e tij në Brahman, atëherë ai është i urtë, dhe, duke e shkundur të mirën dhe të keqen, arrin njëshmërinë më të lartë, i lirë nga pasionet;”
“Zoti (isa) e mban gjithë këtë bashkë, të prishshmen dhe të paprishshmen, të zhvilluarën dhe të pazhvilluarën. Vetja (e gjallë), duke mos qenë zot, është e lidhur, sepse duhet të shijojë (frytet e veprave); por kur e ka njohur zotin (deva), çlirohet nga të gjitha prangat. Janë dy, njëri që di (isvara), tjetri që nuk di (xhiva), të dy të palindur, njëri i fortë, tjetri i dobët; është ajo, e palindura, përmes së cilës çdo njeri merr shpërblimin e veprave të tij; dhe është Vetja e pafundme (që shfaqet) nën të gjitha format, por vetë joaktive. Kur një njeri i zbulon këto tri, kjo është Brahma.”
A është çdo gjë Zot?
Shumë hindu shkojnë një hap më tej dhe thonë se çdo gjë është Zot. Chandogya thotë “E gjithë kjo është Brahman” (sarvam khalv idam brahma). I kërkon njeriut të meditojë për botën e dukshme si diçka që fillon, mbaron dhe merr frymë në Brahman. Rreshta të tjerë mund të lexohen sikur flasin për Zotin dhe botën si dy. Në fjalët e tij hapëse, Isha Upanishadi thotë se gjithçka që ekziston “duhet të mbulohet nga Zoti” (isa vasjam idam sarvam). E megjithatë i njëjti Upanishad vazhdon duke lavdëruar njeriun që “i sheh të gjitha qeniet si Vetja”. Kurani e zgjidh atë që këta rreshta e lënë të hapur. Gjithçka në qiej dhe në Tokë i përket Allahut (﷾), dhe Ai i përfshin të gjitha. Por Ai është Pronari dhe Bërësi i tyre, jo vetë gjërat. Profeti (ﷺ) tha se Allahu (﷾) ishte, dhe nuk kishte asgjë tjetër përveç Tij; pastaj Ai krijoi qiejt dhe tokën.
“E gjithë kjo është Brahman. Le të meditojë njeriu për atë (botë të dukshme) si që fillon, mbaron dhe merr frymë në të (Brahmanin).”
“E gjithë kjo, çfarëdo që ekziston në gjithësi, duhet të mbulohet nga Zoti. Duke hequr dorë (nga e parealja), shijo (të Vërtetën). Mos lakmo pasurinë e askujt.”
“Ai që i sheh të gjitha qeniet si Vetja, për të si mund të ketë mashtrim apo pikëllim, kur e sheh këtë njëshmëri (kudo)?”
“Allahut i përket gjithçka që gjendet në qiej dhe gjithçka që gjendet në Tokë dhe Allahu i përfshin të gjitha (në dijen e Tij).”
Imran ibn Husajni transmeton se disa njerëz nga Jemeni i thanë Profetit (ﷺ) se kishin ardhur ta pyesnin për këtë çështje. Ai tha: Allahu ishte, dhe nuk kishte asgjë tjetër përveç Tij. Froni i Tij ishte mbi ujë, Ai shkroi gjithçka në Regjistër dhe krijoi qiejt dhe tokën.
“Krijues i qiejve dhe i Tokës, Ai ju ka dhënë bashkëshorte nga vetja juaj për t’ju shumuar, si dhe bagëti në çifte. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ai i dëgjon të gjitha dhe i sheh të gjitha.”
Pse tekstet nuk e zgjidhin çështjen
Tre mësues të mëdhenj lexuan të njëjtat Upanishade dhe arritën në tri përgjigje. Pyetja është më themelorja që mund të bëjë njeriu: a jam unë Zot, apo rob i Zotit? Upanishadet kanë rreshta për njëshmërinë dhe rreshta për dy, dhe secila shkollë i lexon të tjerët në dritën e rreshtave të vet. Secili lexim i përjashton të tjerët. Ramanuxha e quan teorinë e Advaitës ‘të zbrazët dhe të mbrapshtë’, dhe thotë se intelekti i autorëve të saj “është errësuar”. Madhva i quan monistët “blasfemues” që “shkojnë në errësirën e plotë”. Katha Upanishadi thotë se Vetja “nuk mund të arrihet me argument” dhe njihet “vetëm kur mësohet nga një tjetër”. Por vetë mësuesit nuk pajtohen. Svami Vivekananda ishte një murg hindu i shekullit të nëntëmbëdhjetë. Ai ofroi një rrugëdalje: advaitisti “nuk ka grindje me dualistin”, i cili “është në rrugën e duhur”. E megjithatë në të njëjtën ligjëratë ai pranon se dualisti e mendon Advaitën “blasfemi”. Dualisti, thotë ai, “detyrohet nga vetë pikëpamja e tij të besojë se të gjitha pikëpamjet e kundërta janë të gabuara”. Rrugëdalja e tij është vetë gjykimi i Advaitës, të cilin shkollat dualiste e hedhin poshtë. Vetë Upanishadet nuk e zgjidhin pyetjen.
“Dy zogj, miq të pandashëm, rrinë në të njëjtën pemë. Njëri prej tyre ha frutin e ëmbël, tjetri shikon pa ngrënë. Në të njëjtën pemë rri njeriu duke u pikëlluar, i zhytur, i hutuar nga pafuqia e vet (an-isa). Por kur e sheh zotin tjetër (isa) të kënaqur dhe e njeh lavdinë e tij, atëherë pikëllimi i tij kalon. Kur shikuesi e sheh bërësin dhe zotin e ndritshëm (të botës) si Personin që e ka burimin e tij në Brahman, atëherë ai është i urtë, dhe, duke e shkundur të mirën dhe të keqen, arrin njëshmërinë më të lartë, i lirë nga pasionet;”
“Zoti (isa) e mban gjithë këtë bashkë, të prishshmen dhe të paprishshmen, të zhvilluarën dhe të pazhvilluarën. Vetja (e gjallë), duke mos qenë zot, është e lidhur, sepse duhet të shijojë (frytet e veprave); por kur e ka njohur zotin (deva), çlirohet nga të gjitha prangat. Janë dy, njëri që di (isvara), tjetri që nuk di (xhiva), të dy të palindur, njëri i fortë, tjetri i dobët; është ajo, e palindura, përmes së cilës çdo njeri merr shpërblimin e veprave të tij; dhe është Vetja e pafundme (që shfaqet) nën të gjitha format, por vetë joaktive. Kur një njeri i zbulon këto tri, kjo është Brahma.”
“Kur mësohet nga një njeri me kuptim të ulët, ky Atman nuk mund të njihet vërtet, edhe pse mendohet shpesh. Nuk ka rrugë (për ta njohur) përveçse kur mësohet nga një tjetër (një mësues i ndriçuar), sepse është më i hollë se e holla dhe përtej argumentit. O i dashur, ky Atman nuk mund të arrihet me argument; njihet vërtet vetëm kur mësohet nga një tjetër (një mësues i urtë). O Naçiketa, ti e ke arritur. Ti je i ngulitur në të Vërtetën. Na dhëntë që të gjejmë gjithmonë një pyetës si ti.”
“Por me këta dualistë Advaita nuk ka asnjë grindje. Njëri mendon se Zoti i gjithësisë është jashtë gjithësisë, diku në qiell, dhe tjetri se Zoti i gjithësisë është shpirti i tij, dhe se do të ishte blasfemi ta quash Atë diçka më të largët. Çdo ide ndarjeje do të ishte e tmerrshme. Ne mund të jemi vetëm më të afërtit e të afërtëve. Nuk ka fjalë në asnjë gjuhë për ta shprehur këtë afërsi, përveç kësaj fjale: Njëshmëri. Çdo ide tjetër e tmerron advaitistin, ashtu si dualisti tmerrohet nga koncepti i Advaitës dhe e mendon blasfemi. Në të njëjtën kohë advaitisti e di pse këto ide të tjera duhet të jenë, dhe kështu nuk ka grindje me dualistin; ky i fundit është në rrugën e duhur. Nga pikëpamja e tij, sapo të shikojë nga pjesa, do të duhet të shohë shumë. Çdo pamje e Zotit e parë nga një pjesë e kësaj gjithësie mund të jetë vetëm ajo që projektohet jashtë. Kjo është domosdoshmëria e brendshme e pikëpamjes dualiste. Le ta kenë. Advaitisti e di se, cilatdo qofshin të metat apo gabimet e tyre, të gjithë po shkojnë drejt të njëjtit qëllim. Këtu ai ndryshon krejtësisht nga dualisti, i cili detyrohet nga vetë pikëpamja e tij të besojë se të gjitha pikëpamjet e kundërta janë të gabuara.”
“Pa e ditur të vërtetën e vërtetë për shkrimet, ata thonë se Vedat mësojnë unitet dhe monizëm. Ata shkojnë në errësirën e plotë, këta blasfemues të Vetvetes Supreme”
“E gjithë kjo teori mbështetet në një themel të trilluar argumentesh krejtësisht të zbrazëta dhe të mbrapshta, që nuk mund të shprehen në alternativa logjike të qarta, dhe që i kanë sajuar njerëz të privuar nga ato cilësi të veçanta që bëjnë që individët të zgjidhen nga Personi Suprem i shpallur në Upanishadet; intelekti i të cilëve është errësuar nga ndikimi i së keqes pa fillim; dhe që kështu nuk kanë asnjë kuptim për natyrën e fjalëve dhe të fjalive, për kuptimin e vërtetë që ato përcjellin, dhe për mënyrën e arsyetimit të shëndoshë, me të gjitha metodat e tij që mbështeten te perceptimi dhe mjetet e tjera të dijes së drejtë.”
| Mësuesi | Si e lexon vargun | Çfarë thotë për të tjerët |
|---|---|---|
| Shankara, Advaita (rreth shekullit të 8-të) | Njëjtësi: vetja jote e vërtetë është Brahmani. | Shumësia vjen nga dija e gabuar. |
| Ramanuxha, Vishishtadvaita (shekujt e 11-të dhe 12-të) | Një Brahman i shënuar nga dallimi: shpirtrat janë trupi i Zotit, dhe Ai është Vetja e tyre e brendshme. | Teoria Advaita mbështetet në ‘argumente krejtësisht të zbrazëta dhe të mbrapshta’. |
| Madhva, Dvaita (shekulli i 13-të) | E ndan ndryshe: “ti nuk je ajo”. Shpirti është përjetësisht i ndryshëm nga Zoti. | Ata që thonë se Vedat mësojnë monizmin janë “blasfemues të Vetvetes Supreme”. |
Çdo lexim i përjashton të tjerët. Kurani thotë se çdo qenie në qiej dhe në Tokë vjen tek Allahu (﷾) si rob.
Kurani: çdo shpirt është rob, dhe asnjë nuk është Zot
Kurani nuk lë vend për dyshim. Çdo qenie në qiej dhe në Tokë vjen te Allahu (﷾) si rob. Allahu (﷾) është Një: Ai as nuk lind, as nuk është i lindur, dhe askush nuk është si Ai. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ne jemi ata që kemi nevojë për Allahun (﷾), dhe Ai nuk ka nevojë për asgjë. Njerëzit dhe xhinët u krijuan për ta adhuruar Atë. Edhe Profeti (ﷺ), më i miri i krijesave sipas besimit mysliman, kërkoi të quhej vetëm “robi i Allahut dhe i Dërguari i Tij”. Në një hadith kudsi (një thënie në të cilën Profeti (ﷺ) transmeton vetë fjalët e Allahut (﷾)), Allahu (﷾) i quan të gjithë njerëzit “robërit e Mi”. Ata humbasin nëse Ai nuk i udhëzon, dhe mëkatojnë natën e ditën. Një vete që duhet udhëzuar dhe falur nuk është Zoti që udhëzon dhe fal.
“S’ka krijesë që gjendet në qiej dhe në Tokë e që të mos vijë si rob para të Gjithëmëshirshmit.”
“Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti, të Cilit i përgjërohet gjithçka në amshim. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!””
“Krijues i qiejve dhe i Tokës, Ai ju ka dhënë bashkëshorte nga vetja juaj për t’ju shumuar, si dhe bagëti në çifte. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ai i dëgjon të gjitha dhe i sheh të gjitha.”
“O njerëz! Ju jeni të varfër e nevojtarë për Allahun, kurse Allahu s’ka nevojë për asgjë dhe është i Denjë për çdo lavd.”
“Xhindet dhe njerëzit i kam krijuar vetëm që të Më adhurojnë.”
Omeri transmeton se e dëgjoi Profetin (ﷺ) të thoshte: mos më lavdëroni tepër, siç e lavdëruan tepër të krishterët birin e Merjemes; unë jam vetëm një rob, prandaj më quani robi i Allahut dhe i Dërguari i Tij.
Ebu Dherri transmeton se Profeti (ﷺ) tha se Allahu thotë: O robërit e Mi, Unë e kam ndaluar padrejtësinë për Veten Time dhe e kam bërë të ndaluar mes jush, prandaj mos i bëni padrejtësi njëri-tjetrit; të gjithë jeni të humbur përveç atyre që i udhëzoj, prandaj kërkomani udhëzim; mëkatoni natën e ditën dhe Unë i fal të gjitha mëkatet, prandaj kërkomani falje. Një hadith kudsi: kuptimi jepet si i Allahut, me fjalët e Profetit.
“Unë jam e Vërteta”: një thënie e famshme sufi, dhe si e gjykuan myslimanët
Rasti më i famshëm në Islam i një njeriu që dukej se thoshte se ishte Zot është el-Hal-laxhi, një sufi (një mistik mysliman). Transmetohet se ai thirri ana el-Hakk, që do të thotë Unë jam e Vërteta. El-Hakk, e Vërteta ose Realiteti, është një emër i Allahut (﷾).
El-Huxhviriu, një shkrimtar sufi i shekullit të njëmbëdhjetë, e donte. Ai raporton se vetë mjeshtrat sufi ishin të ndarë për këtë njeri. Disa e pranuan, disa e hodhën poshtë, dhe të tjerë, midis tyre Xhunejdi dhe Shibliu (dy sufi të famshëm të hershëm), e pezulluan gjykimin. Raporton gjithashtu se ‘disa teologë ortodoksë e hedhin poshtë me arsyen se thëniet e tij janë panteiste’. Panteiste këtu do të thotë se e bëjnë Zotin dhe botën një. El-Huxhviriu e mbrojti kuptimin e tij, duke thënë se faji ishte te shprehja. E megjithatë shkroi se thëniet e el-Hal-laxhit “nuk duhen marrë si model”, dhe se përvojat e tij ishin “kryesisht të përziera me gabime”. Një sekt pretendoi se mori prej tij një doktrinë mishërimi. El-Huxhviriu u përgjigj se në shkrimet e vetë el-Hal-laxhit “nuk ka asgjë tjetër përveç teozofisë së thellë”. Ai e llogariti atë sekt ndër heretikët. Kushdo doktrina e të cilit bie ndesh me njëshmërinë e Allahut (﷾), shkroi ai, “nuk ka fare pjesë në fe”.
El-Gazaliu ishte një dijetar mysliman që vdiq më 1111. Ai i shpjegoi thirrje të tilla si fjalë të thëna në një dehje në të cilën arsyeja humbi. Fjalë të tilla, tha ai, duhen ‘fshehur dhe nuk duhet folur për to’. Kur u kthjelluan, thotë ai, njerëz të tillë e kuptuan se ajo “nuk kishte qenë identitet i vërtetë”. El-Gazaliu vërtet thotë se këta mistikë “nuk panë asgjë ekzistuese atje përveç të Vetmit të Vërtetë”. Ai shpjegon çfarë do të thotë. Çdo gjë ka “një anë ndaj vetvetes dhe një anë ndaj Zotit të saj”. Në vetvete ajo është mosqenie, dhe qenien e ka vetëm prej Zotit të saj. Kjo e bën krijesën krejtësisht të varur nga Allahu (﷾); nuk e bën atë Zot. Vijën e heq vetë: “ka një ndryshim midis të thënit: ‘Vera është gota e verës’, dhe të thënit: ‘është sikur të ishte gota e verës’”. “Identitet”, shton ai, është gjuha e metaforës; në gjuhën e realitetit gjendja është “Njësim”. Fjala e tij arabe atje është teuhid, fjala për pohimin se Allahu (﷾) është Një.
Kështu në Islam fjalët ose u hodhën poshtë, ose u falën si fjalë që nuk do të thoshin identitet. As kritikët, as mbrojtësit e tij nuk e bënë idenë se adhuruesi është Zot një mësim të Islamit.
“Ata u dehën me një dehje në të cilën sundimi i arsyes së tyre u zhduk; kështu që njëri thirri: ‘Unë jam i Vetmi i Vërtetë!’ dhe një tjetër: ‘Lavdi Mua! Sa e madhe është lavdia Ime!’”
“Pastaj, kur ajo dehje u qetësua dhe ata ranë përsëri nën sundimin e arsyes, e cila është peshorja e Allahut mbi tokë, e kuptuan se ajo nuk kishte qenë identitet i vërtetë, por vetëm diçka që i ngjante Identitetit”
“Këta gnostikë, pas kthimit nga Ngjitja e tyre në qiellin e Realitetit, rrëfejnë me një zë se nuk panë asgjë ekzistuese atje përveç të Vetmit të Vërtetë.”
“Sepse çdo gjë ka dy anë, një anë ndaj vetvetes dhe një anë ndaj Zotit të saj: sipas së parës, ajo është Mosqenie; por sipas anës ndaj Zotit, ajo është Qenie.”
“ka një ndryshim midis të thënit: ‘Vera është gota e verës’, dhe të thënit: ‘është sikur të ishte gota e verës’. Tani, kur kjo gjendje mbizotëron, në lidhje me atë që e përjeton quhet Shuarje, madje Shuarje e Shuarjes, sepse shpirti është shuar ndaj vetvetes, i shuar ndaj vetë shuarjes së tij; sepse bëhet i pavetëdijshëm për veten dhe i pavetëdijshëm për vetë pavetëdijen e tij, pasi, po të ishte i vetëdijshëm për pavetëdijen e tij, do të ishte i vetëdijshëm për veten. Në lidhje me njeriun e zhytur në këtë gjendje, gjendja quhet, në gjuhën e metaforës, ‘Identitet’; në gjuhën e realitetit, ‘Njësim’.”
“Si përfundim, duhet të dini se thëniet e el-Hal-laxhit nuk duhen marrë si model, meqë ai ishte një ekstatik (maghlúb andar ḥál-i khud), jo i ngulitur fort (mutamakkin), dhe një njeri duhet të jetë i ngulitur fort para se thëniet e tij të mund të konsiderohen autoritative. Prandaj, megjithëse ai më është i dashur në zemër, ‘rruga’ e tij nuk është ngritur mbi ndonjë parim të shëndoshë, gjendja e tij nuk është e qëndrueshme në ndonjë pozitë, dhe përvojat e tij janë kryesisht të përziera me gabime.”
“Sekti tjetër e lidh doktrinën e tij me Farisin, i cili pretendon se e ka marrë nga Husejn ibn Mensuri (el-Hal-laxhi), por ai është i vetmi nga ndjekësit e Hyseinit që mban mësime të tilla. Unë pashë Ebu Xhafer Sajdalanin me katër mijë burra, të shpërndarë në gjithë Irakun, që ishin hal-laxhinj; dhe të gjithë e mallkonin Farisin për shkak të kësaj doktrine. Për më tepër, në shkrimet e vetë el-Hal-laxhit nuk ka asgjë tjetër përveç teozofisë së thellë.”
“Unë, Ali ibn Uthman el-Xhul-labiu, them se nuk e di kush ishin Farisi dhe Ebu Hulmani apo çfarë thanë, por kushdo që mban një doktrinë që bie ndesh me Njëshmërinë dhe teozofinë e vërtetë nuk ka fare pjesë në fe.”
Regjistron se sufiu Husejn ibn Mensur el-Hal-laxhi u ekzekutua në vitin 922, në kalifatin e el-Muktedirit.
“Kjo është kështu, sepse Allahu është e Vërteta (i vetmi që meriton të adhurohet), kurse gjithçka që adhurohet përveç Tij, është e pavërteta. Dhe, pa dyshim, Allahu është më i Lartësuari dhe i Madhërishmi.”
Përgjigjet, të kundërpërgjigjura
Chandogya Upanishad 6.8.7 — kapitulli 6, seksioni 8, vargu 7
“‘Tani ajo që është ai thelb i hollë (rrënja e të gjithave), në të gjithçka që ekziston e ka vetveten e saj. Ajo është e Vërteta. Ajo është Vetja, dhe ti, o Shvetaketu, je ajo.’ ‘Të lutem, Zotëri, më trego edhe më shumë,’ tha i biri. ‘Le të jetë kështu, biri im,’ u përgjigj i ati.”
Cituar për
Tat tvam asi: Vetja në ty është Qenia e vetme. Shankara mëson se “Ti je ajo” tregon se Brahmani është Vetja e të gjithëve, dhe se shumësia vjen nga dija e gabuar. Brihadaranjaka thotë madje se një njeri që adhuron një hyjni tjetër, “duke menduar se hyjnia është një dhe ai një tjetër”, nuk di.
Përgjigjja
Upanishadet vërtet e thonë këtë, dhe kjo faqe i citon. Por vetë mësuesit e mëdhenj të hinduizmit e mohojnë se ky është kuptimi i tyre. Ramanuxha thotë se fjalët “tregojnë një Brahman të dalluar nga ndryshimi”. Shton se njëshmëria do ta bënte Brahmanin e përsosur vendin e padijes. Madhva lexon “ti nuk je ajo”, dhe i quan monistët “blasfemues të Vetvetes Supreme”. Pika e Ramanuxhës i përgjigjet edhe vetë pretendimit. Vetja që duhet mësuar kush është, që harron dhe gabon, nuk është Zoti “i lirë nga të gjitha papërsosmëritë”. Advaitini përgjigjet se harresa i përket individit, jo Brahmanit; përgjigjja tjetër e merr këtë. Kurani thotë të kundërtën e qartë të rreshtit të Brihadaranjakës. Adhurimi është kthimi i robit drejt Një Tjetri: “Vetëm Ty të adhurojmë”. Çdo qenie duhet të “vijë si rob para të Gjithëmëshirshmit”.
Ku përfundon — Vetë mësuesit e hinduizmit e hedhin poshtë leximin e Shankarës. Kurani e mban adhuruesin të ndarë nga i Adhuruari, dhe e quan çdo shpirt rob.
Shankara, komentar mbi Brahma Sutrën 1.1.2, për intuitën — Librat e Shenjtë të Lindjes 34, f. 17-18
“Teksti i shkrimit etj. nuk janë, në hulumtimin e Brahmanit, mjetet e vetme të dijes, siç janë në hulumtimin e detyrës veprore (d.m.th. në Purva Mimamsa), por, nga njëra anë, tekstet e shkrimit dhe, nga ana tjetër, intuita etj. duhen përdorur sipas rastit: së pari, sepse intuita është rezultati përfundimtar i hulumtimit të Brahmanit; së dyti, sepse objekti i hulumtimit është një lëndë ekzistuese (e plotësuar).”
Cituar për
Advaita nuk është një doktrinë që fitohet me debat: ajo përjetohet. Shankara thotë se intuita është “rezultati përfundimtar i hulumtimit të Brahmanit”, dhe të urtët që e arritën raportojnë të njëjtën njëshmëri. As nuk thotë Advaita se personi që lutet dhe gabon është Zot. Në jetën e përditshme (vjavaharika) shpirti e adhuron Zotin si i përkushtuari i Tij. Vetëm në shkallën më të lartë (paramarthika) Vetja është Brahmani. Ndaj ‘rob’ dhe ‘Brahman’ janë të dyja të vërteta, në shkallë të ndryshme.
Përgjigjja
Shankara e bën intuitën rezultatin, por tekstet i bën mjetin. Ai shkruan se “kuptimi i Brahmanit arrihet me përcaktimin, pas diskutimit, të kuptimit të teksteve të Vedantës”. Ndaj përvoja rritet nga një lexim i teksteve, dhe pikërisht ai lexim është në mosmarrëveshje. Çdo shkollë pretendon gjithashtu përvojë. Mundaka e përshkruan çlirimin si çastin kur një njeri e sheh “zotin tjetër” dhe e njeh lavdinë e tij. Disa mistikë myslimanë patën çaste kur ndien se ishin një me Zotin. El-Gazaliu thotë se kur gjendja kaloi, “e kuptuan se ajo nuk kishte qenë identitet i vërtetë”. Një gjendje vetjake nuk mund të vendosë midis leximeve që secili e pretendon. Sa për dy shkallët, Advaita pranon se ai që lutet, gabon dhe ka nevojë për falje nuk është Brahmani. Kurani e bën atë rob të vërtetën e qëndrueshme, jo një shkallë më të ulët. Në Ditën e Gjykimit “Çdonjëri prej tyre, në Ditën e Kiametit, do të dalë fill i vetëm para Tij”. Në vetë Xhenetin thirrja e tyre është “Qofsh i lavdëruar, o Zot!” Robi nuk bëhet kurrë Zot.
Ku përfundon — Shankara i bën tekstet mjetin e njohjes së Brahmanit, ndaj përvoja nuk mund ta anashkalojë mosmarrëveshjen për to. Në Kuran robi mbetet rob, edhe në Xhenet.
Kurani 3:7 — Sureja Ali Imran, ajeti 7
“Është Ai që të ka shpallur ty (Muhamed) Librin, disa vargje të të cilit janë të qarta e me kuptim të drejtpërdrejtë. Ato janë themelet e Librit. Kurse disa (vargje) të tjera janë jo krejtësisht të qarta (me kuptime alegorike). Ata, zemrat e të cilëve priren nga e pavërteta, ndjekin vargjet më pak të qarta, duke kërkuar të krijojnë pështjellim dhe duke kërkuar t’i komentojnë sipas dëshirës së vet. Por, kuptimin e tyre të vërtetë e di vetëm Allahu. Ndërsa ata që janë thelluar në dijeni, thonë: “Ne i besojmë (Kuranit). Të gjitha këto (vargje të qarta e alegorike) janë nga Zoti ynë!” Këtë e kuptojnë vetëm mendarët.”
Cituar për
Edhe myslimanët ndryshojnë. Dijetarët e tyre kanë debatuar për cilësitë e Zotit dhe për mënyrën e leximit të Kuranit, i cili vetë pranon se disa nga ajetet e tij janë alegorike. Nëse mosmarrëveshja midis mësuesve tregon se shkrimi hindu është i paqartë, e tregon të njëjtën gjë edhe për Kuranin.
Përgjigjja
Kjo faqe nuk thotë se çdo mosmarrëveshje e hedh poshtë një shkrim. Thotë se për këtë pyetje të vetme, a jam unë Zot apo rob i Zotit, mësuesit më të mëdhenj të hinduizmit japin përgjigje të kundërta nga të njëjtët rreshta. Ramanuxha dhe Madhva secili e dënon leximin e Advaitës, dhe Madhva flet për blasfemi dhe errësirë. Dijetarët myslimanë kanë ndryshuar për mënyrën si të flitet për Zotin e vetëm që të gjithë ata adhurojnë. Vetë ajeti i cituar thotë se ajetet “të qarta e me kuptim të drejtpërdrejtë” janë themeli: “Ato janë themelet e Librit”. Kush është Zot dhe kush është rob thuhet pikërisht në ajete të tilla. “Ai as nuk lind, as nuk është i lindur”, dhe çdo qenie vjen tek Ai “si rob”. Disa sekte vërtet mësuan se Zoti banon te njerëzit. Kurani e hedh poshtë: “janë jobesimtarë ata që thonë” se ‘Allahu është Mesihu, i biri i Merjemes’. Ibn Kethiri regjistron se dijetarët e hedhin poshtë me pajtim çdo hyrje apo bashkim. El-Huxhviriu tha se kushdo që mban një doktrinë të tillë “nuk ka fare pjesë në fe”.
Ku përfundon — Myslimanët ndryshojnë në hollësi për Zotin e vetëm. Për pyetjen nëse shpirti është Zot, përgjigjen e japin ajetet themelore të Kuranit, dhe dijetarët myslimanë hedhin poshtë çdo banim të Zotit te njeriu.
Svami Vivekananda, ‘Absolutja dhe shfaqja’, Xhnana Joga, 1902 — f. 120-121
“Por me këta dualistë Advaita nuk ka asnjë grindje. Njëri mendon se Zoti i gjithësisë është jashtë gjithësisë, diku në qiell, dhe tjetri se Zoti i gjithësisë është shpirti i tij, dhe se do të ishte blasfemi ta quash Atë diçka më të largët. Çdo ide ndarjeje do të ishte e tmerrshme. Ne mund të jemi vetëm më të afërtit e të afërtëve. Nuk ka fjalë në asnjë gjuhë për ta shprehur këtë afërsi, përveç kësaj fjale: Njëshmëri. Çdo ide tjetër e tmerron advaitistin, ashtu si dualisti tmerrohet nga koncepti i Advaitës dhe e mendon blasfemi. Në të njëjtën kohë advaitisti e di pse këto ide të tjera duhet të jenë, dhe kështu nuk ka grindje me dualistin; ky i fundit është në rrugën e duhur. Nga pikëpamja e tij, sapo të shikojë nga pjesa, do të duhet të shohë shumë. Çdo pamje e Zotit e parë nga një pjesë e kësaj gjithësie mund të jetë vetëm ajo që projektohet jashtë. Kjo është domosdoshmëria e brendshme e pikëpamjes dualiste. Le ta kenë. Advaitisti e di se, cilatdo qofshin të metat apo gabimet e tyre, të gjithë po shkojnë drejt të njëjtit qëllim. Këtu ai ndryshon krejtësisht nga dualisti, i cili detyrohet nga vetë pikëpamja e tij të besojë se të gjitha pikëpamjet e kundërta janë të gabuara.”
Cituar për
Dualizmi, jodualizmi i cilësuar dhe jodualizmi janë shkallë të një përjetimi të vetëm. Siç tha Vivekananda, advaitisti “nuk ka grindje me dualistin”, i cili “është në rrugën e duhur”. Shkollat janë si të verbërit që secili prek një pjesë të të njëjtit elefant.
Përgjigjja
‘Shkallët’ janë vetë mendimi i Advaitës: dualisti është në rrugën e duhur drejt qëllimit të advaitistit. Shkollat dualiste nuk pranojnë të jenë shkallë më e ulët. Vetë Vivekananda pranon se dualisti e mendon Advaitën “blasfemi”. Dualisti, thotë ai, “detyrohet nga vetë pikëpamja e tij të besojë se të gjitha pikëpamjet e kundërta janë të gabuara”. Madhva i quan monistët “blasfemues”, dhe Ramanuxha e quan teorinë e tyre ‘të zbrazët dhe të mbrapshtë’. Ndaj ‘shkallët’ nuk e mbyllin mosmarrëveshjen; mbajnë anën e njërës palë në të. Pikëpamjet mund të ndryshojnë në theks, por ‘shpirti është Zot’ dhe ‘shpirti nuk është Zot’ nuk mund të jenë të dyja të vërteta. Shëmbëlltyra e elefantit ka gjithashtu nevojë për dikë që e sheh gjithë elefantin. Nëse askush nuk e sheh, askush nuk mund ta dijë se të verbërit prekin të njëjtën kafshë. Nëse dikush e sheh, kjo është ajo që pretendon të jetë një shpallje. Kurani pretendon se është ajo, dhe thotë se çdo qenie vjen te Allahu (﷾) “si rob”.
Ku përfundon — ‘Shkallët’ janë gjykimi i një shkolle, që të tjerat e hedhin poshtë. Një pyetje me po ose jo ka nevojë për një përgjigje, dhe Kurani e jep atë.
Katha Upanishadi 1.2.8-9 — kapitulli 1, seksioni 2, vargjet 8-9 (pjesa 2, vargjet 8-9 në përkthimin në faqe)
“Kur mësohet nga një njeri me kuptim të ulët, ky Atman nuk mund të njihet vërtet, edhe pse mendohet shpesh. Nuk ka rrugë (për ta njohur) përveçse kur mësohet nga një tjetër (një mësues i ndriçuar), sepse është më i hollë se e holla dhe përtej argumentit. O i dashur, ky Atman nuk mund të arrihet me argument; njihet vërtet vetëm kur mësohet nga një tjetër (një mësues i urtë). O Naçiketa, ti e ke arritur. Ti je i ngulitur në të Vërtetën. Na dhëntë që të gjejmë gjithmonë një pyetës si ti.”
Cituar për
Vetë Upanishadi thotë se Vetja “nuk mund të arrihet me argument” dhe njihet “vetëm kur mësohet nga një tjetër”. Çdo traditë e përcjell leximin e vet përmes vargut të vet të mësuesve, të përshtatur për nxënësin. Ndaj leximi i drejtë është ai që të jep guru yt.
Përgjigjja
Atëherë vendos mësuesi, jo shkrimi, dhe kjo është pikërisht pika e kësaj faqeje. Shankara, Ramanuxha dhe Madhva secili prin një varg mësuesish, dhe ato vargje japin përgjigje të kundërta për këtë pyetje. Një kërkues nuk mund t'i provojë gurutë me shkrimin nëse vetëm një guru mund ta lexojë shkrimin. Kurani paralajmëron kundër marrjes së mësuesve fetarë për zota krahas Allahut (﷾). Thotë se është bërë “të lehtë për t’u kuptuar dhe kujtuar”, dhe e jep përgjigjen e tij në një sure të shkurtër që e recitojnë fëmijët. Katha ka të drejtë se njerëzit kanë nevojë për udhëzim. Në hadithin kudsi, Allahu (﷾) thotë se të gjithë janë të humbur përveç atyre që Ai i udhëzon. Por ai që ka nevojë për udhëzim është robi, jo Udhëzuesi.
Ku përfundon — Nëse përgjigjja varet nga guru, shkrimi nuk e zgjidh çështjen. Kurani e thotë për të gjithë, dhe nuk i kërkon askujt të marrë një mësues për zot.
el-Gazaliu, Mishkat el-Envar (Kamarja e dritave), për thëniet e ekstatikëve — Gairdner 1924, f. 106
“Ata u dehën me një dehje në të cilën sundimi i arsyes së tyre u zhduk; kështu që njëri thirri: ‘Unë jam i Vetmi i Vërtetë!’ dhe një tjetër: ‘Lavdi Mua! Sa e madhe është lavdia Ime!’”
Cituar për
Edhe mistikët e vetë Islamit thanë të njëjtën gjë. Sufiu el-Hal-laxh thirri ‘Unë jam e Vërteta’ (ana el-Hakk), dhe el-Hakk është një emër i Allahut. Një tjetër thirri ‘Lavdi Mua!’ Në kulmin e saj, edhe mistika islame e di se shpirti është Zot.
Përgjigjja
Transmetohet se el-Hal-laxhi e tha, dhe el-Hakk është një emër i Allahut (﷾): “Allahu është e Vërteta”. Por shih si i gjykuan dijetarët myslimanë fjalët. El-Huxhviriu raporton se ‘disa teologë ortodoksë e hedhin poshtë me arsyen se thëniet e tij janë panteiste’. El-Huxhviriu e donte dhe e mbrojti kuptimin e tij. E megjithatë tha se thëniet e tij “nuk duhen marrë si model”, dhe se përvojat e tij ishin “kryesisht të përziera me gabime”. Kur një sekt pretendoi se el-Hal-laxhi kishte mësuar mishërimin, el-Huxhviriu e mohoi. Tha se kushdo doktrina e të cilit bie ndesh me njëshmërinë e Allahut (﷾) “nuk ka fare pjesë në fe”. El-Gazaliu, që e citon thirrjen, e quan fjalë të njerëzve arsyeja e të cilëve i kishte lënë në një lloj dehjeje. Fjalë të tilla, thotë ai, duhen fshehur. Pasi u kthjelluan, folësit “e kuptuan se ajo nuk kishte qenë identitet i vërtetë”. Kështu në Islam fjalët u hodhën poshtë, ose u falën si fjalë që nuk do të thoshin identitet. As kritikët, as mbrojtësit e tij nuk i bënë ato mësim të Islamit. Vetë Kurani thotë se “janë jobesimtarë ata që thonë” se ‘Allahu është Mesihu, i biri i Merjemes’. Mesihu ishte ndër më të mëdhenjtë e profetëve, dhe megjithatë asnjë krijesë nuk mund të quhet Zot. Në Upanishadet, “Unë jam Brahmani” është shkrim, dhe zemra e mësimit të një shkolle të madhe.
Ku përfundon — Në Islam, ‘Unë jam e Vërteta’ u hodh poshtë ose u fal si fjalë që nuk do të thoshte identitet. Në Upanishadet, “Unë jam Brahmani” është shkrim.
R. A. Nicholson, Mistikët e Islamit, 1914 — f. 93 (Profeti dhe monistët)
“Por Profeti ishte një monoteist i rreptë, ndërsa sufitë, çfarëdo që të pretendojnë apo të përfytyrojnë, janë teozofë, panteistë ose monistë. Kur flasin dhe shkruajnë si besimtarë në dogmat e fesë pozitive, përdorin një gjuhë që nuk mund të pajtohet me një teori të tillë uniteti si ajo që po shqyrtojmë tani. Afifudin et-Tilimsaniu, nga komentari i të cilit mbi Nifferiun kam dhënë disa copa në këtë kapitull, tha prerazi se i gjithë Kurani është politeizëm, një pohim krejtësisht i drejtë nga pikëpamja moniste, edhe pse pak sufi kanë guxuar të jenë kaq të qartë.”
Cituar për
Mistikët e Islamit arritën gjithashtu te Advaita. Ibn Arabiu, më i madhi prej tyre, është i famshëm për doktrinën e quajtur njëshmëria e qenies (vahdet el-uxhud). Dijetari perëndimor R. A. Nicholson shkroi se sufitë janë “teozofë, panteistë ose monistë”. Ndaj Islami ka Advaitën e vet.
Përgjigjja
Shumë sufi vërtet folën si monistë, dhe Nicholson e thotë këtë. Por në të njëjtën fjali ai shkruan se “Profeti ishte një monoteist i rreptë”. Thotë gjithashtu se “vetëm me një akt force mund të sillet Kurani në një vijë me” doktrinën ezoterike të sufive. Një sufi monist, raporton ai, “tha prerazi se i gjithë Kurani është politeizëm”. Nicholson e quan këtë të drejtë “nga pikëpamja moniste”. Ndaj vetë monisti pranon se Kurani është kundër tij. Islami matet me Kuranin dhe Profetin (ﷺ), jo me ndonjë mistik. Nicholson pranon se në teorinë sufi të mëvonshme, përfshirë atë të Ibn Arabiut, vija midis Zotit dhe njeriut u shkri. Megjithatë, sipas përshkrimit të tij, Ibn Arabiu mbante se njeriu “nuk ka të drejtë të thotë Ana 'l-Haqq, ‘Unë jam Zoti’”. “Ai është një realitet, por jo Realiteti.” Thotë gjithashtu se të mbash natyrat hyjnore dhe njerëzore si “të ndërthuren dhe të përzihen” do të ishte të mohosh “parimin e unitetit mbi të cilin është ngritur Islami”. Në hinduizëm, “Unë jam Brahmani” është në vetë shrutin.
Ku përfundon — Ku ekzistoi monizmi sufi, ai qëndroi kundër Kuranit, siç e pranoi vetë një sufi monist. Në Upanishadet, “Unë jam Brahmani” është shkrim.
Kurani 50:16 — Sureja Kaf, ajeti 16
“Ne e kemi krijuar njeriun dhe, Ne e dimë ç’i pëshpërit atij shpirti i vet. Ne jemi më pranë tij se damari i qafës së vet.”
Cituar për
Vetë Kurani është jodualist. Allahu thotë: “Ne jemi më pranë tij se damari i qafës së vet.” Ai është “i Pari dhe i Mbrami, i Dukshmi (me argumente) dhe i Padukshmi (me sy)”. Ajo që është më pranë meje se damari im është vetë Vetja ime. Kjo është Advaita në arabisht.
Përgjigjja
Lexoje ajetin të plotë. Fillon: “Ne e kemi krijuar njeriun dhe, Ne e dimë ç’i pëshpërit atij shpirti i vet”. Ai që është afër është Bërësi që di, dhe ai që Ai e njeh është njeriu që Ai bëri. Ajetet pasuese flasin për dy engjëj rojtarë që i shënojnë veprat dhe fjalët e tij. Ibn Kethiri e lexon ‘Ne jemi më pranë’ si engjëjt e Allahut (﷾). Të tjerë e lexojnë si dijen e Allahut (﷾), shton ai, për të shmangur çdo ide se Zoti banon te njeriu ose bashkohet me të. Të dyja këto ide, thotë ai, hidhen poshtë nga pajtimi i dijetarëve. Ajeti për ‘të Padukshmin’ mbaron: “Ai është i Dijshëm për çdo gjë”. Profeti (ﷺ) mësoi një lutje para gjumit që përdor të njëjtët emra: i Fshehti, përtej të Cilit nuk ka asgjë. Ajo lutje thuhet nga një rob drejtuar Zotit të tij. Në Kuran, afërsia është afërsia e Krijuesit që di. Nuk është që njohësi dhe i njohuri të bëhen një.
Ku përfundon — Në Kuran Allahu (﷾) është afër me dijen dhe fuqinë e Tij, në një ajet që fillon “Ne e kemi krijuar njeriun”. Myslimanët pajtohen në hedhjen poshtë të çdo bashkimi të Zotit me njeriun.
Ramanuxha, komentar mbi Brahma Sutrën 1.1.13 — Librat e Shenjtë të Lindjes 48, f. 228-229
“Prandaj fjalë të tilla si ‘unë’, ‘ti’ etj., që janë forma të ndryshme emërtimi të shpirtit individual, në thelb tregojnë vetëm Vetveten më të lartë; sepse shpirtrat individualë, bashkë me lëndën pa ndjenjë, janë trupi, dhe prandaj mënyrat, e Vetvetes më të lartë. Gjithë ky mendim përmblidhet në bashkërenditjen ‘Ti je ajo’. Duke qenë shpirti individual i lidhur kështu me Vetveten më të lartë si trupi i saj, cilësitë e tij nuk e prekin Vetveten më të lartë, ashtu si foshnjëria, rinia dhe cilësitë e tjera të trupit material nuk e prekin shpirtin individual.”
Cituar për
Jodualizmi i cilësuar i Ramanuxhës i mban të dyja të vërtetat. Shpirti është i vërtetë dhe i dallueshëm, e megjithatë Brahmani është Vetja e tij e brendshme, me shpirtrat dhe lëndën si trupin e Tij. “Ti je ajo” emërton Zotin që të ka ty si trup të Tij. Edhe njëshmëria, edhe ndryshimi mbahen, dhe mosmarrëveshja mbaroi.
Përgjigjja
Ramanuxha vërtet pretendon se i pajton tekstet e njëshmërisë dhe tekstet e ndryshimit. Por çdo shkollë e pretendon këtë. Shankara i pajton me dy shkallë të së vërtetës, dhe Madhva duke i ndarë fjalët. Tri harmoni të të njëjtave tekste janë tri përgjigje, jo një. Dhe Ramanuxha nuk e ofroi të vetën si pikë takimi midis shkollave. Përgjigjen ndaj Advaitës e hap duke e quajtur “një themel të trilluar argumentesh krejtësisht të zbrazëta dhe të mbrapshta”. Për Shankarën, çdo ndryshim vjen nga dija e gabuar. Ndaj Advaita nuk mund ta pranojë ndryshimin e vërtetë të Ramanuxhës si të vërtetën përfundimtare. Shkolla e Madhvës thotë “ti nuk je ajo”: krijesa nuk është identike me Rrënjën e saj. Ramanuxha përkundrazi thotë se ‘unë’ dhe ‘ti’ “në thelb tregojnë vetëm Vetveten më të lartë”. Një përgjigje e tretë nuk është pajtim; është një palë e tretë në mosmarrëveshje. Dhe Kurani e hedh poshtë premisën se shpirtrat janë trupi i Zotit. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ne kemi nevojë për Të, dhe Ai nuk ka nevojë për asgjë. Shpirti që Ai dha është i krijuar, dhe quhet i Tiji vetëm për ta nderuar.
Ku përfundon — Secila shkollë pretendon se i pajton të gjitha tekstet, secila në mënyrën e vet. Leximi i Ramanuxhës është një përgjigje e tretë, e hedhur poshtë nga dy shkollat e tjera. Kurani e bën shpirtin krijesë të Allahut (﷾), jo trupin e Tij.
Madhva, komentar mbi Chandogya Upanishadin 6.8.7, për Rrënjën — Librat e Shenjtë të Hindusëve 3, f. 415
“Kur të mos e ushqesh mendimin se je një me Vishnun, nuk do të jesh kurrë mendjemadh e krenar. Vërtet, e gjithë krijesa është themeluar në Të, dhe të gjithë duhet t'i përkushtohen Atij, sepse përkushtimi ndaj Tij të çon te Çlirimi. Meqë nga të gjitha krijesat Ai është Rrënja, si mund të jenë ato identike me Të, (pasoja është e ndryshme nga shkaku).”
Cituar për
Vedat, të lexuara drejt, e japin tashmë përgjigjen e Kuranit. Madhva tregon se shpirti është përjetësisht i ndryshëm nga Vishnu, Rrënja e tij: “si mund të jenë ato identike me Të”. Një hindu nuk ka nevojë t'i lërë Vedat për të mësuar se është rob i Zotit.
Përgjigjja
Për këtë pikë të vetme Madhva dhe Kurani pajtohen, dhe kjo faqe e thotë me kënaqësi. Por Upanishadet flasin edhe në mënyrën tjetër, dhe Madhva duhet t'i lexojë ata rreshta në mënyrën e vet. Përgjigjja e tij për “ti je ajo” vjen nga ndarja e tat si atat. Vetë përkthyesi i tij pranon se gramatikisht ‘të dyja janë të vlefshme’. E megjithatë e quan ndarjen “torturim të tekstit”, të bërë nga bhagavatat para Madhvës. Brihadaranjaka është edhe më e vështirë. Kushdo që e di se është Brahmani “bëhet e gjithë kjo”. Kushdo që adhuron një hyjni tjetër, “duke menduar se hyjnia është një dhe ai një tjetër, ai nuk di”. Isha e lavdëron njeriun që “i sheh të gjitha qeniet si Vetja”. Ndaj dvaitini mban se shpirti nuk është Zot përmes leximeve të Madhvës, dhe advaitini i hedh ato poshtë. Dhe Zoti të cilit i shërben Madhva është Vishnu, për të cilin vaishnavat mbajnë se lindi si Rama dhe Krishna. Zoti i Kuranit nuk lind (112:3); faqja për Ramën dhe Krishnën e shtjellon këtë. Kurani nuk ka nevojë për lexime të tilla. Thotë me fjalë të qarta se çdo qenie vjen te Allahu (﷾) “si rob”, dhe “askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë”.
Ku përfundon — Madhva pajtohet me Kuranin se shpirti nuk është Zot. Por për “ti je ajo” ai arrin atje me një ndarje që vetë përkthyesi i tij e quan “torturim të tekstit”. Dhe për Vishnun e Madhvës mbahet se lindi si Rama dhe Krishna; Zoti i Kuranit nuk lind. Kurani e thotë qartë.
Chandogya Upanishadi 3.14.1 — kapitulli 3, seksioni 14, vargu 1
“E gjithë kjo është Brahman. Le të meditojë njeriu për atë (botë të dukshme) si që fillon, mbaron dhe merr frymë në të (Brahmanin).”
Cituar për
“E gjithë kjo është Brahman.” Bota lind nga Brahmani, jeton në Brahman dhe kthehet në Brahman, dhe Isha thotë se gjithçka është e mbuluar nga Zoti. Zoti nuk është larg. Edhe Kurani thotë: “Ai është me ju kudo që të gjendeni.”
Përgjigjja
Islami pajtohet se Allahu (﷾) është afër dhe i përfshin të gjitha gjërat. Ajeti i cituar e thotë këtë. Por i njëjti ajet thotë, në të njëjtën frymë, se Ai i krijoi qiejt dhe Tokën. Ai “u ngrit mbi Fron”, dhe e di çfarë hyn në Tokë dhe çfarë del prej saj. Ai është me ne si Ai që di dhe sheh gjithçka që bëjmë, jo duke qenë gjërat që bëri. “Allahut i përket gjithçka”, dhe “Allahu i përfshin të gjitha”: pronari nuk është ajo që zotëron. Disa rreshta të Upanishadeve mund të lexohen sikur e mbajnë Zotin dhe botën të ndarë: gjithçka “duhet të mbulohet nga Zoti”. Të tjerë e fshijnë ndryshimin: “E gjithë kjo është Brahman”. Vetë Isha vazhdon duke lavdëruar njeriun që “i sheh të gjitha qeniet si Vetja”. Kurani e mban leximin e parë dhe e hedh poshtë të dytin, sepse “Asgjë nuk i shëmbëllen Atij”.
Ku përfundon — Allahu (﷾) është afër dhe i përfshin të gjitha gjërat, por Ai nuk është gjërat që bëri. “E gjithë kjo është Brahman” është rreshti që Kurani e hedh poshtë.
Kurani 32:9 — Sureja Es-Sexhde, ajeti 9
“së cilës pastaj i dha trajtë dhe i fryu shpirtin e krijuar prej Tij. Ai ju ka dhënë dëgjimin, shikimin dhe zemrën, por pak prej jush janë mirënjohës.”
Cituar për
Vetë Kurani juaj thotë se Allahu i fryu njeriut ‘diçka nga shpirti i Tij’. Diku tjetër Allahu thotë se “t’i fryj prej shpirtit Tim”, dhe u thotë engjëjve t'i përulen atij (15:29, 38:72). Ndaj ka diçka hyjnore në çdo shpirt, ashtu siç thonë Upanishadet.
Përgjigjja
Kurani i quan shumë gjëra të krijuara si të Allahut (﷾), për t'i nderuar. Flet për “Shtëpinë Time”, Qaben. Ibn Kethiri e shpjegon “shpirt (i krijuar) nga Ai” (4:171) në të njëjtën mënyrë. Shpirti është i krijuar, dhe quhet i Allahut (﷾) për ta nderuar, ashtu si deveja dhe Shtëpia quhen të Allahut (﷾). ‘Nga Ai’ do të thotë se erdhi prej Tij, jo se është pjesë e Tij. E njëjta gjë vlen për ‘shpirtin Tim’ në 15:29 dhe 38:72. Ajeti para 15:29 thotë: “Unë do të krijoj një njeri prej baltës së thatë”. Engjëjt u përulën sepse Allahu (﷾) e urdhëroi (2:34), dhe ai të cilit iu përulën ishte një njeri i bërë prej balte. Vetë ajeti tregon se ai që mori shpirtin është krijesë. Allahu (﷾) “i dha trajtë”, i dha dëgjimin dhe shikimin, dhe pastaj thotë: “pak prej jush janë mirënjohës”. Ai që i detyrohet falënderim është rob.
Ku përfundon — ‘Shpirti i Tij’ dhe ‘shpirti Im’ emërtojnë një shpirt të krijuar që quhet i Tiji për nder, si ‘Shtëpia Ime’. Nuk e bëjnë shpirtin hyjnor.
Këndvështrime
Vetja është Brahmani (Advaita)
Vetëm Brahmani është i vërtetë, dhe vetja e vërtetë e çdo qenieje është Brahmani. Upanishadet e thonë këtë në thëniet e tyre të mëdha: “Unë jam Brahmani” dhe “ti je ajo”. Bota e shumë gjërave, dhe ndryshimi midis adhuruesit dhe të adhuruarit, vijnë nga dija e gabuar. Në botën e praktikës, adhurimi i Zotit është i drejtë dhe i nevojshëm, dhe e përgatit mendjen për dijen. Dualizmi nuk është aq i gabuar sa është një shkallë më e ulët në rrugën drejt njëshmërisë.
Shankara dhe shkolla Advaita Vedanta; Svami Vivekananda
Brihadaranjaka thotë se Brahmani e njohu veten si “Unë jam Brahmani”, dhe se kushdo që e di se është Brahmani bëhet e gjithë kjo.
Kundërpërgjigje
Brihadaranjaka vërtet e thotë këtë. Por Ramanuxha dhe Madhva i nderojnë të njëjtat Upanishade, dhe asnjëri nuk i lexon si mësim se shpirti është një me Zotin pa asnjë ndryshim. Kurani përgjigjet me fjalë të qarta: çdo qenie vjen te Allahu (﷾) si rob.
Chandogya i thotë nxënësit se thelbi i hollë i të gjitha gjërave është Vetja. Thotë: “ti, o Shvetaketu, je ajo”.
Kundërpërgjigje
Chandogya vërtet thotë “ti, o Shvetaketu, je ajo”. Por Ramanuxha i lexon fjalët si emërtim të një Brahmani “të dalluar nga ndryshimi”, dhe Madhva i ndan që të lexohen “ti nuk je ajo”. Një rresht i lexuar në tri mënyra nuk mund të tregojë se shpirti është Zot. Kurani përgjigjet në ajetet e tij themelore (3:7): “Asgjë nuk i shëmbëllen Atij”.
Shankara mëson se “Ti je ajo” tregon se Brahmani është Vetja e të gjithëve. Shumësia, thotë ai, vjen nga dija e gabuar.
Kundërpërgjigje
Shankara vërtet e mëson këtë. Sipas leximit të tij, adhurimi i përket një shkalle më të ulët, dhe ndryshimi midis adhuruesit dhe të Adhuruarit vjen nga dija e gabuar. Ramanuxha përgjigjet se kjo do ta bënte Brahmanin e përsosur vendin e padijes. Në Kuran robi mbetet rob përgjithmonë: edhe në Xhenet thirrja është “Qofsh i lavdëruar, o Zot!” (10:10).
Vivekananda mësoi se Advaita, mësimi se gjithçka është një, nuk ka grindje me dualistin. Dualisti është në rrugën e duhur drejt të njëjtit qëllim.
Kundërpërgjigje
Vivekananda flet me bujari, por pranon gjithashtu se dualisti e mendon Advaitën “blasfemi”. Shkollat dualiste nuk pranojnë të quhen shkallë më e ulët. Ndaj ‘rruga e duhur’ është gjykimi i një shkolle, dhe një pyetje me po ose jo ka nevojë për një përgjigje. Kurani e jep atë: çdo qenie vjen te Allahu (﷾) si rob.
Brahmani i dalluar nga ndryshimi (Vishishtadvaita)
Brahmani është Zoti, i gjithëdijshëm dhe i lirë nga çdo papërsosmëri. Shpirtrat dhe lënda janë të vërteta, dhe janë trupi i Tij; Ai është Vetja e tyre e brendshme. “Ti je ajo” emërton një Brahman që i ka shpirtrat për trup, jo një njëshmëri të zhveshur. Leximi i Advaitës është ngritur mbi argumente të zbrazëta dhe do ta bënte Brahmanin e përsosur vendin e padijes.
Ramanuxha dhe tradita shri vaishnava
Ramanuxha thotë se fjalët “ajo” dhe “ti” tregojnë një Brahman në të cilin ka ndryshime të vërteta. Nuk tregojnë një lëndë të vetme pa asnjë ndryshim fare në të.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet me Ramanuxhën se shpirti është vërtet i dallueshëm nga Zoti. Islami shkon më tej: shpirti nuk është trupi apo pjesa e Zotit. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij, dhe ne jemi ata që kemi nevojë për Të.
Ai arsyeton se njëshmëria absolute do të binte ndesh me “Ajo mendoi, le të bëhem shumë”. Do ta bënte gjithashtu Brahmanin vendin e padijes.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se Zoti i përsosur nuk mund të jetë shtëpia e padijes. Shkon më tej: Allahu (﷾) e bëri shpirtin dhe nuk është ajo që bëri. Ai nuk ka nevojë për asgjë, dhe njerëzit janë ata që kanë nevojë.
Ai e lexon “Ti je ajo” se shpirtrat dhe lënda janë trupi i Vetvetes më të lartë. Ajo që vlen për atë trup nuk e prek Atë.
Kundërpërgjigje
Ky është leximi i vetë Ramanuxhës, dhe dy shkollat e tjera nuk e pranojnë. Kurani nuk i bën krijesat trup të Zotit. Asgjë nuk i shëmbëllen Atij, dhe njerëzit dhe xhinët u krijuan për ta adhuruar Atë.
Ai e quan teorinë e Advaitës një themel të trilluar argumentesh të zbrazëta dhe të mbrapshta.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se shpirti nuk është Zot, ndaj nuk e mbron teorinë e Advaitës. Por vetë përgjigjja e Ramanuxhës, se shpirtrat janë trupi i Zotit, është një lexim i tretë, dhe shkollat e tjera e hedhin poshtë. Kurani përgjigjet me ajete të qarta: çdo qenie në qiej dhe në Tokë vjen te Allahu (﷾) si rob.
Ti nuk je ajo (Dvaita)
Shpirti është përjetësisht i ndryshëm nga Zoti, Vishnu, që është Rrënja e të gjitha krijesave. Rreshti i Chandogyas, i ndarë drejt, thotë “ti nuk je ajo”. Të mendosh se je një me Vishnun është krenari. Ata që mësojnë se Vedat mësojnë monizëm e blasfemojnë Vetveten Supreme.
Madhva dhe shkolla Dvaita Vedanta
Madhva e ndan rreshtin si sa atma atat tvam asi, “ti nuk je ajo”.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet me Madhvën se shpirti nuk është Zot. Dhe Islami shkon më tej, sepse përgjigjen nuk e mbështet në mënyrën si ndahet një rresht. Thotë me fjalë të qarta se çdo qenie vjen te Allahu (﷾) si rob, dhe se askush nuk është si Ai. Dhe Zoti për të cilin flet nuk lind kurrë, ashtu siç mbahet se Vishnu lind në avatarët e tij (112:3).
Të gjitha krijesat e kanë Zotin si Rrënjën e tyre, ndaj nuk mund të jenë të njëjta me Të. Pasoja është e ndryshme nga shkaku.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet se një krijesë nuk është identike me Atë që e bëri. Shkon më tej: Allahu (﷾) nuk u bë ajo që bëri. Profeti (ﷺ) tha se Allahu (﷾) ishte, dhe nuk kishte asgjë tjetër përveç Tij; pastaj Ai krijoi qiejt dhe tokën.
Madhva i quan blasfemues të Vetvetes Supreme ata që thonë se Vedat mësojnë se gjithçka është një. Shkolla e tij i dërgon ata në ferrin e errësirës së verbër.
Kundërpërgjigje
Islami pajtohet me Madhvën se shpirti nuk është Zot. Por gjykimi i tij mbështetet në ndarjen sipas mënyrës së vet të thënies tat tvam asi, ti je ajo, të cilën shkollat e tjera e hedhin poshtë. Kurani e thotë me ajete të qarta: çdo qenie vjen te Allahu (﷾) si rob, dhe asgjë nuk i shëmbëllen Atij.
Pikëpamja islame
Allahu (﷾) është Një, dhe asgjë nuk i shëmbëllen Atij. Ai i krijoi të gjitha gjërat dhe nuk u bë ato. Çdo shpirt është krijesa dhe robi i Tij, që ka nevojë për Të, ndërsa Ai nuk ka nevojë për asgjë. Mësuesit më të mëdhenj të Upanishadeve nuk pajtohen nëse shpirti është Zot. Kurani përgjigjet në ajetet e tij themelore, që mund t'i lexojë kushdo.
Çdo qenie në qiej dhe në Tokë vjen te Allahu (﷾) si rob.
Allahu (﷾) as nuk lind, as nuk është i lindur, dhe asgjë nuk i shëmbëllen Atij.
Njerëzit kanë nevojë për Allahun (﷾), dhe Ai nuk ka nevojë për asgjë.
Allahu (﷾) i përfshin të gjitha gjërat dhe i zotëron ato, dhe Ai ishte para tyre: Ai nuk është gjërat që bëri.
Tre mësuesit kryesorë të Vedantës e lexojnë “Ti je ajo” në tri mënyra që nuk mund të jenë të gjitha të vërteta. Ramanuxha dhe Madhva e dënojnë të dy leximin se shpirti është Zot.
Upanishadet kanë rreshta për njëshmërinë dhe rreshta për dy, ndaj vetëm tekstet nuk e zgjidhin pyetjen.
Fjalët e el-Hal-laxhit dukej se e bënin një njeri një me Zotin. Dijetarët ose i hodhën poshtë, ose i lexuan si fjalë që nuk do të thoshin se ai ishte Zot.
Kurani dhe dijetarët myslimanë hedhin poshtë çdo ide se Zoti banon brenda një njeriu. Hedhin poshtë idenë se një njeri bëhet një me Zotin.