Përgjigje e shkurtër
Po. Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) “vula e profetëve”. Vula ishte stampa që shtypej mbi një letër pasi ajo mbaronte. E mbyll letrën, dhe asgjë nuk shtohet pas saj. Në arabisht e njëjta fjalë do të thotë edhe i fundit i një grupi. Profeti (ﷺ) e tha këtë edhe me fjalë të qarta: pas meje nuk do të ketë profet. E krahasoi veten me tullën e fundit që e plotëson një shtëpi. Myslimanët shohin edhe tri arsye të tjera. Feja u shpall e plotë gjatë haxhit të tij të lamtumirës, pak muaj para se të vdiste. Profetët para tij u dërguan te popujt e tyre, por ai u dërgua te të gjithë njerëzit. Dhe shumë profetë të mëparshëm erdhën për të rikthyer mesazhe që ishin humbur ose ndryshuar. Kurani është ruajtur i plotë, prandaj nuk ka mbetur asgjë për t’u rikthyer. Kjo është arsyeja pse myslimanët mbajnë se Muhamedi (ﷺ) është profeti i fundit.
Shpjegimi i plotë
Vula e Profetëve
Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) hatem en-nebijjin, Vula e Profetëve. Në arabishten e kohës së tij, një hatem (vulë) ishte stampa që një shkrues e shtypte mbi një letër pasi e mbaronte. Dijetarët myslimanë e lexojnë fjalën si atë që e mbyll vargun e profetëve. Pas tij nuk shtohet asnjë profet.
“Muhamedi nuk është babai i askujt prej burrave tuaj, por është i Dërguari i Allahut dhe vula e profetëve; Allahu është i Gjithëdijshëm për çdo gjë.”
Çfarë do të thotë hatem në arabisht
Hatem do të thotë vulë ose stampë, shenja që shtypet mbi një letër. Fjalorët e vjetër japin edhe një kuptim të dytë: pjesën e fundit të një gjëje. Fjalori arabisht-anglisht i Lane-it rendit “i fundit i një grupi njerëzish” dhe përmend këtë ajet si shembull, “i fundit i profetëve”. Lisan el-Arab i Ibn Mendhurit (vd. 1311) thotë se hatemi i një populli është i fundit i tij, dhe se ajeti do të thotë “i fundit prej tyre”. Fjalori i el-Xheuherit (vd. rreth 1003) jep “e fundit e një gjëje” dhe, menjëherë pas, e quan Muhamedin (ﷺ) hatemi i profetëve. Edhe Kurani e përdor rrënjën kështu. Në 83:26 ‘vula’ e pijes është myshku, gjëja e fundit që shijojnë pijësit. Në 2:7 Allahu (﷾) vë një ‘vulë’ mbi zemrat, kështu që asgjë nuk hyn në to e as nuk del prej tyre.
Mbledh fjalorët klasikë arabë. Te kh-t-m, hatem është së pari vulë ose stampë, një unazë që përdoret për të vulosur. Pastaj zëri jep, si kuptim figurativ, fundin ose pjesën e fundit të një gjëje, dhe “i fundit i një grupi njerëzish”. Përmend Kuranin 33:40, hatem en-nebijjin, me shpjegimin “i fundit i profetëve”. Te 83:26 e shpjegon hitam si gjënë e fundit që ndiejnë pijësit, aromën e myshkut. Zbukurimi që përmend është unaza në gisht. Zëri nuk jep asnjë kuptim “më i miri”.
Ibn Mendhuri mbledh fjalorët më të vjetër. Hatimi i një gjëje dhe hatimja e saj janë fundi dhe pjesa e saj e fundit, dhe hitami i një pijeje është e fundit e saj. Hitami, hatimi dhe hatemi i një populli janë i fundit i tij, nga filologu i hershëm el-Lihjani. Profeti (ﷺ) është hatimi i profetëve, dhe ajeti “vula e profetëve” do të thotë “i fundit prej tyre”, nga el-Ezheri. Një nga emrat e tij është el-Akib, dhe kuptimi i tij është i fundit i profetëve. Vulosja e një zemre do të thotë se asgjë nuk hyn në të dhe asgjë nuk del prej saj.
El-Xheuheri e jep hatimetu esh-shej’ si “e fundit e një gjëje”, dhe thotë se Muhamedi (ﷺ) është hatimi i profetëve. E shpjegon hitamuhu misk (83:26) si “fundi i saj”, sepse gjëja e fundit që gjejnë pijësit është aroma e myshkut. Jep gjithashtu hatemtu el-Kur’an si “arrita në fundin e tij”.
“fundi i të cilit është myshku. Për këtë, le të përpiqen ata që përpiqen.”
“Allahu i ka vulosur zemrat e tyre, ndërsa në veshët dhe sytë e tyre kanë mbulesë; ata i pret një dënim i madh.”
Me fjalët e vetë Profetit (ﷺ)
Profeti (ﷺ) i përshkroi të gjithë profetët si një shtëpi me një tullë të vetme që mungonte. E quajti veten atë tullë, dhe Vula e Profetëve. Tha se ai erdhi dhe i vulosi profetët, dhe se profetët u vulosën me të. Tha gjithashtu se mes izraelitëve një profet ndiqte tjetrin, por se pas tij nuk do të kishte profet. Tha se midis Jezusit dhe tij nuk erdhi asnjë profet. E quajti veten i fundit i profetëve, duke përdorur ahir, fjalën e qartë arabe për ‘i fundit’. E quajti veten edhe el-Akib, ‘i fundit që vjen’. Transmetuesi i hershëm ez-Zuhri e shpjegoi si atë pas të cilit nuk ka profet.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët para tij me një njeri që ndërtoi një shtëpi të bukur, por la bosh vendin e një tulle në një kënd. Njerëzit i binin përqark, e admironin dhe uronin që tulla të ishte në vend. Ai tha: Unë jam ajo tullë, dhe unë jam i fundit i profetëve.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët para tij me një njeri që ndërtoi një shtëpi të bukur, por la bosh vendin e një tulle në një kënd. Njerëzit i binin përqark, e admironin dhe uronin që tulla të ishte në vend. Ai tha: unë jam ajo tullë, dhe unë jam Vula e Profetëve (hatim en-nebijjin).
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët para tij me një njeri që ndërtoi një shtëpi të bukur dhe la një tullë që mungonte. Njerëzit i binin përqark, uronin që tulla të ishte në vend, dhe ai tha se ai ishte ajo tullë. Në versionin e tretë shton: dhe unë jam Vula e Profetëve (hatem en-nebijjin).
Xhabiri transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët me një njeri që ndërtoi një shtëpi dhe e përfundoi, përveç vendit të një tulle. Ai tha: unë jam vendi i asaj tulle; erdha dhe i vulosa profetët (fe-hatemtu el-enbija’).
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) përmendi gjashtë gjëra në të cilat u nderua mbi profetët e tjerë. Mes tyre: u dërgua te gjithë krijimi, dhe profetët u vulosën me të (hutime bije en-nebijjun).
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se izraelitët udhëhiqeshin nga profetët, dhe sa herë që vdiste njëri, një tjetër zinte vendin e tij. Por pas meje nuk do të ketë profet, tha ai; do të ketë halifë, dhe shumë prej tyre.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se ai ishte më i afërti i të gjithë njerëzve me të birin e Merjemes. Profetët janë vëllezër me një baba, tha ai, dhe midis tij dhe Isait nuk pati asnjë profet.
Ebu Hurejra thotë se namazi në xhaminë e Profetit (ﷺ) është më i mirë se një mijë namaze në xhami të tjera përveç Xhamisë së Shenjtë, dhe transmetuesi Abdullah ibn Ibrahim ibn Karidhi dëshmon se e dëgjoi Ebu Hurejren të thoshte që Profeti (ﷺ) tha: sepse unë jam i fundit i profetëve (ahir el-enbija’) dhe xhamia ime është e fundit e xhamive.
Xhubejr ibn Mutimi transmeton se Profeti (ﷺ) e quajti veten Muhamed dhe Ahmed, el-Mahi (me të cilin fshihet mosbesimi), el-Hashir (te këmbët e të cilit tubohen njerëzit) dhe el-Akib. Transmetimi shton se el-Akib është ai pas të cilit nuk ka profet. Te 2354c transmetuesi i hershëm ez-Zuhri, i pyetur çfarë do të thotë el-Akib, jep të njëjtën përgjigje.
| Fjalët e tij | Arabishtja |
|---|---|
| Unë jam tulla e vetme që e plotëson shtëpinë, dhe Vula e Profetëve | khatim, khatam |
| Erdha dhe i vulosa profetët | khatamtu |
| Profetët u vulosën me mua | khutima |
| Unë jam i fundit i profetëve | akhir |
| El-Akib, ai pas të cilit nuk ka profet | 'aqib |
Si e kuptuan myslimanët e parë
Taberiu, një komentues i hershëm (vd. 923), e shpjegon ajetin kështu. Allahu (﷾) e vulosi profetësinë dhe e stampoi. Ajo nuk hapet për askënd pas tij deri në Kiamet. Ai transmeton Katadenë, një dijetar i brezit pas shokëve, të ketë thënë se do të thotë i fundit prej tyre. Kurtubiu vë re se ajeti lexohet hatem (vula) ose hatim (ai që vulos). Sido që të jetë, profetët u mbyllën me të. Ibn Ebi Eufa, një shok i Profetit, u pyet për djalin foshnjë të Profetit (ﷺ), Ibrahimin. Ai tha se sikur të ishte caktuar një profet pas Muhamedit (ﷺ), djali do të kishte jetuar. Por nuk ka profet pas tij.
Taberiu e shpjegon “vula e profetëve” si atë që e vulosi profetësinë dhe e stampoi, kështu që ajo nuk hapet për askënd pas tij deri në Kiamet. Transmeton Katadenë: “vula e profetëve” do të thotë i fundit prej tyre. Vë re se shumica e lexuesve lexojnë hatim (ai që vulos), ndërsa Asimi dhe el-Haseni lexojnë hatem, që ai e shpjegon si “i fundit i profetëve”, si te 83:26. Shton se për Ibn Mesudin transmetohet se e ka lexuar ajetin “por një profet që i vulosi profetët”.
Kurtubiu shënon se vetëm Asimi lexoi hatem, që do të thotë se profetët u vulosën me të, kështu që ai është si vula dhe stampa mbi ta. Shumica lexuan hatim, që do të thotë se ai i vulosi ata, dhe erdhi i fundit prej tyre. Citon Ibn Atijjen: dijetarët e umetit, të hershëm dhe të mëvonshëm, i marrin këto fjalë në përgjithësinë e tyre të plotë, si tekst që nuk ka profet pas tij. Jep gjithashtu transmetimet e Muslimit për hadithin e tullës, përfshirë “erdha dhe i vulosa profetët”.
Ismail ibn Ebi Halidi e pyeti sahabiun Abdullah ibn Ebi Eufa nëse e kishte parë Ibrahimin, djalin e Profetit (ﷺ). Ai tha se fëmija vdiq i vogël, dhe se sikur të ishte caktuar që të vinte një profet pas Muhamedit (ﷺ), djali i tij do të kishte jetuar; por nuk ka profet pas tij.
Një fe e shpallur e plotë
Kurani e shënon çastin kur feja u përfundua. Ajeti zbriti një të premte në Arafat, një fushë jashtë Mekës, gjatë haxhit të lamtumirës të Profetit (ﷺ). Kjo ishte pak muaj para se të vdiste. Omer ibn el-Hattabi, një nga shokët kryesorë të Profetit (ﷺ) (ndjekësit që e njohën), e vërtetoi ditën dhe vendin. Një fe e plotë nuk ka nevojë për ndonjë profet tjetër. Një tjetër do të thoshte se Allahu (﷾) kishte lënë diçka jashtë.
“Sot jua përsosa fenë tuaj, e plotësova dhuntinë Time ndaj jush dhe zgjodha që Islami të jetë feja juaj.”
Një burrë hebre i tha Omer ibn el-Hattabit se po t'u kishte zbritur hebrenjve ajeti ‘Sot jua përsosa fenë tuaj’, ata do ta kishin mbajtur atë ditë si festë. Omeri u përgjigj se myslimanët e dinë saktësisht kur dhe ku zbriti: një të premte, ndërsa Profeti (ﷺ) qëndronte në Arafat gjatë haxhit.
I dërguar te të gjithë njerëzit, jo te një komb
Ndërsa Jezusi mësonte, tha se ishte dërguar vetëm te delet e humbura të shtëpisë së Izraelit. U tha dishepujve të tij të mos shkonin te paganët (johebrenjtë). Profetit (ﷺ) iu tha të thoshte se ishte dërguar te gjithë njerëzimi. Tha gjithashtu se çdo profet para tij u dërgua vetëm te populli i vet. Një profet për një komb ndiqet natyrshëm nga një profet për kombin tjetër. Një mesazh për të gjithë nuk ka pasardhës për të pritur.
“Por ai duke u përgjigjur tha: Unë nuk jam dërguar veçse te delet e humbura të shtëpisë së Izraelit.”
“Këta të dymbëdhjetë Jezusi i dërgoi dhe i urdhëroi duke thënë: Mos shkoni në rrugën e paganëve dhe mos hyni në asnjë qytet të samaritanëve; por shkoni më mirë te delet e humbura të shtëpisë së Izraelit.”
“Thuaj (o Muhamed): “O njerëz, unë jam i Dërguari i Allahut për të gjithë ju, i Atij që i përket sundimi i qiejve dhe i Tokës. Nuk ka zot tjetër të vërtetë veç Atij; Ai jep jetë dhe vdekje, prandaj besoni në Allahun dhe në të Dërguarin e Tij, Profetin që nuk di shkrim e lexim e që beson në Allahun dhe Fjalët e Tij! Shkoni pas tij, që të jeni në rrugën e drejtë!””
“Dhe Ne nuk të kemi dërguar ty (o Muhamed), veçse si mëshirë për botët.”
Xhabir ibn Abdullahu transmeton se Profeti (ﷺ) përmendi pesë gjëra që iu dhanë atij dhe që nuk iu dhanë asnjë profeti para tij. E fundit prej tyre: çdo profet i mëparshëm u dërgua vetëm te populli i vet, por ai u dërgua te gjithë njerëzimi.
Pse vazhdonin të vinin profetët, dhe pse u ndalën
Kurani thotë se çdo populli iu dërgua një i dërguar. Thotë se u dërguan shumë më tepër se sa përmend. Disa profetë erdhën te popuj që nuk kishin pasur kurrë një të tillë. Të tjerë erdhën për ta thirrur një popull përsëri te një mesazh që e kishte humbur ose ndryshuar, ose për ta udhëhequr me të. Kurani i jep fund kësaj nevoje. Allahu (﷾) premtoi ta ruajë. Shokët e mësuan përmendsh gjatë jetës së Profetit (ﷺ). U shkrua nën drejtimin e tij. U mblodh pak pas vdekjes së tij. U dërgua te të gjithë njerëzit. Prandaj nuk ka mbetur asnjë popull pa mesazhin, dhe asnjë mesazh i humbur për t’u rikthyer.
“Çdo populli Ne i çuam një të dërguar (që u thoshte): “Adhuroni Allahun dhe shmangni idhujt!” Disa prej tyre Allahu i shpuri në rrugë të drejtë e disa e merituan të mbeten në humbje. Andaj, udhëtoni nëpër botë të shihni se si ishte fundi i përgënjeshtruesve!”
“Edhe para teje (o Muhamed) Ne kemi nisur të dërguar, për disa prej të cilëve të kemi treguar ty e për disa të tjerë nuk të kemi treguar. Asnjë i dërguar nuk mund të sjellë ndonjë mrekulli, veçse me lejen e Allahut. Dhe kur të vijë urdhri i Allahut, do të gjykohet me drejtësi e atëherë, jobesimtarët kokëfortë do të shkatërrohen.”
“Sigurisht, Ne e kemi shpallur Kuranin dhe, sigurisht, Ne do ta ruajmë atë.”
“Thuaj (o Muhamed): “O njerëz, unë jam i Dërguari i Allahut për të gjithë ju, i Atij që i përket sundimi i qiejve dhe i Tokës. Nuk ka zot tjetër të vërtetë veç Atij; Ai jep jetë dhe vdekje, prandaj besoni në Allahun dhe në të Dërguarin e Tij, Profetin që nuk di shkrim e lexim e që beson në Allahun dhe Fjalët e Tij! Shkoni pas tij, që të jeni në rrugën e drejtë!””
Zejd ibn Thabiti transmeton se pasi u vranë në Jemame shumë nga ata që e dinin Kuranin përmendësh, Ebu Bekri i kërkoi ta mblidhte Kuranin në një vëllim të vetëm, duke i kujtuar se ai e shkruante shpalljen për të Dërguarin e Allahut. Zejdi e mblodhi nga copa të shkruara dhe nga kujtesa e njerëzve, dhe kopja e përfunduar kaloi nga Ebu Bekri te Omeri e pastaj te Hafsa.
Çfarë nuk do të thotë përfundimi
Nuk do të thotë se Profeti (ﷺ) u vu mbi profetët e tjerë në një mënyrë që i ndan. Myslimanët nuk bëjnë dallim midis të dërguarve të Allahut (﷾) në besimin ndaj tyre. Nuk do të thotë se Allahu (﷾) ka pushuar së dëgjuari. Ai i përgjigjet çdokujt që e thërret. As nuk e përjashton kthimin e Jezusit. Profeti (ﷺ) tha se i biri i Marisë do të zbresë ndërsa prijësi i vetë myslimanëve (imami) është mes tyre. Myslimanët mbajnë se Jezusi kthehet si ndjekës i Kuranit, pa sjellë asnjë libër të ri. Profeti (ﷺ) tha se kur prijësi i myslimanëve ta ftojë të prijë namazin, ai do të refuzojë. Në transmetimin për zbritjen e birit të Marisë mes tyre, transmetuesi Ibn Ebi Dhi’bi e jep kuptimin. Jezusi do t’i prijë me Librin e Zotit të tyre dhe me Sunetin (rrugën) e Profetit të tyre (ﷺ). Përfundimi do të thotë se nuk do të dërgohet asnjë profet i ri, sepse mesazhi është i plotë dhe i ruajtur. Jezusi ishte profet para Muhamedit (ﷺ), prandaj kthimi i tij nuk shton asnjë.
“I Dërguari beson në atë (Kuranin) që i është shpallur nga Zoti i tij e po ashtu dhe besimtarët: të gjithë besojnë në Allahun, engjëjt e Tij, librat e Tij dhe të dërguarit e Tij (duke thënë): “Ne nuk bëjmë dallim mes asnjërit prej të dërguarve të Tij”. Ata thonë: “Ne dëgjojmë dhe bindemi. Faljen Tënde kërkojmë, o Zoti Ynë dhe te Ti do të kthehemi!””
“Kur robërit e Mi (besimtarë) të pyesin për Mua, (thuaju se) Unë jam afër, i përgjigjem lutjeve të lutësit, kur ai më lutet Mua. Prandaj, le t’i përgjigjen thirrjes Sime dhe le të më besojnë Mua, për të qenë në rrugë të drejtë.”
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) i pyeti shokët e tij si do të ishin ata kur i biri i Marisë të zbresë mes tyre, ndërsa imami i tyre do të jetë mes tyre.
Xhabiri transmeton se Profeti (ﷺ) tha se Isai, i biri i Merjemes, do të zbresë, dhe prijësi i myslimanëve do ta ftojë të prijë namazin. Isai do të refuzojë dhe do të thotë se prijësit e myslimanëve janë nga radhët e tyre, një nder nga Allahu për këtë umet.
Te 155a Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) u betua se i biri i Merjemes së shpejti do të zbresë si gjykatës i drejtë, do ta thyejë kryqin, do ta vrasë derrin dhe do ta heqë xhizjen. Te 155f Profeti pyet si do të jetë kur të zbresë i biri i Merjemes dhe t'i prijë myslimanët si një prej tyre; transmetuesi Ibn Ebi Dhi'bi shpjegon se ai do t'i prijë me Librin e Zotit të tyre dhe me Sunetin e Profetit të tyre.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se izraelitët udhëhiqeshin nga profetët, dhe sa herë që vdiste njëri, një tjetër zinte vendin e tij. Por pas meje nuk do të ketë profet, tha ai; do të ketë halifë, dhe shumë prej tyre.
Pse ai është profeti i fundit: pikat kryesore
- Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) Vula e Profetëve. Vula (khatam) ishte shenja që shtypej mbi një letër pasi mbaronte.
- Ai tha se pas tij nuk do të kishte profet, dhe e quajti veten tullën e fundit që e plotëson një shtëpi.
- Feja u shpall e plotë një të premte në Arafat, gjatë haxhit të tij të lamtumirës.
- Profetët e mëparshëm u dërguan te popujt e tyre. Ai u dërgua te të gjithë njerëzit.
- Shumë profetë të mëparshëm erdhën për të rikthyer një mesazh që ishte humbur ose ndryshuar. Zoti premtoi ta ruajë Kuranin, prandaj nuk mbetet asgjë për t’u rikthyer.
- Kjo nuk e vë mbi profetët e tjerë në një mënyrë që i ndan ata, dhe Zoti i përgjigjet ende çdokujt që e thërret. Jezusi do të kthehet, por si ndjekës i Kuranit, pa libër të ri.
Çfarë thotë bashkësia Ahmadiyya se do të thotë fjala
Mirza Ghulam Ahmadi nga Kadiani (1835-1908) e nderoi Profetin (ﷺ) si hatem en-nebijjin, dhe bashkësia e tij e bën këtë sot. Ai mësoi se Profeti e mban vulën pa vërtetimin e së cilës asnjë hir nuk arrin te askush. Sipas tij profetësia e pavarur mbaroi me Muhamedin (ﷺ), por prapë mund të vinte një profet që merr shpallje përmes bindjes ndaj tij. Artikulli i vetë bashkësisë për fjalorët jep disa kuptime. Mes tyre janë “më i miri dhe më i përsosuri i profetëve” dhe, “në mënyrë dytësore”, “i fundit i profetëve”. Faqja WhyAhmadi e bashkësisë shkon më tej. Thotë se në kohën e Profetit (ﷺ) hatem nuk u përdor kurrë për të thënë i fundit.
Mirza Ghulam Ahmadi shkruan se Muhamedi (ﷺ) u bë Hatemul-Enbija (vula e profetëve) në kuptimin që ai e zotëron vulën, pa vërtetimin e së cilës asnjë hir nuk arrin te askush. Shkruan se profetësia e pavarur ka marrë fund me Profetin, por se profetësia në mënyrën e zil-it (pasqyrimit), e marrë vetëm nëpërmjet bindjes ndaj tij, do të vazhdojë deri në Ditën e Gjykimit. Shkruan gjithashtu se për umetin e tij dera e bisedës dhe e komunikimit me Hyjnoren nuk do të mbyllet kurrë deri në Ditën e Gjykimit.
Artikulli për përfundimin e profetësisë citon fjalorët për hatem: vulë ose stampë, unazë-vulë, fundi ose pjesa e fundit e një gjëje, dhe zbukurim, më i miri dhe më i përsosuri. Mban se vulosja është kuptimi i parë dhe përfundimi i një gjëje një kuptim dytësor. Arrin në përfundimin se hatem en-nebijjin do të thotë Vula e Profetëve, “më i miri dhe më i përsosuri i profetëve”, dhe, duke cituar Komentin me pesë vëllime të bashkësisë, “në mënyrë dytësore” “i fundit i profetëve”. Rendit katër kuptime të mundshme, përfshirë të fundit të profetëve që sollën ligj.
Faqja e bashkësisë thotë se hatem do të thotë kryesisht vulë, dhe gjithashtu më i miri dhe më i përsosuri, dhe se në kohën e Profetit (ﷺ) nuk u përdor kurrë për të thënë “i fundit”. Thotë se hatem lexohet me fetha, prandaj do të thotë “Vula” ose “Më i Miri” i profetëve. Si shembuj jep një transmetim te Kenz el-Ummal ku Profeti i thotë xhaxhait të tij Abbasit se ai është “hatemi i muhaxhirëve” ashtu si ai është hatemi i profetëve, dhe titujt hatem el-eulija për esh-Shafiun dhe hatem esh-shuara për Ebu et-Tajjibin. Argumenton se nëse “i fundit i profetëve” do t’i përjashtonte profetët e mëvonshëm, “e fundit e xhamive” do t’i përjashtonte xhamitë e mëvonshme.
A do të thotë hatem vetëm ‘më i miri’?
Së pari, fjalorët. Zëri i gjatë i Lane-it jep ‘vulë’, ‘unazë-vulë’ dhe ‘i fundit’. Zbukurimi që përmend ai është unaza në gisht, jo një gradë përsosmërie. Ai nuk jep asnjë kuptim ‘më i miri’. Faqja ahmadi citon tituj të mëvonshëm, si ‘vula e evlijave’ për esh-Shafiun. Këta erdhën shekuj pas ajetit, prandaj nuk mund ta caktojnë kuptimin e tij. Së dyti, folja e vetë Profetit (ﷺ). Kur thotë “erdha dhe i vulosa profetët”, ai po mbyll një varg, jo po miraton një të tillë. Së treti, shembulli i tij. Një tullë e vënë në boshllëkun e fundit e plotëson shtëpinë. Nuk autorizon tulla të shtuara më vonë.
Mbledh fjalorët klasikë arabë. Te kh-t-m, hatem është së pari vulë ose stampë, një unazë që përdoret për të vulosur. Pastaj zëri jep, si kuptim figurativ, fundin ose pjesën e fundit të një gjëje, dhe “i fundit i një grupi njerëzish”. Përmend Kuranin 33:40, hatem en-nebijjin, me shpjegimin “i fundit i profetëve”. Te 83:26 e shpjegon hitam si gjënë e fundit që ndiejnë pijësit, aromën e myshkut. Zbukurimi që përmend është unaza në gisht. Zëri nuk jep asnjë kuptim “më i miri”.
Ibn Mendhuri mbledh fjalorët më të vjetër. Hatimi i një gjëje dhe hatimja e saj janë fundi dhe pjesa e saj e fundit, dhe hitami i një pijeje është e fundit e saj. Hitami, hatimi dhe hatemi i një populli janë i fundit i tij, nga filologu i hershëm el-Lihjani. Profeti (ﷺ) është hatimi i profetëve, dhe ajeti “vula e profetëve” do të thotë “i fundit prej tyre”, nga el-Ezheri. Një nga emrat e tij është el-Akib, dhe kuptimi i tij është i fundit i profetëve. Vulosja e një zemre do të thotë se asgjë nuk hyn në të dhe asgjë nuk del prej saj.
Xhabiri transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët me një njeri që ndërtoi një shtëpi dhe e përfundoi, përveç vendit të një tulle. Ai tha: unë jam vendi i asaj tulle; erdha dhe i vulosa profetët (fe-hatemtu el-enbija’).
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) e krahasoi veten dhe profetët para tij me një njeri që ndërtoi një shtëpi të bukur, por la bosh vendin e një tulle në një kënd. Njerëzit i binin përqark, e admironin dhe uronin që tulla të ishte në vend. Ai tha: unë jam ajo tullë, dhe unë jam Vula e Profetëve (hatim en-nebijjin).
‘E fundit e xhamive’
Faqja ahmadi argumenton se nëse ‘i fundit i profetëve’ do t’i përjashtonte profetët e mëvonshëm, ‘e fundit e xhamive’ do t’i përjashtonte xhamitë e mëvonshme. Por Profeti (ﷺ) i tha të dyja bashkë. Ai tha: “unë jam i fundit i profetëve (ahir el-enbija’) dhe xhamia ime është e fundit e xhamive”. Përdori ahir, fjalën e qartë për ‘i fundit’, prandaj këtu fjala nuk mund të thotë ‘më i miri’. Çifti e shpjegon veten. Xhamia e tij është xhamia e fundit e ndërtuar nga një profet, sepse pas tij nuk vjen asnjë profet. Xhamitë e ndërtuara që atëherë nuk janë xhami profetësh. Prandaj hadithi e mbështet përfundimin. Nuk e dobëson.
Ebu Hurejra thotë se namazi në xhaminë e Profetit (ﷺ) është më i mirë se një mijë namaze në xhami të tjera përveç Xhamisë së Shenjtë, dhe transmetuesi Abdullah ibn Ibrahim ibn Karidhi dëshmon se e dëgjoi Ebu Hurejren të thoshte që Profeti (ﷺ) tha: sepse unë jam i fundit i profetëve (ahir el-enbija’) dhe xhamia ime është e fundit e xhamive.
Faqja e bashkësisë thotë se hatem do të thotë kryesisht vulë, dhe gjithashtu më i miri dhe më i përsosuri, dhe se në kohën e Profetit (ﷺ) nuk u përdor kurrë për të thënë “i fundit”. Thotë se hatem lexohet me fetha, prandaj do të thotë “Vula” ose “Më i Miri” i profetëve. Si shembuj jep një transmetim te Kenz el-Ummal ku Profeti i thotë xhaxhait të tij Abbasit se ai është “hatemi i muhaxhirëve” ashtu si ai është hatemi i profetëve, dhe titujt hatem el-eulija për esh-Shafiun dhe hatem esh-shuara për Ebu et-Tajjibin. Argumenton se nëse “i fundit i profetëve” do t’i përjashtonte profetët e mëvonshëm, “e fundit e xhamive” do t’i përjashtonte xhamitë e mëvonshme.
Ku e lë kjo ajetin
Ajeti, fjalorët, fjalët e vetë Profetit (ﷺ) dhe komentuesit e parë tregojnë të gjithë në një drejtim. Një vulë mbyll. Lexuesit ahmadi mund ta mbajnë çdo nder që i japin atij. Ky ajet shton edhe një: ai është Vula e Profetëve, dhe askush nuk qëndron pas tij. Myslimanët mbajnë se besimi në këtë është pjesë e dëshmisë së besimit. Të dëshmosh se ai është i Dërguari i Allahut (﷾) do të thotë ta pranosh atë që ai mësoi, dhe ai mësoi se është profeti i fundit (33:40). Për këtë arsye, pranimi i një profeti pas tij bie ndesh me dëshminë. E themi këtë qartë, dhe me respekt për lexuesit që e duan atë. Një faqe tjetër pyet nëse mund të vijë ende një profet që nuk sjell ligj të ri.
“Muhamedi nuk është babai i askujt prej burrave tuaj, por është i Dërguari i Allahut dhe vula e profetëve; Allahu është i Gjithëdijshëm për çdo gjë.”
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se izraelitët udhëhiqeshin nga profetët, dhe sa herë që vdiste njëri, një tjetër zinte vendin e tij. Por pas meje nuk do të ketë profet, tha ai; do të ketë halifë, dhe shumë prej tyre.
A do ta njihte Profeti (ﷺ) besimin ahmadi?
Shumë nga adhurimi ahmadi do t’i dukej i njohur: pesë namazet, agjërimi i Ramazanit dhe haxhi. Ndryshimi është besimi për të cilin flet kjo faqe. Gjatë jetës së tij një njeri i quajtur Musejlime erdhi në Medinë me shumë njerëz të vet. Tha se do ta ndiqte Profetin (ﷺ) nëse do ta bënte pasardhës të tij. Profeti (ﷺ) ngriti një copë gjethe palme dhe tha se sikur Musejlimeja t’i kërkonte edhe atë, nuk do t’ia jepte. Kjo nuk është krahasim i karakterit të askujt. Tregon çfarë bëri Profeti (ﷺ) kur dikush kërkoi një pjesë në profetësinë pas tij. Shoku Ibn Ebi Eufa tha të njëjtën gjë me fjalët e veta: sikur të ishte caktuar një profet pas tij, djali i tij Ibrahimi do të kishte jetuar, por nuk ka profet pas tij. Dhe Mesia për të cilin foli ai është Jezusi, i biri i Marisë, që do të zbresë vetë. Prandaj Profeti (ﷺ) do ta njihte namazin. Nuk do ta njihte një profet pas vetes, sepse tha se nuk ka asnjë.
Ibn Abbasi transmeton se Musejlime erdhi në Medinë gjatë jetës së të Dërguarit të Allahut (ﷺ) me shumë njerëz të vet dhe tha: nëse Muhamedi (ﷺ) më bën pasardhës të tij, do ta ndjek. Profeti (ﷺ) shkoi tek ai duke mbajtur një copë gjethe palme dhe tha: sikur të më kërkoje edhe këtë copë, nuk do të ta jepja.
Ismail ibn Ebi Halidi e pyeti sahabiun Abdullah ibn Ebi Eufa nëse e kishte parë Ibrahimin, djalin e Profetit (ﷺ). Ai tha se fëmija vdiq i vogël, dhe se sikur të ishte caktuar që të vinte një profet pas Muhamedit (ﷺ), djali i tij do të kishte jetuar; por nuk ka profet pas tij.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) tha se izraelitët udhëhiqeshin nga profetët, dhe sa herë që vdiste njëri, një tjetër zinte vendin e tij. Por pas meje nuk do të ketë profet, tha ai; do të ketë halifë, dhe shumë prej tyre.
Ebu Hurejra transmeton se Profeti (ﷺ) i pyeti shokët e tij si do të ishin ata kur i biri i Marisë të zbresë mes tyre, ndërsa imami i tyre do të jetë mes tyre.
Ai është Vula e Profetëve
Pas tij nuk do të ketë profet
Një pjesë në profetësi për dikë pas tij
Jezusi, biri i Marisë, do të zbresë vetë
Pikëpamja e krishterë
Të krishterët mbajnë se fjala e fundit e Perëndisë erdhi te Jezusi. Ata tregojnë fillimin e Letrës drejtuar Hebrenjve, një libër i Dhiatës së Re. Ajo thotë se Perëndia foli përmes profetëve, dhe në këto ditë të fundit përmes Birit të tij.
“Perëndia, që shumë herë dhe në shumë mënyra u foli në kohët e lashta etërve me anë të profetëve, në këto ditë të fundit na ka folur me anë të Birit, të cilin e bëri trashëgimtar të të gjitha gjërave, me anë të të cilit krijoi edhe botët;”
Varg pas vargu
Hebrenjve 1:1-2 — kapitulli 1, vargu 1-2
“Perëndia, që shumë herë dhe në shumë mënyra u foli në kohët e lashta etërve me anë të profetëve, në këto ditë të fundit na ka folur me anë të Birit, të cilin e bëri trashëgimtar të të gjitha gjërave, me anë të të cilit krijoi edhe botët;”
Cituar për
Të folurit e Perëndisë përmes Birit “në këto ditë të fundit” është përfundimtar, prandaj asnjë profet nuk mund të vijë pas Jezusit.
Përgjigjja
Letra drejtuar Hebrenjve është një letër nga një shkrues i paemër, jo një thënie e Jezusit. Vetë Jezusi tha se kishte ende shumë gjëra për t’u thënë dishepujve të tij që ata nuk mund t’i mbanin ende. Tha se Fryma e së vërtetës do të vinte për t’i udhëhequr në gjithë të vërtetën. Myslimanët mbajnë se ky i premtuar është Profeti (ﷺ). Faqja për Paraklitin shpjegon pse. Jezusi u tha gjithashtu krerëve të priftërinjve dhe pleqve se mbretëria e Perëndisë do t’u hiqej dhe do t’i jepej një kombi tjetër.
Ku përfundon — Sipas fjalëve të vetë Jezusit mësimi i tij nuk ishte fjala e fundit, dhe Ungjijtë lënë vend për atë që erdhi pas tij.
Këndvështrime
Sik: Gurutë erdhën më pas
Sikët nderojnë dhjetë Guru, nga Guru Nanaku në shekullin e pesëmbëdhjetë deri te Guru Gobind Singhu, dhe Guru Granth Sahibin pas tyre. Guru Arxhani shkruan se Guruja dhe Zoti Transcendent, Zoti përtej të gjitha gjërave, janë një.
Guru Arxhani shkruan se Guruja dhe Zoti Transcendent janë Një (Ang 864). Prandaj udhëzimi erdhi përsëri pas Muhamedit (ﷺ).
Kundërpërgjigje
Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) Vula e Profetëve, dhe ai tha se pas tij nuk do të kishte profet. Një mësues i mëvonshëm mund të thotë gjëra të vërteta. Por prova e çdo pretendimi për të folur në emër të Allahut (﷾) është nëse përputhet me mesazhin që Ai e ka ruajtur. Dhe nëse ‘Guruja’ do të thotë një njeri, i dërguari i Kuranit thotë se ai vetë është vetëm një njeri si ata që e dëgjojnë.
Ahmadi: vula do të thotë më i miri, jo i fundit
Bashkësia Ahmadiyya mban se hatem te Kurani 33:40 do të thotë një vulë përsosmërie: më i miri dhe më i përsosuri. Prandaj, thonë ata, mund të vijë ende një profet që nuk sjell ligj të ri dhe e ndjek Muhamedin (ﷺ).
Hatem do të thotë vulë ose ‘më i miri dhe më i përsosuri’. Në kohën e Profetit (ﷺ), thonë ata, nuk u përdor kurrë për të thënë ‘i fundit’.
Kundërpërgjigje
Fjalorët e japin ‘i fundit’. Lane-i dhe Ibn Mendhuri e rendisin dhe përmendin këtë ajet, dhe artikulli i vetë bashkësisë e pranon gjithashtu “i fundit i profetëve” si kuptim. Profeti (ﷺ) e zgjidhi vetë: izraelitët udhëhiqeshin nga profetët, njëri pas tjetrit, por pas meje nuk do të ketë profet.
Tituj si hatem el-eulija (për esh-Shafiun) dhe hatem esh-shuara tregojnë se fjala do të thotë ‘më i miri’.
Kundërpërgjigje
Tituj të tillë u dhanë shekuj pas ajetit, prandaj nuk mund ta caktojnë kuptimin e tij. Zëri i Lane-it për fjalën nuk ka asnjë kuptim ‘më i miri’.
Profeti (ﷺ) e quajti xhaxhain e tij Abbasin hatemi i muhaxhirëve, prandaj hatem do të thotë ‘më i miri’.
Kundërpërgjigje
Ai transmetim është i dobët, prandaj nuk mund ta caktojë kuptimin e ajetit. Nuk është te Buhariu ose Muslimi, dhe kritikët e hadithit i hodhën poshtë zinxhirët e tij. Edhe siç e jep faqja ahmadi, fjala i përshtatet ‘të fundit’. Pas çlirimit të Mekës Profeti (ﷺ) tha se nuk kishte më hixhret (Buhariu 2825). Titulli e shënon fundin e një vargu.
Vula është vërtetimi i Profetit (ﷺ), prandaj mund të vijnë profetë të mëvonshëm, por vetëm me vulën e tij.
Kundërpërgjigje
Edhe një vulë miratimi është gjëja e fundit që shtypet mbi një letër. Një vulë shtypet kur letra ka mbaruar. Profeti (ﷺ) tha se ai ishte tulla që mungonte dhe që e plotëson shtëpinë, dhe se ai erdhi dhe i vulosi profetët. Taberiu thotë se ajo nuk hapet për askënd pas tij.
Të qenit i fundit nuk është nder, prandaj ajeti duhet të thotë ‘më i miri’.
Kundërpërgjigje
Ajeti bashkon dy fakte: ai nuk është babai i asnjërit prej burrave tuaj, dhe ai është Vula e Profetëve. Shoku Ibn Ebi Eufa i bashkoi në të njëjtën mënyrë. Sikur të ishte caktuar një profet pas Muhamedit (ﷺ), djali i tij do të kishte jetuar. Dhe Profeti (ﷺ) e numëroi të qenit i fundit si nder. Mes gjashtë gjërave në të cilat u nderua, ai përmendi se profetët u vulosën me të.
Aishja tha: thoni “Vula e Profetëve”, por mos thoni “nuk ka profet pas tij”.
Kundërpërgjigje
Ato fjalë janë të sajat, jo të Profetit (ﷺ). Nuk thonë se do të vijë një profet, dhe e mbajnë titullin Vula e Profetëve. Një kujdes për një shprehje nuk është premtim për një profet të ri. Fjalët e vetë Profetit (ﷺ) thonë se nuk ka profet pas tij. Profeti i vetëm që ai tha se do të zbresë, Jezusi, u dërgua para tij.
Profeti (ﷺ) e quajti xhaminë e tij “e fundit e xhamive”, dhe xhamitë ndërtohen ende. Prandaj ‘i fundit i profetëve’ nuk ka pse t’i përjashtojë profetët e mëvonshëm.
Kundërpërgjigje
Në të njëjtin hadith ai thotë: “unë jam i fundit i profetëve”. Përdori ahir, fjalën e qartë për ‘i fundit’. Xhamia e tij është xhamia e fundit e ndërtuar nga një profet, sepse ai është profeti i fundit. Xhamitë e ndërtuara që atëherë nuk janë xhami profetësh. Thënia e mbështet përfundimin.
Krishterimi kryesor
Fjala e fundit e Perëndisë u tha përmes Jezusit, Birit. Asnjë profet pas dishepujve të parë të Jezusit nuk sjell një shpallje të re.
Letra drejtuar Hebrenjve thotë se Perëndia, që dikur foli me anë të profetëve, në këto ditë të fundit ka folur me anë të Birit të tij.
Kundërpërgjigje
Letra drejtuar Hebrenjve është një letër nga një shkrues i paemër, jo një thënie e Jezusit. Vetë Jezusi tha se kishte më shumë për t’u thënë dishepujve të tij se sa mund të mbanin. Tha se Fryma e së vërtetës do të vinte për t’i udhëhequr në gjithë të vërtetën. Pra, sipas fjalëve të tij, mësimi i tij nuk ishte fjala e fundit.
Pikëpamja islame
Muhamedi (ﷺ) është profeti i fundit. Kurani e thotë, dhe ai e tha. Feja u shpall e plotë, mesazhi i tij është për të gjithë, dhe libri që solli nuk ka humbur.
Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) Vula e Profetëve.
Profeti (ﷺ) tha se pas tij nuk do të kishte profet. E krahasoi veten me tullën e fundit që e plotëson një shtëpi.
Kurani e shpalli fenë të përsosur në Arafat, gjatë haxhit të lamtumirës.
Profetët e mëparshëm u dërguan te popujt e tyre, ndërsa Muhamedi (ﷺ) u dërgua te gjithë njerëzimi.
Profetët u dërgoheshin popujve të rinj, ose për të rikthyer mesazhe që ishin humbur ose ndryshuar. Një mesazh për të gjithë, që Allahu (﷾) e ka ruajtur, nuk ka nevojë për asnjërën.
Vetë Jezusi tha se kishte për të mësuar më shumë se sa mund të mbanin dishepujt e tij. Tha se Fryma e së vërtetës do të vinte dhe do t’i udhëhiqte në gjithë të vërtetën.
Fjalorët arabë japin ‘i fundit i një grupi’ si kuptim të hatem. Lane-i dhe Ibn Mendhuri e përmendin këtë ajet si shembull.
Ai e quajti veten el-Akib, dhe ez-Zuhri e shpjegoi si atë pas të cilit nuk ka profet.
Taberiu, Ibn Kethiri dhe Kurtubiu e lexojnë ajetin se nuk ka profet pas tij.