Përgjigje e shkurtër
Jo, ndonëse janë kushërinj të afërt. Të dy ndalojnë mishin e derrit, gjakun dhe kërmën, dhe të dy e derdhin gjakun gjatë therjes. Ligji kosher ndalon më shumë: devenë, lepurin, frutat e detit me guaskë, disa dhjamë, dejin e kofshës, dhe mishin me qumësht. Islami ndalon verën, të cilën ligji kosher e lejon. Islami urdhëron emrin e Zotit mbi çdo kafshë. Shumica e dijetarëve myslimanë e kërkojnë, përveç nëse harrohet. Shumica e dijetarëve myslimanë e mbajnë mishin kosher të lejuar (Kurani 5:5), por ligji hebraik nuk e pranon mishin hallall. Ligji hebraik thotë se ligjet e tij shtesë për ushqimin i detyrojnë vetëm hebrenjtë. Kurani thotë se të gjitha ushqimet ishin të lejuara për bijtë e Izraelit para Tevratit. Një rabin i shekullit të 2-të mbante se kafshët e papastra u lejoheshin ende bijve të Jakobit. Kurani shton se Zoti më vonë hoqi disa nga ligjet shtesë të Izraelit, nëpërmjet Isait dhe pastaj Muhamedit (ﷺ). Kjo është arsyeja pse myslimanët e hanë devenë. Hebrenjtë e mbajnë ligjin kosher si thirrje për shenjtëri, dhe myslimanët duhet ta respektojnë.
| Ushqimi ose rregulli | Hallall | Kosher |
|---|---|---|
| Mishi i derrit | I ndaluar | I ndaluar |
| Gjaku dhe kërma | Të ndaluara | Të ndaluara |
| Deveja | E lejuar | E ndaluar |
| Frutat e detit me guaskë | Të lejuara nga shumica e dijetarëve | Të ndaluara |
| Mishi me qumësht | Pa rregull | I ndaluar |
| Vera | E ndaluar | E lejuar |
| Emri i Zotit gjatë therjes | I detyrueshëm sipas shumicës së dijetarëve, përveç kur harrohet | Thuhet një bekim, por mishi është kosher edhe pa të |
| Mishi i tjetrit | Mishi kosher është i lejuar, për shumicën e dijetarëve | Mishi hallall nuk është kosher |
Shpjegimi i plotë
Çfarë ndalon ligji kosher, me fjalët e Tevratit
Levitiku 11, në Tevrat (librin e ligjit hebraik të dhënë nëpërmjet Moisiut), lejon çdo kafshë që edhe e ka thundrën të ndarë edhe ripërtyp. Deveja ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë. Ndaj Tevrati thotë se “është e papastër për ju”. Baldosa e shkëmbinjve dhe lepuri ndalohen për të njëjtën arsye. Derri ndalohet për arsyen e kundërt. E ka thundrën të ndarë, por nuk ripërtyp. Afër mbylljes kapitulli jep arsyen që japin hebrenjtë për mbajtjen e këtyre ligjeve: “jini të shenjtë, sepse Unë jam i shenjtë”. Hebrenjtë që i zbatojnë mbajnë kashrutin, ligjet kosher, si akt të përditshëm shenjtërie dhe bindjeje ndaj Zotit.
“Folu bijve të Izraelit dhe u thuaj: Këto janë qeniet e gjalla që mund të hani ndër të gjitha kafshët që janë mbi tokë. Çdo kafshë që e ka thundrën të ndarë, krejt të çarë, dhe që ripërtyp, ndër kafshët, atë mund ta hani. Megjithatë këto nuk do t'i hani nga ato që vetëm ripërtypin ose vetëm e kanë thundrën të ndarë: devenë, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe baldosën e shkëmbinjve, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe lepurin, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është i papastër për ju. Dhe derrin, sepse e ka thundrën të ndarë dhe është me thundër të çarë, por nuk ripërtyp, është i papastër për ju. Nga mishi i tyre nuk do të hani dhe trupat e tyre të ngordhur nuk do t'i prekni; janë të papastër për ju.”
“Sepse Unë jam ZOTI, Perëndia juaj; shenjtërohuni, pra, dhe jini të shenjtë, sepse Unë jam i shenjtë; dhe mos e ndotni veten me asnjë lloj gjallese që zvarritet mbi tokë.”
Çfarë ndalon Islami, dhe emri i Zotit mbi kafshën
Islami ndalon kërmën (kafshën që ngordhi vetë), gjakun e derdhur, mishin e derrit dhe mishin e flijuar për dikë tjetër përveç Zotit. Ndalon verën dhe dehësit e tjerë. Urdhëron gjithashtu emrin e Zotit mbi çdo kafshë: “Mos hani asnjë mish që nuk është therur me emrin e Allahut”. Shumica e dijetarëve të ligjit islam e bëjnë këtë kusht. Ebu Hanifeja (vd. 767) e ndalon mishin nëse emri u la me qëllim. Nëse u harrua, mishi është i lejuar. Maliku (vd. 795) dhe Ahmedi (vd. 855) mbanin të njëjtën gjë, në mendimin e tyre më të njohur. Këta të tre themeluan medhhebe të ligjit islam. Esh-Shafiu (vd. 820), që themeloi të katërtin, e mbante emrin të pëlqyeshëm, jo kusht. Ndaj për të mishi është i lejuar në çdo rast. Islami nuk ka asnjë rregull për mishin dhe qumështin. Shumica e dijetarëve i lejojnë frutat e detit, ndonëse medhhebi i Ebu Hanifes lejon vetëm peshkun.
“Thuaj: Unë nuk gjej në atë që më është shpallur mua asgjë që e ndalon njeriun të hajë çfarë të dojë, përveç kafshëve të ngordhura, gjakut të derdhur, mishit të derrit – se këto janë të ndyta – dhe mishit që është therur në emër të dikujt tjetër në vend të Allahut. Por kushdo që detyrohet nga nevoja të hajë ndonjë gjë prej këtyre, pa dashur të bëjë gjynah dhe pa e kaluar kufirin, nuk do të fajësohet. Vërtet, Allahu është Falës i madh dhe Mëshirëplotë.”
“O besimtarë! Me të vërtetë, pijet alkoolike, bixhozi, idhujt dhe shigjetat e fallit janë vepra të ndyta nga punët e djallit. Prandaj, largohuni nga këto, me qëllim që të shpëtoni!”
“Hani vetëm atë mish, gjatë therjes së të cilit është përmendur emri i Allahut, nëse vërtet besoni në shpalljet e Tij.”
“Mos hani asnjë mish që nuk është therur me emrin e Allahut, sepse kjo është gjynah! Në të vërtetë, djajtë i nxisin miqtë e vet që t’ju kundërshtojnë ju. E nëse ju u bindeni atyre, me siguri që edhe ju do të ishit idhujtarë.”
Ibn Kethiri regjistron tri mendime për mishin e therur pa emrin e Zotit. Disa e ndalojnë, qoftë kur emri u la me qëllim apo nga harresa; kjo transmetohet nga Ibn Omeri, esh-Shabiu dhe Ibn Sirini, dhe në një transmetim nga Maliku dhe nga Ahmedi. Esh-Shafiu dhe të gjithë ndjekësit e tij e mbajnë emrin të pëlqyeshëm, jo kusht, ndaj mishi është i lejuar në çdo rast; një transmetim nga Maliku dhe një nga Ahmedi pajtohen me këtë. Mendimi më i njohur i Malikut dhe i Ahmedit, të cilin e mbajnë edhe Ebu Hanifeja dhe ndjekësit e tij, e ndalon mishin vetëm kur emri u la me qëllim.
Therja kosher: prerja, kontrollet dhe një bekim
Tevrati ndalon ngrënien e gjakut dhe urdhëron që të derdhet “mbi tokë si ujë”. Thotë gjithashtu se kafsha duhet therur “siç të kam urdhëruar”. Rabi Jehuda Princi e shpjegon këtë shprehje. Ai e redaktoi Mishnën, kodin më të hershëm të ligjit hebraik, në fund të shekullit të 2-të. Moisiut, thotë ai, iu urdhërua këtu të priste ezofagun dhe trakenë. Talmudi, regjistri i ligjit dhe i debatit të rabinëve, e ruan mësimin e tij. Ligji hebraik pastaj i kontrollon organet e kafshës. Një kafshë me disa të meta, si një mushkëri e shpuar, quhet terefa dhe është e ndaluar. Mishi shpëlahet, njomet dhe kriposet për ta nxjerrë gjakun. Asnjë varg i Tevratit nuk kërkon që emri i Zotit të thuhet mbi kafshën. Praktika hebraike shton një bekim para therjes, që e përmend Zotin. Por Shulhan Aruhi, kodi standard i ligjit hebraik (shekulli i 16-të), vendos se mishi i therur pa të është prapë kosher. Mishna (rreth vitit 200 e.s.) vendos se një kafshë e therur nga një johebre nuk është therur në mënyrë të vlefshme. Shulhan Aruhi e mban këtë edhe për një johebre që nuk adhuron asnjë idhull. Pra, ligji hebraik nuk e trajton mishin hallall si kosher, sado me kujdes të jetë therur.
“Vetëm ji i vendosur të mos hash gjakun; sepse gjaku është jeta; dhe nuk do ta hash jetën bashkë me mishin. Nuk do ta hash; do ta derdhësh mbi tokë si ujë.”
“Në qoftë se vendi që ZOTI, Perëndia yt, do të zgjedhë për të vënë atje emrin e Tij është shumë larg teje, atëherë do të therësh nga kopeja jote e gjedhëve dhe nga kopeja jote e bagëtive të imëta, që të ka dhënë ZOTI, siç të kam urdhëruar, dhe do të hash brenda portave të tua, sipas gjithë dëshirës së shpirtit tënd.”
Halakha. Një barajta: Rabi Jehuda Princi (fundi i shekullit të 2-të) e lexon ‘siç të kam urdhëruar’ (Ligji i Përtërirë 12:21) si mësim se Moisiut i ishte urdhëruar për ligjet e therjes: të pritet ezofagu dhe trakeja, pjesa më e madhe e njërës prej tyre te një shpend, dhe e të dyjave te gjedhët.
Halakha. Rendit të metat që e bëjnë një kafshë shtëpiake terefa, të ndaluar edhe pas therjes së vlefshme. Ndër to janë një ezofag i shpuar, një trake e prerë, një membranë e trurit e shpuar, një zemër e shpuar deri në dhomëzën e saj, një shtyllë kurrizore e thyer me palcën e prerë, dhe një mushkëri e shpuar ose me të meta. Edhe një kafshë që ra nga një çati ose u shqye nga një ujk është terefa. Rregulli: çdo plagë e tillë që kafsha nuk mund të vazhdonte të jetonte.
Halakha, te ligjet e kriposjes dhe të shpëlarjes së mishit. Mishi duhet shpëlarë para se të kriposet. Shënimi i Iserlesit këshillon që së pari të njomet në ujë për rreth gjysmë ore. Pastaj lihet të kullojë, që uji të mos e tresë kripën para se kripa ta nxjerrë gjakun.
Ai që ther duhet të thotë së pari bekimin ‘që na shenjtëroi me urdhërimet e Tij dhe na urdhëroi për therjen’. Nëse theri pa bekimin, kafsha është kosher. Një bekim i mbulon të gjitha kafshët dhe shpendët që ther (19:2). Maimonidi vendos njësoj (Ligjet e therjes 1:2): mishi është i lejuar, qoftë kur bekimi u la nga gabimi apo me qëllim.
Halakha për atë se kush mund të therë. Të gjithë mund të therin, dhe therja e tyre është e vlefshme, përveç një shurdhmemeci, një personi pa gjykim dhe një të mituri, përveç nëse i mbikëqyrin të tjerët. Një kafshë e therur nga një johebre ka statusin e nevelës, një kafshe të patherur në mënyrë të vlefshme, dhe nuk mund të hahet nga hebrenjtë.
Halakha. Një kafshë e therur nga një johebre është nevela, e patherur në mënyrë të vlefshme, edhe nëse ai është i mitur, edhe nëse nuk adhuron asnjë idhull, dhe edhe nëse të tjerët e shikojnë. Shënimi i Iserlesit jep si shembull një johebre banor (ger toshav), që i mban ligjet e Noeut.
Mishi dhe qumështi: një varg, dhe rregullat më të gjera të rabinëve
Tevrati thotë tri herë: “Nuk do ta ziesh kecin në qumështin e nënës së tij”. Shkolla e Rabi Ismailit, mësues të shekullit të 2-të të cituar në Talmud, i lexon tri vargjet si tri ndalime. Ato ndalojnë gatimin e mishit në qumësht, ngrënien e tij dhe çdo përfitim prej tij. Talmudi e lexon gjithashtu ‘kec’ si çdo kafshë shtëpiake. Mishna shton shpendët, dhe e mban djathin larg së njëjtës tryezë. Në të njëjtin kapitull Rabi Akiva, një rabin i shekullit të 2-të, thotë se kafshët e egra dhe shpendët në qumësht “nuk janë nga Tevrati”. Pra, shumë nga ndarja e mishit dhe e qumështit është ligj që rabinët e ndërtuan rreth vargut. Abrahami u vuri mysafirëve të tij përpara “gjizë dhe qumësht dhe viçin”. Rashi (vd. 1105), një komentues hebre mesjetar, thotë se Abrahami e sillte çdo gjellë sapo bëhej gati. Por një midrash, një mësim rabinik mbi Shkrimin, e bën Perëndinë t'u thotë engjëjve se ata hëngrën mish me qumësht në tryezën e Abrahamit. Hebrenjtë ortodoksë dhe konservatorë e mbajnë kashrutin detyrues. Judaizmi reformist ia lë zgjedhjes së secilit.
“Frytet e para më të zgjedhura të vendit tënd do t'i sjellësh në shtëpinë e ZOTIT, Perëndisë tënd. Nuk do ta ziesh kecin në qumështin e nënës së tij.”
Halakha. Një mësim i shkollës së Rabi Ismailit (shekulli i 2-të): ‘Nuk do ta ziesh kecin në qumështin e nënës së tij’ është shkruar tri herë (Eksodi 23:19, 34:26 dhe Ligji i Përtërirë 14:21). Njëherë ndalon ngrënien e mishit të gatuar në qumësht, njëherë çdo përfitim prej tij, dhe njëherë gatimin e tij. Më herët në traktat (113b) Talmudi e lexon ‘kec’, aty ku asnjë varg nuk thotë ‘i dhive’, si përfshirje edhe të viçit dhe të qengjit.
Halakha për mishin dhe qumështin. Asnjë mish nuk mund të gatuhet në qumësht, përveç peshkut dhe karkalecave, dhe mishi nuk mund të sillet në tryezë bashkë me djathin. Për shpendët, shkolla e Shamait e lejon në të njëjtën tryezë, por jo të hahet me djathë; shkolla e Hilelit i ndalon të dyja.
Halakha për shtrirjen e urdhrit të Tevratit. Rabi Akiva (shekulli i 2-të) thotë se kafshët e egra dhe shpendët në qumësht ‘nuk janë nga Tevrati’ (einam min ha-Torah), sepse vargu e përmend kecin tri herë. Rabi Jose Galileasi i përjashton shpendët, që nuk kanë qumësht nëne. Gjetkë Talmudi regjistron se në qytetin e Rabi Jose Galileasit hanin shpendë me qumësht (Shabat 130a; Hulin 116a).
“Dhe ai mori gjizë dhe qumësht dhe viçin që kishte përgatitur dhe ua vuri përpara; dhe ai qëndroi pranë tyre nën pemë, dhe ata hëngrën.”
Për ‘viçin që kishte përgatitur’, Rashi shkruan se çfarëdo që përgatiste i pari Abrahami, ua sillte të parën mysafirëve të tij. Vëren gjithashtu se nuk përmendet bukë, dhe e lexon ‘ata hëngrën’ si ‘u dukën sikur hëngrën’.
Agada. Kur Moisiu u ngjit për pllakat e dyta, engjëjt kundërshtuan se Izraeli e kishte shkelur tashmë ‘Nuk do të kesh perëndi të tjera përveç Meje’. Perëndia u përgjigj se ata gjithmonë e akuzonin Izraelin. E megjithatë, kur zbritën te Abrahami, hëngrën mish me qumësht (basar be-halav), siç thotë Zanafilla 18:8. Një fëmijë izraelit, të cilit nëna i jep bukë, mish dhe djathë, i thotë asaj se mësuesi i tij i mësoi ‘Nuk do ta ziesh kecin në qumështin e nënës së tij’.
A mund të hajë një mysliman ushqim kosher?
Kurani thotë: “Ju janë lejuar edhe ushqimet e ithtarëve të Librit”. Ithtarët e Librit janë hebrenjtë dhe të krishterët, që morën shkrim para Islamit. Ibn Kethiri (vd. 1373), një komentues kryesor i Kuranit, transmeton se dijetarët pajtohen se kjo do të thotë mishi i therur prej tyre. Arsyeja e tij është se ata therin vetëm për Zotin dhe përmendin vetëm Atë. Therësi hebre e bekon Zotin para se të fillojë, ndonëse një bekim mund të mbulojë shumë kafshë. Ndaj mishi kosher mbahet gjerësisht i lejuar për myslimanët, ndonëse disa e parapëlqejnë mishin hallall aty ku gjendet. Vera është çështje tjetër. Tevrati lejon që e dhjeta, një e dhjeta e të korrave të vitit, të kthehet në para dhe të shpenzohet “për verë, ose për pije dehëse”. Shpenzohet për të ngrënë dhe për t'u gëzuar përpara ZOTIT. Ligji kosher e lejon verën. Ndaj një etiketë kosher mbi një pije apo një salcë nuk e bën atë hallall.
“Sot ju janë lejuar gjërat e mira e të pastra. Ju janë lejuar edhe ushqimet e ithtarëve të Librit; po ashtu, edhe ushqimet tuaja janë të lejuara për ata. Të lejuara për ju janë femrat e ndershme besimtare dhe femrat e ndershme të atyre që u është dhënë Libri para jush, nëse ju u jepni pajën e kurorëzimit, duke u martuar me ato, e jo duke bërë kurvëri, as duke i marrë për dashnore. Kushdo që mohon besimin, veprat e tij do të zhvlerësohen dhe në jetën tjetër ai do të jetë i dështuar.”
Ibn Kethiri transmeton nga Ibn Abbasi, Muxhahidi, Seid ibn Xhubejri, Ikrimeja, Ata, el-Hasani dhe të tjerë se ‘ushqimi i ithtarëve të Librit’ do të thotë kafshët që therin ata. Thotë se dijetarët pajtohen se mishi i therur prej tyre është i lejuar për myslimanët, sepse ata e mbajnë të ndaluar therjen për dikë tjetër përveç Zotit dhe përmendin mbi të vetëm emrin e Zotit. Vëren se ndjekësit e Malikut nuk u lejonin myslimanëve të hanin atë që vetë hebrenjtë e mbajnë të ndaluar në therjen e tyre, si disa dhjamë, ndërsa medhhebet e tjera e lejonin.
Ai që ther duhet të thotë së pari bekimin ‘që na shenjtëroi me urdhërimet e Tij dhe na urdhëroi për therjen’. Nëse theri pa bekimin, kafsha është kosher. Një bekim i mbulon të gjitha kafshët dhe shpendët që ther (19:2). Maimonidi vendos njësoj (Ligjet e therjes 1:2): mishi është i lejuar, qoftë kur bekimi u la nga gabimi apo me qëllim.
“Dhe do t'i japësh paratë për çfarëdo që dëshiron shpirti yt, për qe, ose për dele, ose për verë, ose për pije dehëse, ose për çfarëdo që të kërkon shpirti yt; dhe do të hash atje përpara ZOTIT, Perëndisë tënd, dhe do të gëzohesh, ti dhe shtëpia jote.”
“O besimtarë! Me të vërtetë, pijet alkoolike, bixhozi, idhujt dhe shigjetat e fallit janë vepra të ndyta nga punët e djallit. Prandaj, largohuni nga këto, me qëllim që të shpëtoni!”
Kashruti është për Izraelin, jo për çdo komb
Judaizmi nuk u kërkon johebrenjve ta mbajnë kosherin. Pas përmbytjes Perëndia i dha Noeut “Çdo gjë që lëviz dhe që jeton” për ushqim. Ndaloi vetëm mishin me gjakun e jetës së tij. Maimonidi (vd. 1204), një rabin dhe dijetar i ligjit i shekullit të 12-të, vendos se çfarë i detyron pasardhësit e Noeut, domethënë të gjithë johebrenjtë. Ata detyrohen nga shtatë urdhërime, dhe kashruti nuk është ndër to. Ndaj një mysliman që ha deve nuk shkel asnjë ligj që judaizmi e mban detyrues për të.
“Çdo gjë që lëviz dhe që jeton do të jetë ushqim për ju; ashtu si barin e gjelbër, jua kam dhënë të gjitha. Vetëm mishin me jetën e tij, që është gjaku i tij, nuk do ta hani.”
Maimonidi rendit gjashtë urdhërime që iu dhanë Ademit: kundër idhujtarisë, mallkimit të Perëndisë, vrasjes, lidhjeve të ndaluara dhe vjedhjes, dhe për ngritjen e gjykatave. Te Noeu u shtua ndalimi i mishit nga një kafshë e gjallë (Zanafilla 9:4), dhe u bënë shtatë, dhe kështu mbeti për gjithë botën deri te Abrahami. Abrahamit iu urdhërua rrethprerja; Isaku ndau të dhjetat; ‘Jakobi shtoi dejin e kofshës’ (gid ha-nasheh); në Egjipt Amrami mori urdhërime të tjera; derisa erdhi Moisiu dhe Tora u plotësua nëpërmjet tij. Shtatë urdhërimet e Noeut janë ato që ligji hebraik u kërkon johebrenjve; kashruti nuk është ndër to.
Para Sinait: Jakobi dhe dejin e kofshës
Zanafilla e shpjegon një rregull ushqimi me një ngjarje në jetën e Jakobit, shumë kohë para se të jepej Tevrati në malin Sinai. Pasi u mund në Penuel, “bijtë e Izraelit nuk e hanë dejin e venës së kofshës”. Në hebraisht quhet gid ha-nasheh. Shprehja “deri në këtë ditë” është koha e vetë rrëfyesit, jo një datë para Sinait. Mishna regjistron një mosmarrëveshje se kur filloi rregulli. Rabi Jehuda (bar Ilai), një rabin i shekullit të 2-të, thotë se u ishte ndaluar bijve të Jakobit. Kafshët e papastra, thotë ai, u lejoheshin ende atyre. Dijetarët, shumica në Mishna, përgjigjen se u tha në Sinai dhe u shkrua në vendin e vet. Ligji hebraik (halakha) ndjek Dijetarët. Asnjëra palë në këtë mosmarrëveshje nuk thotë se kafshët e papastra ishin të ndaluara para Sinait. Kodi i ligjit i Maimonidit e numëron dejin ndër shtesat e Jakobit para Moisiut. Komenti i tij mbi Mishnën shton se hebrenjtë e mbajnë sepse Perëndia e urdhëroi nëpërmjet Moisiut, jo për shkak të Jakobit.
“Prandaj bijtë e Izraelit nuk e hanë dejin e venës së kofshës, që është mbi gropën e kofshës, deri në këtë ditë; sepse ai e preku gropën e kofshës së Jakobit, pikërisht në dejin e venës së kofshës.”
Halakha për dejin e kofshës (gid ha-nasheh). Dijetarët vendosin se vlen për kafshët e pastra, jo për ato të papastra. Rabi Jehuda (Jehuda bar Ilai, shekulli i 2-të) thotë se vlen edhe për kafshët e papastra. Arsyeja e tij: dejin ua kishin ndaluar tashmë bijve të Jakobit, ndërsa kafshët e papastra u lejoheshin ende. Dijetarët përgjigjen: ‘u tha në Sinai, por u shkrua në vendin e vet’ (be-Sinai ne'emar, ela she-nikhtav bi-mkomo). Halakha ndjek Dijetarët.
Maimonidi rendit gjashtë urdhërime që iu dhanë Ademit: kundër idhujtarisë, mallkimit të Perëndisë, vrasjes, lidhjeve të ndaluara dhe vjedhjes, dhe për ngritjen e gjykatave. Te Noeu u shtua ndalimi i mishit nga një kafshë e gjallë (Zanafilla 9:4), dhe u bënë shtatë, dhe kështu mbeti për gjithë botën deri te Abrahami. Abrahamit iu urdhërua rrethprerja; Isaku ndau të dhjetat; ‘Jakobi shtoi dejin e kofshës’ (gid ha-nasheh); në Egjipt Amrami mori urdhërime të tjera; derisa erdhi Moisiu dhe Tora u plotësua nëpërmjet tij. Shtatë urdhërimet e Noeut janë ato që ligji hebraik u kërkon johebrenjve; kashruti nuk është ndër to.
Maimonidi vendos se halakha nuk është si Rabi Jehuda. Përgjigjen e Dijetarëve, ‘u ndalua që nga Sinai’, e quan parim të madh. Çfarëdo që hebrenjtë mbajnë ose shmangin sot, e mbajnë vetëm me urdhrin e Perëndisë nëpërmjet Moisiut, jo sepse Perëndia ua tha profetëve para tij. Hebrenjtë e shmangin mishin nga një kafshë e gjallë për shkak të urdhrit të Moisiut, jo të Noeut, dhe bëjnë rrethprerje për shkak të urdhrit të Moisiut, jo sepse e bëri Abrahami. ‘Kështu edhe dejin e kofshës: nuk ndjekim ndalimin e Jakobit, atit tonë, por urdhërimin e Moisiut, mësuesit tonë.’
Kurani: të gjitha ushqimet ishin të lejuara për Izraelin para Tevratit
Kurani thotë se të gjitha ushqimet ishin të lejuara për bijtë e Izraelit para se të zbriste Tevrati. I vetmi përjashtim është ajo që Israili, domethënë Jakubi, ia ndaloi vetes. Kurani nuk e përmend se nga çfarë hoqi dorë. Et-Taberiu (vd. 923), një komentues i hershëm i Kuranit, transmeton çfarë thanë komentuesit e hershëm. Jakubi vuante nga ‘irk en-nesa, nervi shiatik. Ai u zotua të hiqte dorë nga venat (‘uruk), ose nga mishi i devesë, ose nga të dyja. Et-Taberiu vëren se hebrenjtë e ditëve të tij ende i shmangnin të dyja. Vetë Kurani nuk thotë se Jakubi e ndaloi dejin. Ajo lidhje është e komentuesve. Dhe Kurani i drejtohet vetë Tevratit të shkruar: “Silleni Teuratin dhe lexojeni atë”. Tevrati e vërteton radhën e ngjarjeve të Kuranit. Noeut iu dha çdo gjë që lëviz për ushqim. Rregulli i dejit tregohet në historinë e Jakobit. Një rabin i Mishnës, Rabi Jehuda, mbante të njëjtën gjë: një rregull filloi me Jakobin, ndërsa kafshët e papastra lejoheshin ende.
“Të gjitha ushqimet kanë qenë të lejuara për bijtë e Israilit, përveç asaj që Israili ia ndaloi vetes para shpalljes së Teuratit. Thuaj (o Muhamed): “Silleni Teuratin dhe lexojeni atë, nëse thoni të vërtetën!””
Et-Taberiu regjistron se Jakubi (Israili) vuante nga ‘irk en-nesa, nervi shiatik, që nuk e linte të flinte natën, dhe u zotua se, nëse Zoti e shëronte, do të hiqte dorë nga diçka që hante. Ibn Abbasi, Muxhahidi dhe Katadeja thonë se ishin venat (‘uruk); Ata dhe Abdullah ibn Kethiri thonë mishi i devesë dhe qumështi i saj; el-Hasani thotë mishi i devesë; një transmetim tjetër nga Ibn Abbasi përmend edhe venat edhe mishin e devesë. Nga Ibn Abbasi dhe Katadeja transmeton se për këtë arsye hebrenjtë i heqin venat nga mishi. Et-Taberiu e parapëlqen transmetimin që përmend edhe venat edhe mishin e devesë, sepse hebrenjtë pajtohen deri në ditët e tij në ndalimin e tyre. Ai e lexon vargun se asnjë ushqim nuk iu ndalua bijve të Israilit me shpallje para Tevratit, përveç asaj që babai i tyre ia kishte ndaluar vetes.
Halakha për dejin e kofshës (gid ha-nasheh). Dijetarët vendosin se vlen për kafshët e pastra, jo për ato të papastra. Rabi Jehuda (Jehuda bar Ilai, shekulli i 2-të) thotë se vlen edhe për kafshët e papastra. Arsyeja e tij: dejin ua kishin ndaluar tashmë bijve të Jakobit, ndërsa kafshët e papastra u lejoheshin ende. Dijetarët përgjigjen: ‘u tha në Sinai, por u shkrua në vendin e vet’ (be-Sinai ne'emar, ela she-nikhtav bi-mkomo). Halakha ndjek Dijetarët.
“Çdo gjë që lëviz dhe që jeton do të jetë ushqim për ju; ashtu si barin e gjelbër, jua kam dhënë të gjitha. Vetëm mishin me jetën e tij, që është gjaku i tij, nuk do ta hani.”
“Prandaj bijtë e Izraelit nuk e hanë dejin e venës së kofshës, që është mbi gropën e kofshës, deri në këtë ditë; sepse ai e preku gropën e kofshës së Jakobit, pikërisht në dejin e venës së kofshës.”
Kurani i përmend vetë ndalimet e Tevratit (6:146)
Kurani rendit atë që Zoti ua ndaloi ‘atyre që ndiqnin ligjin hebraik’. Përmend çdo kafshë me thundër të pandarë, dhe dhjamin e lopës dhe të deles. Et-Taberiu transmeton nga komentuesit e hershëm Ibn Abbasi, Muxhahidi dhe Katadeja se çfarë do të thotë ‘thundër e pandarë’: deveja dhe struci. Kjo përputhet me listën e vetë Tevratit. Deveja “nuk e ka thundrën të ndarë”, dhe dhjami i kaut, i deles dhe i dhisë është i ndaluar. Kurani i quan këto ligje të Zotit, të dhëna Izraelit.
“Ne ua ndaluam hebrenjve (të hanin) të gjitha kafshët që kanë kthetra (ose njëthundrakët), ndërsa nga lopët e delet, atyre ua ndaluam dhjamin e brendshëm të tyre, me përjashtim të dhjamit të shpinës ose të zorrëve, ose atë që është i lidhur me eshtra. Me këtë, Ne i ndëshkuam ata për shkak të mosbindjes së tyre. Ne, pa dyshim, themi të vërtetën.”
Et-Taberiu e shpjegon kul-li dhi zufur, ‘çdo (kafshë) me thundër të pandarë’, si kafshët dhe shpendët këmba e të cilave nuk është e çarë, si deveja dhe struci. Ai e transmeton këtë nga Ibn Abbasi, Muxhahidi, Katadeja dhe es-Suddiu; Ibn Zejdi thotë vetëm deveja. Për dhjamin e lopës dhe të deles, thotë se i gjithë ai u ishte ndaluar atyre, përveç asaj që përjashton vargu: dhjamit në shpinë, në zorrë, ose të përzier me kockë.
“Folu bijve të Izraelit dhe u thuaj: Nuk do të hani asnjë dhjamë, as të kaut, as të deles, as të dhisë.”
“Folu bijve të Izraelit dhe u thuaj: Këto janë qeniet e gjalla që mund të hani ndër të gjitha kafshët që janë mbi tokë. Çdo kafshë që e ka thundrën të ndarë, krejt të çarë, dhe që ripërtyp, ndër kafshët, atë mund ta hani. Megjithatë këto nuk do t'i hani nga ato që vetëm ripërtypin ose vetëm e kanë thundrën të ndarë: devenë, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe baldosën e shkëmbinjve, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe lepurin, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është i papastër për ju. Dhe derrin, sepse e ka thundrën të ndarë dhe është me thundër të çarë, por nuk ripërtyp, është i papastër për ju. Nga mishi i tyre nuk do të hani dhe trupat e tyre të ngordhur nuk do t'i prekni; janë të papastër për ju.”
Pse thotë Kurani se disa ushqime të mira iu ndaluan Izraelit
Kurani jep për disa nga këto ligje një arsye që Tevrati nuk e jep. Thotë: “Ne ua ndaluam atyre disa ushqime të mira, të cilat ishin të lejuara për ta, për shkak të prapësive që bënë” (4:160). E quan këtë ndëshkim: “Ne i ndëshkuam ata për shkak të mosbindjes së tyre” (6:146). Ky është pretendimi i vetë Kuranit, dhe myslimanët e mbajnë si shpallje. Foljet e tij janë në kohën e shkuar. Vargjet rreth 4:160 tregojnë historinë e Izraelit që nga koha e Moisiut. Vetë Moisiu e qortoi popullin e tij në të njëjtën mënyrë: “keni qenë rebelë kundër ZOTIT”. Kurani nuk thotë se hebrenjtë që e mbajnë kashrutin sot po ndëshkohen. I njëjti Kuran e quan Tevratin vend ku janë “udhëzimet dhe drita”. Lavdëron ithtarët e Librit që qëndrojnë për të drejtën. Kurrë nuk e quan kashrutin të pashenjtë. I quan këto ligje urdhra të Zotit për Izraelin, të mbajtur në bindje ndaj Tij.
“Ne ua ndaluam atyre disa ushqime të mira, të cilat ishin të lejuara për ta, për shkak të prapësive që bënë, për shkak se ata pengonin shumë njerëz nga udha e Allahut,”
“Ne ua ndaluam hebrenjve (të hanin) të gjitha kafshët që kanë kthetra (ose njëthundrakët), ndërsa nga lopët e delet, atyre ua ndaluam dhjamin e brendshëm të tyre, me përjashtim të dhjamit të shpinës ose të zorrëve, ose atë që është i lidhur me eshtra. Me këtë, Ne i ndëshkuam ata për shkak të mosbindjes së tyre. Ne, pa dyshim, themi të vërtetën.”
“Kujto, mos harro, si e zemërove ZOTIN, Perëndinë tënd, në shkretëtirë; që nga dita që dole nga vendi i Egjiptit deri sa arritët në këtë vend, keni qenë rebelë kundër ZOTIT.”
“Ne kemi dërguar Teuratin, në të cilin janë udhëzimet dhe drita. Sipas tij, profetët që ia kishin dorëzuar veten Allahut, i gjykonin hebrenjtë; por edhe të diturit dhe rabinët kështu vepronin, sepse atyre iu qe besuar mbrojtja e Librit të Allahut, për të cilin ata dëshmonin. Prandaj, mos kini frikë nga njerëzit, por kini frikë vetëm prej Meje! Dhe mos i ndërroni Fjalët e Mia me ndonjë vlerë të vogël! Kushdo që nuk gjykon sipas asaj që ka shpallur Allahu, ai është mohues i vërtetë.”
“(Megjithatë) ata nuk janë të gjithë njëlloj. Disa nga ithtarët e Librit janë në të drejtën: në orët e natës lexojnë vargjet e Librit të Allahut dhe falin namaz. Ata besojnë Allahun dhe Ditën e Kiametit, e urdhërojnë të mirën, e ndalojnë të keqen dhe nxitojnë për të bërë punë të mira. Këta janë ndër të drejtët. Çfarëdo të mire që të bëjnë, nuk do t’iu mohohet shpërblimi. Allahu i di mirë të devotshmit.”
Pse myslimanët mund ta hanë devenë: Kurani thotë se Zoti e hoqi ndalimin
Kurani e bën Isain të thotë se erdhi për ta vërtetuar Tevratin. Erdhi gjithashtu “t’ju lejoj disa gjëra që i keni pasur të ndaluara”. Et-Taberiu transmeton komentues të hershëm që përmendin ndër to mishin e devesë dhe disa dhjamë. Kurani e përshkruan Muhamedin (ﷺ) si profetin që i liron “nga barrët e rënda”. Thotë se Zoti i dha çdo bashkësie një ligj dhe një rrugë. Myslimanët ndjekin ligjin e sjellë nga profeti i fundit (ﷺ). Kurani i përmend devetë ndër bagëtitë që siguroi Zoti, dhe ndër flijimet e bëra në emrin e Tij.
“Dhe (kam ardhur te ju) për t’ju vërtetuar Teuratin, që është para meje dhe që t’ju lejoj disa gjëra që i keni pasur të ndaluara. Ju kam sjellë një provë nga Zoti juaj, prandaj kijeni frikë Allahun dhe bindmuni!”
Et-Taberiu thotë se Isai e besonte Tevratin si nga Zoti dhe vepronte sipas tij, duke mos u dalluar nga asnjë prej vendimeve të tij, përveç aty ku Zoti lehtësoi në Ungjill atë që ishte bërë e rëndë në Tevrat. Ai transmeton nga Katadeja, er-Rebiu dhe Ibn Xhurejxhi se gjërat që u lejuan ishin ndalime të Tevratit si mishi i devesë, disa dhjamë, dhe disa peshq e shpendë. Nga Vehb ibn Munebbihu transmeton se Isai e ndiqte ligjin e Musait, e mbante Shabatin dhe kthehej nga Jerusalemi në lutje.
“dhe që ndjekin të Dërguarin Tonë, Profetin që nuk di shkrim e lexim, të cilin ata do ta gjejnë të shënuar në shkrimet e tyre, në Teurat dhe Ungjill. Ai do t’i urdhërojë ata të bëjnë vepra të mira dhe do t’i ndalojë nga të këqijat; do t’ua lejojë të mirat e do t’ua ndalojë të këqijat, duke i liruar nga barrët e rënda dhe vështirësitë që kanë pasur. Prandaj, ata që do ta besojnë, përkrahin dhe nderojnë atë, duke ndjekur dritën që është zbritur me të, pikërisht ata janë të fituarit.”
“Ne të kemi zbritur ty (o Muhamed) Librin me të vërtetën, si përmbushës të shkrimeve të mëparshme dhe mbrojtës të tyre. Prandaj gjykoji ata sipas asaj që të ka zbritur Allahu dhe mos ndiq dëshirat e tyre, duke u shmangur kështu nga e Vërteta që të është shpallur. Ne për secilin nga ju kemi sjellë një ligj dhe një rrugë të qartë. Sikur të donte Allahu, do t’ju kishte bërë një popull të vetëm, por Ai kërkon që t’ju provojë në atë që ju ka dhënë, andaj bëni gara për punë të mira! Të gjithë do të ktheheni te Allahu e Ai do t’ju lajmërojë për çështjet, rreth të cilave kishit kundërshti.”
“Merr dy llojet për devetë edhe dy për lopët. Thuaju: A i ka ndaluar Allahu meshkujt apo femrat ose atë që e mbajnë në bark dy femrat? Apo mos keni qenë të pranishëm kur Allahu ju ka urdhëruar për këtë? Atëherë, kush është më keqbërës se ai që shpif gënjeshtra rreth Allahut, për t’i shpënë njerëzit në humbje nga padija? Pa dyshim, Allahu nuk i çon në rrugë të drejtë keqbërësit.”
“Devetë dhe gjedhët i kemi bërë për ju si një nga ritet e Allahut për flijim dhe ju keni dobi nga ato. Prandaj, përmendeni emrin e Allahut mbi ato, ndërsa i radhisni në këmbë (për t’i therur). Kur ato të bien në tokë, hani prej (mishit të) tyre dhe ushqeni edhe atë që lyp, edhe atë që nuk lyp. Kështu pra, Ne i kemi vënë ato në shërbimin tuaj, që ju të jeni mirënjohës.”
A mund të hiqej në të njëjtën mënyrë edhe ligji i vetë Islamit?
Një lexues hebre mund ta kthejë argumentin. Edhe Islami ka ndryshuar vendime: Kurani thotë se Zoti e zëvendëson një varg me një tjetër. Dallimi qëndron te tekstet. Këto ndryshime erdhën gjatë jetës së profetit që i solli, me të njëjtën shpallje. Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) “vula e profetëve”, domethënë i fundit prej tyre. Thotë gjithashtu se feja u përsos. Tevrati nuk e quan kurrë Moisiun profetin e fundit. Premton një që do të vijë, me fjalët e Perëndisë në gojë. Faqja për Ligjin e Përtërirë 18:18 i përgjigjet leximit hebre të atij vargu. Maimonidi bëri një pikë me formë të ngjashme, ndonëse nxori përfundimin e kundërt. Hebrenjtë e mbajnë ligjin e dejit, shkroi ai, sepse Perëndia e urdhëroi nëpërmjet Moisiut, jo sepse e mbajti Jakobi. Sipas tij, ligji që detyron vjen nga profeti i mëvonshëm, Moisiu. Vetë Maimonidi vendosi se asnjë profet nuk mund ta ndryshojë Tevratin (Themelet e Tevratit 9:1). Nëse Zoti dërgoi një pas Moisiut, kjo është pyetja që diskutohet. Myslimanët e mbajnë besimin e Ibrahimit sipas ligjit që Zoti dha nëpërmjet profetit të fundit (ﷺ).
“Për çdo varg (Kurani) që Ne e shfuqizojmë apo që e bëjmë të harrohet, Ne sjellim ndonjë tjetër më të mirë ose të ngjashëm me të. A nuk e di ti se Allahu është i Fuqishëm për (të bërë) çdo gjë?!”
“Muhamedi nuk është babai i askujt prej burrave tuaj, por është i Dërguari i Allahut dhe vula e profetëve; Allahu është i Gjithëdijshëm për çdo gjë.”
“Sot jua përsosa fenë tuaj, e plotësova dhuntinë Time ndaj jush dhe zgjodha që Islami të jetë feja juaj.”
“Do t'u ngre atyre një profet nga mesi i vëllezërve të tyre, si ti; do t'i vë fjalët e Mia në gojë dhe ai do t'u thotë atyre gjithçka që do t'i urdhëroj. Dhe do të ndodhë që kushdo që nuk do t'i dëgjojë fjalët e Mia që ai do të thotë në emrin Tim, Unë do t'i kërkoj llogari.”
Maimonidi vendos se halakha nuk është si Rabi Jehuda. Përgjigjen e Dijetarëve, ‘u ndalua që nga Sinai’, e quan parim të madh. Çfarëdo që hebrenjtë mbajnë ose shmangin sot, e mbajnë vetëm me urdhrin e Perëndisë nëpërmjet Moisiut, jo sepse Perëndia ua tha profetëve para tij. Hebrenjtë e shmangin mishin nga një kafshë e gjallë për shkak të urdhrit të Moisiut, jo të Noeut, dhe bëjnë rrethprerje për shkak të urdhrit të Moisiut, jo sepse e bëri Abrahami. ‘Kështu edhe dejin e kofshës: nuk ndjekim ndalimin e Jakobit, atit tonë, por urdhërimin e Moisiut, mësuesit tonë.’
Halakha. Është e qartë dhe e shprehur në Tevrat se ai është një urdhërim që qëndron përgjithmonë, pa ndryshim, pa heqje dhe pa shtesë, siç thotë: ‘nuk do t'i shtosh asgjë dhe nuk do t'i heqësh asgjë’ (Ligji i Përtërirë 13:1). Nga ‘Nuk është në qiell’ (Ligji i Përtërirë 30:12) ai nxjerr se asnjë profet nuk mund të sjellë tani diçka të re. Ndaj nëse një njeri, qoftë nga kombet apo nga Izraeli, jep një shenjë dhe një mrekulli dhe thotë se ZOTI e dërgoi për të shtuar një urdhërim ose për të hequr një, për të shpjeguar një urdhërim në një mënyrë që nuk është dëgjuar nga Moisiu, ose për të thënë se urdhërimet ishin vetëm për një kohë, ai është profet i rremë (navi sheker), sepse vjen për ta mohuar profecinë e Moisiut.
Përgjigjet hebraike, me përgjigje
Levitiku 3:17 — Tevrati (Ligji), kapitulli 3, vargu 17 (JPS 1917)
“Do të jetë një statut i përhershëm për të gjithë brezat tuaj, në të gjitha banesat tuaja, që të mos hani as dhjamë as gjak.”
Cituar për
Tevrati e quan ndalimin e dhjamit dhe të gjakut “një statut i përhershëm për të gjithë brezat tuaj”. Një ligj që Perëndia e quan të përhershëm nuk mund të hiqet nga asnjë profet i mëvonshëm. Maimonidi e citon pikërisht këtë shprehje për të vendosur se asnjë profet nuk mund ta ndryshojë Tevratin.
Përgjigjja
Islami e mban gjysmën e gjakut të vargut: gjaku i derdhur është i ndaluar edhe për myslimanët. Për dhjamin, Kurani pajtohet se iu ndalua Izraelit. Pyetja është fjala hebraike olam, ‘përgjithmonë’. Ajo nuk do të thotë vetvetiu pa fund. Një shërbëtor që zgjedh të qëndrojë me zotërinë e tij i shërben atij ‘përgjithmonë’. Rashi, një komentues hebre mesjetar, ndjek Talmudin dhe Mekhiltën, një koment të hershëm rabinik mbi Eksodin. Ai e lexon ‘deri në Jubile’, vitin e pesëdhjetë. Levitiku 3, ku qëndron ky varg, shtjellon flijimet e paqes. Levitiku Raba, një koment i hershëm rabinik mbi Levitikun, regjistron rabinë të shekujve të 3-të dhe të 4-t. Në kohën që do të vijë, thonë ata, të gjitha flijimet do të pushojnë, përveç flijimit të falënderimit. Një midrash i vonë regjistron një mendim se Perëndia do t'i lejojë atëherë kafshët e papastra, dhe një tjetër se nuk do t'i lejojë. Një hebre do të përgjigjet se këto flasin për epokën që do të vijë. Edhe kështu, mendimi i parë pranon se Perëndia mund ta ndryshojë atë që ndaloi. Vetë Tevrati premton një profet që do të vijë, me fjalët e Perëndisë në gojë. Nëse Perëndia flet nëpërmjet tij, ky është kufiri i vetë Perëndisë.
Ku përfundon — ‘I përhershëm’ nuk e zgjidh nëse Perëndia mund ta heqë një ligj që dha. Kjo varet nga fakti nëse e dërgoi profetin që premtoi Tevrati.
Ligji i Përtërirë 13:1 — Tevrati (Ligji), kapitulli 13, vargu 1 (JPS 1917)
“Gjithë këtë fjalë që ju urdhëroj, do të kujdeseni ta zbatoni; nuk do t'i shtosh asgjë dhe nuk do t'i heqësh asgjë.”
Cituar për
Tevrati thotë: “nuk do t'i shtosh asgjë dhe nuk do t'i heqësh asgjë”. Maimonidi vendos se kushdo që thotë se një urdhërim ishte vetëm për një kohë është profet i rremë. Ndaj asnjë profet nuk mund ta heqë ndalimin e devesë.
Përgjigjja
Vargu i ndalon Izraelit të shtojë apo të heqë me dorën e vet. Nuk e detyron Perëndinë, dhe Tevrati regjistron Perëndinë duke ndryshuar një ligj ushqimi. Ademit iu dhanë bimët për ushqim. Noeut iu dha “Çdo gjë që lëviz dhe që jeton”, “ashtu si barin e gjelbër”. Ravi, një rabin babilonas i shekullit të 3-të, thotë të njëjtën gjë në Talmud: mishi nuk iu lejua Ademit, por iu lejua bijve të Noeut. Vendimi i Maimonidit, si ai i rabinëve para tij, është një lexim i këtyre vargjeve. Vetë vargu i flet Izraelit. Ligji i Përtërirë 13 e vë në provë një profet nëse thërret te perëndi të tjera (13:3). Islami thërret te Perëndia i Shemasë, deklaratës hebraike se Perëndia është Një.
Ku përfundon — Tevrati e tregon vetë Perëndinë duke ndryshuar atë që mund të hahet. Nëse e bëri përsëri, varet nga fakti nëse e dërgoi profetin që premtoi Tevrati.
Mishna Hulin 7:6 — traktati Hulin, kapitulli 7, mishna 6
Halakha për dejin e kofshës (gid ha-nasheh). Dijetarët vendosin se vlen për kafshët e pastra, jo për ato të papastra. Rabi Jehuda (Jehuda bar Ilai, shekulli i 2-të) thotë se vlen edhe për kafshët e papastra. Arsyeja e tij: dejin ua kishin ndaluar tashmë bijve të Jakobit, ndërsa kafshët e papastra u lejoheshin ende. Dijetarët përgjigjen: ‘u tha në Sinai, por u shkrua në vendin e vet’ (be-Sinai ne'emar, ela she-nikhtav bi-mkomo). Halakha ndjek Dijetarët.
Cituar për
Ligji hebraik ndjek Dijetarët, jo Rabi Jehudën: ligji i dejit u tha në Sinai. Ndaj një rregull ushqimi që daton nga Jakobi mbështetet në një mendim që Mishna e hedh poshtë.
Përgjigjja
Pretendimi i Kuranit nuk ka nevojë për Rabi Jehudën. Ai thotë vetëm se të gjitha ushqimet ishin të lejuara për bijtë e Izraelit para Tevratit, përveç asaj që Israili mori mbi vete. Dijetarët mbajnë se edhe ligji i dejit u tha në Sinai. Asnjëra palë në mosmarrëveshjen e Mishnës nuk thotë se kafshët e papastra u ishin ndaluar bijve të Jakobit. Vetë Zanafilla e lidh dejin me plagën e Jakobit, dhe kodi i ligjit i Maimonidit e numëron ndër shtesat e Jakobit. Kurani nuk e përmend dejin; ajo lidhje është e komentuesve.
Ku përfundon — Rabi Jehuda thotë haptas se kafshët e papastra u lejoheshin bijve të Jakobit, dhe Dijetarët nuk thonë ndryshe. Para Sinait deveja ishte e lejuar për ta, siç thotë Kurani.
Mishna Kidushin 4:14 — traktati Kidushin, kapitulli 4, mishna 14
Agada. Në mbyllje të traktatit Rabi Nehorai (shekulli i 2-të) thotë se do t'i mësonte të birit vetëm Tevratin, që e ruan njeriun në rininë e tij dhe i jep shpresë në pleqëri. Mbaron me Abrahamin, të bekuar në pleqërinë e tij: ‘gjejmë se Abrahami, ati ynë, e zbatoi gjithë Tevratin para se të jepej’, duke cituar Zanafillën 26:5, ku Abrahami e mbajti ‘porosinë’, ‘urdhërimet’, ‘statutet’ dhe ‘ligjet’ e Perëndisë.
Cituar për
Mishna thotë se Abrahami, ati ynë, e zbatoi gjithë Tevratin para se të jepej. Ndaj patriarkët dhe bijtë e Jakobit nuk hanin deve, dhe pretendimi i Kuranit rrëzohet.
Përgjigjja
Ai rresht është agada, një mësim që nuk është ligj. Është Rabi Nehorai, një rabin i shekullit të 2-të, që lavdëron devotshmërinë e Abrahamit. Nuk është vendim për atë që ishte e lejuar. Në mosmarrëveshjen ligjore të Hulin 7:6, Rabi Jehuda thotë se kafshët e papastra u lejoheshin bijve të Jakobit. Dijetarët nuk e mohojnë. Jakobi u martua me dy motra, gjë që Levitiku e ndalon, ndaj patriarkët nuk jetonin nën ligjin e Tevratit. Një midrash madje e bën Perëndinë t'u thotë engjëjve se ata hëngrën mish me qumësht në tryezën e Abrahamit. Kurani pyet pse ithtarët e Librit polemizojnë për Ibrahimin, kur Tevrati erdhi pas tij.
Ku përfundon — Mbajtja e një ligji me zgjedhje nuk është njësoj si të qenit e ndaluar. Para Sinait, deveja ishte e lejuar.
Kurani 5:3 — Sureja El-Maide, ajeti 3
“Sot jua përsosa fenë tuaj, e plotësova dhuntinë Time ndaj jush dhe zgjodha që Islami të jetë feja juaj.”
Cituar për
Nëse një profet i mëvonshëm mund t'i heqë ligjet e ushqimit të Tevratit, një edhe më i mëvonshëm mund t'i heqë ato të Kuranit. Argumenti i Islamit e rrëzon pretendimin e tij për të qenë përfundimtar.
Përgjigjja
Përgjigjja qëndron në fjalët e vetë secilit libër. Tevrati nuk e quan kurrë Moisiun profetin e fundit. Premton një që do të vijë, të cilin Izraeli duhet ta dëgjojë. Kurani e quan Muhamedin (ﷺ) Vula e Profetëve dhe thotë se feja u përsos. Kushdo që do të pretendonte më vonë të ishte profet do ta kundërshtonte vetë tekstin e Kuranit. Një profet pas Moisiut, në të kundërt, e përmbush premtimin e Tevratit. Ndryshimet e vetë Islamit në vendime erdhën gjatë jetës së Profetit (ﷺ), me të njëjtën shpallje.
Ku përfundon — Tevrati e lë derën të hapur për një profet që do të vijë; Kurani e mbyll. Dallimi është në vetë tekstet.
Levitiku 11:44 — Tevrati (Ligji), kapitulli 11, vargu 44 (JPS 1917)
“Sepse Unë jam ZOTI, Perëndia juaj; shenjtërohuni, pra, dhe jini të shenjtë, sepse Unë jam i shenjtë; dhe mos e ndotni veten me asnjë lloj gjallese që zvarritet mbi tokë.”
Cituar për
Kashruti është shenjtëri, jo ndëshkim: “jini të shenjtë, sepse Unë jam i shenjtë”. Ta quash ndëshkim për mëkatin është fyerje për Tevratin dhe për hebrenjtë që e mbajnë.
Përgjigjja
Kurani nuk e quan kurrë kashrutin të pashenjtë. E quan Tevratin vend ku janë “udhëzimet dhe drita”, dhe këto ligje urdhra të Zotit për Izraelin. Shton një arsye për disa prej tyre, si pretendimin e vet, ashtu si Moisiu e qortoi popullin e tij në Ligjin e Përtërirë. Një ligj mund të jetë edhe disiplinë edhe rrugë shenjtërie. Një midrash i vonë jep një arsye të ngjashme: Perëndia i ndaloi këto kafshë për të parë kush do ta pranonte fjalën e Tij. Kurani thotë se Zoti i dha çdo bashkësie një ligj, sepse “Ai kërkon që t’ju provojë në atë që ju ka dhënë”. Një hebre që e mban kashrutin sot mban atë që beson se e urdhëroi Perëndia. Myslimanët duhet ta respektojnë këtë, dhe t'u shërbejnë mysafirëve hebrenj ushqim që ata mund ta hanë.
Ku përfundon — Kurani dhe Tevrati pajtohen se këto ishin ligjet e Zotit për Izraelin. Ndryshojnë për atë nëse ligjet ishin menduar për çdo epokë.
Kurani 3:93 — Sureja Ali Imran, ajeti 93
“Të gjitha ushqimet kanë qenë të lejuara për bijtë e Israilit, përveç asaj që Israili ia ndaloi vetes para shpalljes së Teuratit. Thuaj (o Muhamed): “Silleni Teuratin dhe lexojeni atë, nëse thoni të vërtetën!””
Cituar për
Kurani thotë: “Silleni Teuratin dhe lexojeni atë”. Por Tevrati vërtet e ndalon devenë dhe vërtet e regjistron rregullin e dejit, ndaj sfida nuk provon asgjë.
Përgjigjja
Vargu pyet çfarë ishte e lejuar para se të zbriste Tevrati, dhe vetë Tevrati përgjigjet. Perëndia i dha Noeut “Çdo gjë që lëviz dhe që jeton” për ushqim. Rregulli i dejit tregohet në historinë e Jakobit. Deveja ndalohet vetëm në ligjin e dhënë nëpërmjet Moisiut.
Ku përfundon — Tevrati e vërteton radhën e vargut: ushqimi ishte i lejuar që nga Noeu, një rregull erdhi nga Jakobi, dhe deveja u ndalua në Sinai.
Levitiku 11:2-8 — Tevrati (Ligji), kapitulli 11, vargu 2-8 (JPS 1917)
“Folu bijve të Izraelit dhe u thuaj: Këto janë qeniet e gjalla që mund të hani ndër të gjitha kafshët që janë mbi tokë. Çdo kafshë që e ka thundrën të ndarë, krejt të çarë, dhe që ripërtyp, ndër kafshët, atë mund ta hani. Megjithatë këto nuk do t'i hani nga ato që vetëm ripërtypin ose vetëm e kanë thundrën të ndarë: devenë, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe baldosën e shkëmbinjve, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është e papastër për ju. Dhe lepurin, sepse ripërtyp, por nuk e ka thundrën të ndarë, është i papastër për ju. Dhe derrin, sepse e ka thundrën të ndarë dhe është me thundër të çarë, por nuk ripërtyp, është i papastër për ju. Nga mishi i tyre nuk do të hani dhe trupat e tyre të ngordhur nuk do t'i prekni; janë të papastër për ju.”
Cituar për
Vetë Perëndia e quajti devenë të papastër. Një mysliman që e ha atë ha atë që Perëndia e quajti të papastër.
Përgjigjja
Tevrati thotë “është e papastër për ju”: për Izraelin. Ligji i Përtërirë e përsërit: deveja, lepuri dhe baldosa e shkëmbinjve “janë të papastra për ju”. Ligji hebraik pajtohet se johebrenjtë, pasardhësit e Noeut, mund t'i hanë, sepse kashruti nuk është ndër shtatë urdhërimet e tyre. Kurani i përmend devetë ndër bagëtitë që siguroi Zoti, dhe ndër flijimet e bëra në emrin e Tij.
Ku përfundon — Vetë judaizmi nuk ua ndalon devenë johebrenjve. E vetmja pyetje është nëse një hebre që ndjek profetin e fundit (ﷺ) mund ta hajë, dhe Kurani thotë se Zoti e hoqi atë barrë.
Këndvështrime
Judaizmi ortodoks
Kashruti është ligji i Tevratit, i dhënë në Sinai dhe detyrues për çdo hebre në çdo brez. Është rrugë shenjtërie, jo ndëshkim. Johebrenjtë nuk detyrohen prej tij. Ligji i dejit është shkruar në historinë e Jakobit, por detyron sepse u tha në Sinai. Asnjë profet i mëvonshëm nuk mund ta heqë përgjithmonë një ligj të Tevratit.
Tevrati e ndalon devenë sepse nuk e ka thundrën të ndarë, dhe e thërret Izraelin në shenjtëri nëpërmjet këtyre ligjeve.
Kundërpërgjigje
E vërtetë, dhe myslimanët e respektojnë. Tevrati thotë se deveja “është e papastër për ju”, për Izraelin, dhe ligji hebraik nuk i detyron kombet e tjera me të. Kurani pajtohet se këto ishin ligjet e Zotit për Izraelin, dhe thotë se Ai më vonë hoqi disa.
Ndalimi i dhjamit dhe i gjakut quhet “një statut i përhershëm për të gjithë brezat tuaj”.
Kundërpërgjigje
Myslimanët e mbajnë gjysmën e gjakut. Dhe fjala hebraike olam, ‘përgjithmonë’, nuk do të thotë domosdo pa fund. Rashi, një komentues hebre mesjetar, e lexon ‘përgjithmonë’ të një shërbëtori si deri në Jubile, vitin e pesëdhjetë. Një midrash regjistron një mendim se Perëndia do t'i lejojë një ditë kafshët që ndaloi. Nëse e ka hequr Ai këtë ligj, varet nga fakti nëse e dërgoi profetin që premton Tevrati.
Ligji hebraik (halakha) ndjek Dijetarët. Ligji i dejit, mbajnë ata, u tha në Sinai dhe u shkrua në vendin e vet, në historinë e Jakobit.
Kundërpërgjigje
Pranohet: Dijetarët e datojnë ligjin e dejit në Sinai. Por asnjëra palë në mosmarrëveshjen e Mishnës nuk thotë se kafshët e papastra ishin të ndaluara para Sinait, dhe Rabi Jehuda thotë se ishin të lejuara. Kurani bën të njëjtin pohim: ushqimi ishte i lejuar para Tevratit.
Johebrenjtë detyrohen nga shtatë urdhërimet e Noeut, jo nga kashruti.
Kundërpërgjigje
Pranohet, dhe kjo e vërteton Kuranin: ligjet shtesë të ushqimit të Tevratit ishin ligji i Izraelit, jo i çdo kombi. Një mysliman që ha deve nuk shkel asnjë ligj që judaizmi e mban detyrues për të.
Mishi i therur nga një johebre nuk është kosher.
Kundërpërgjigje
E vërtetë për hebrenjtë, dhe myslimanët e respektojnë. Nuk i detyron myslimanët, Kurani i të cilëve ua bën të lejuar ushqimin e ithtarëve të Librit.
Tevrati ndalon t'u shtohet apo t'u hiqet urdhërimeve të tij. Maimonidi vendos se ai që thotë se një urdhërim ishte vetëm për një kohë është profet i rremë.
Kundërpërgjigje
Vargu i ndalon Izraelit të shtojë apo të heqë. Nuk e detyron Perëndinë, që e ndryshoi ligjin e ushqimit nga Ademi te Noeu. Vendimi i Maimonidit, si ai i rabinëve para tij, është një lexim i vargut. Vetë vargu i flet Izraelit. Ligji i Përtërirë 13 e vë në provë një profet nëse thërret te perëndi të tjera, dhe Islami nuk e bën këtë. Nëse Perëndia foli përsëri, varet nga fakti nëse e dërgoi profetin që premton Ligji i Përtërirë.
Pikëpamja islame
Hallalli dhe kosheri i kanë rrënjët e përbashkëta te ligji që Zoti u dha pasardhësve të Ibrahimit. Ligjet shtesë të ushqimit të Tevratit ishin ligji i Zotit për Izraelin, për një kohë. Isai hoqi një pjesë të tyre, dhe Muhamedi (ﷺ), profeti i fundit, i hoqi barrët e rënda. Ndaj myslimanët e hanë devenë, me emrin e Zotit.
Të gjitha ushqimet ishin të lejuara për bijtë e Izraelit para Tevratit, përveç asaj që Israili ia ndaloi vetes.
Kurani përmend dy nga ndalimet e vetë Tevratit. Njëri është për kafshën me thundër të pandarë, dhe tjetri për dhjamin e lopës dhe të deles.
Rabi Jehuda, një dijetar i Mishnës, mbante se një rregull ushqimi filloi me Jakobin ndërsa kafshët e papastra lejoheshin ende. Edhe Kurani thotë se ushqimi ishte i lejuar para Tevratit, përveç asaj që Israili ia ndaloi vetes.
Zoti hoqi një pjesë të ligjit të ushqimit të Izraelit nëpërmjet Isait, dhe barrët e tij të rënda nëpërmjet Muhamedit (ﷺ).
Mishi i ithtarëve të Librit është i lejuar për myslimanët, sepse ata therin në emrin e Zotit.
Fjala e Tevratit olam, ‘përgjithmonë’, nuk do të thotë vetvetiu pa fund.