Si mund ta njohim të vërtetën e plotë?

“ai, Arhati, për të cilin nuk ka asnjë të fshehtë, i dinte dhe i shihte të gjitha gjendjet e të gjitha qenieve të gjalla në botë, çfarë mendonin, flisnin ose bënin në çdo çast.”

“ai i pa dhe i njohu të gjitha gjendjet në gjithë botën e të gjitha qenieve të gjalla.”

Jaini e përshkruan kevala-n, më të lartën nga pesë llojet e dijes në mësimin xhain, si gjithëdije absolute, që përfshin vetëdijen për çdo gjë ekzistuese në të gjitha cilësitë dhe mënyrat (gjendjet) e saj (f. 122). Për këtë ai citon, në sanskritisht, një vepër digambara, Tattvarthasara 1.30-31 të Amritacandrës, fjalët e së cilës e përshkruajnë dijen kevala si të pandihmuar (asahaya), të papenguar (niravarana) dhe që arrin të gjitha gjërat (sarvabhavaga) (f. 122, shën. 43). Ai shpjegon se gjithëdija (kevalajnana) është gjendja e përsosur e cilësisë së vetë shpirtit për dije (f. 91).

Jaini shpjegon se, në mësimin xhain, çdo gjë që ekziston është një substancë me cilësi, dhe cilësitë kalojnë nëpër mënyra që ndryshojnë. Meqë cilësitë janë të panumërta dhe mënyrat e tyre të pafundme, një njeri i zakonshëm, jo i gjithëditur, nuk mund ta perceptojë një gjë ekzistuese në tërësinë e saj. Termi xhain anekanta, anë të shumëfishta, e shpreh këtë ndërlikim (f. 91). Xhainët pretendojnë se sistemet joxhaine janë të mangëta sepse e shohin qenien vetëm në një anë të vetme (ekanta), për shembull vetëm si të përjetshme ose vetëm si të ndryshueshme (f. 91-92). Doktrinat e shkollave të tjera përshkruhen gjithmonë si të gabuara sepse janë të njëanshme, megjithëse xhainët mendojnë se nga këndvështrimi i duhur ato mund të përfshihen në sistemin xhain (f. 90).

Jaini shkruan se, kur i dënon shkollat e tjera si të njëanshme, xhaini nuk thotë se pikëpamjet e tyre janë krejt të gabuara. Ato janë të vlefshme kur shihen si naya, shprehje të pjesshme të së vërtetës, dhe bëhen të rreme vetëm kur mbahen sikur kanë vlefshmëri absolute dhe përjashtuese (f. 93). Shënimi i tij citon, në sanskritisht, komentin e svetambarës Mallisena për vargun 28 të Anyayogavyavacchedika-s së Hemacandrës. Fjalët e tij thonë se ‘ekziston’ (sat) është një naya, ndërsa ‘vetëm ekziston’ (sad eva) është një durnaya, një naya e gabuar, që i lë mënjanë cilësitë e tjera të gjësë (f. 93, shën. 8). Syadvada e kufizon një pohim me syat, që përkthehet më mirë “në një farë kuptimi”, dhe eva, ‘në fakt’ (f. 94).

Jaini shkruan se Siddhasena Divakara (shekulli i pestë), një shkrimtar që e pretendojnë njëlloj të dyja traditat xhaine, shkroi Sanmati-sutra. Ky traktat i shkurtër në prakrit synon të vërtetojë se pikëpamjet e ndryshme (naya) janë të vlefshme kur trajtohen në frymën e syadvada-s, dhe të pavlefshme kur paraqiten në mënyrën absolutiste (ekanta) të sistemeve joxhaine. Jaini shton se mimamsakët, mbrojtës hindu të Vedave, e kundërshtuan fort pohimin xhain se Xhinat njerëzorë janë të gjithëdijshëm (f. 83).

Jaini shkruan se, kur i dënon shkollat e tjera si të njëanshme, xhaini nuk thotë se pikëpamjet e tyre janë krejt të gabuara. Ato janë të vlefshme kur shihen si naya, shprehje të pjesshme të së vërtetës, dhe bëhen të rreme vetëm kur mbahen sikur kanë vlefshmëri absolute dhe përjashtuese (f. 93). Shënimi i tij citon, në sanskritisht, komentin e svetambarës Mallisena për vargun 28 të Anyayogavyavacchedika-s së Hemacandrës. Fjalët e tij thonë se ‘ekziston’ (sat) është një naya, ndërsa ‘vetëm ekziston’ (sad eva) është një durnaya, një naya e gabuar, që i lë mënjanë cilësitë e tjera të gjësë (f. 93, shën. 8). Syadvada e kufizon një pohim me syat, që përkthehet më mirë “në një farë kuptimi”, dhe eva, ‘në fakt’ (f. 94).

Dundas shkruan se mësimi xhain i shumëanshmërisë (anekantatva) lindi nga dy faktorë: pretendimi për gjithëdije të plotë të Tirthankarëve, mësuesve që ua përcjellin të pandriçuarve një kuptim të saktë të realitetit, dhe pikëpamja se realiteti përfshin edhe qëndrueshmërinë, edhe ndryshimin. Çdo gjykim i bërë nga një shpirt që nuk është i gjithëdijshëm është i mjaftueshëm për qëllimet e përditshme, por në mënyrë të pashmangshme me të meta. Çdo naya, ose pikëpamje, është e paplotë më vete. Syadvada, doktrina e ‘ndoshta’, nuk ishte formë skepticizmi për filozofët xhainë. Në duart xhaine metoda u bë armë debati, e përdorur për të treguar se sistemet hindu dhe budiste ishin të njëanshme. Në argumentin xhain, sisteme të tilla përmbajnë vërtet versione të pjesshme të së vërtetës, por nuk mund t’i bëjnë drejtësi të plotë natyrës së shumëanshme të botës. Mësuesi svetambara Haribhadra shkroi një nga traktatet e saj më të njohura, dhe nuk hoqi dorë kurrë nga mbrojtja e epërsisë së xhainizmit.

Dundas shkruan se, në kohët moderne, shumë xhainë kanë arritur ta lexojnë shumëanshmërinë si një zgjerim të mosdhunës në tolerancë ndaj mendimeve të njerëzve të tjerë. Ai e quan këtë një keqlexim me qëllim të mirë të një doktrine që nuk synonte të nxiste një tolerancë fetare universale. Ai vëren se fetë indiane ishin shumë kritike ndaj sistemeve të rivalëve të tyre. Dijetari digambara Todarmal (shekulli i tetëmbëdhjetë) mendonte se askush nga një traditë tjetër fetare nuk mund ta arrinte qëndrimin e drejtë (samyaktva) që nevojitet për çlirimin. Qëndrimi i vazhdueshëm i xhainizmit, shkruan Dundas, është se ai është, në nivelin më të thellë, i ndryshëm nga rrugët e tjera dhe më i lartë se ato.

Jaini shkruan se autoriteti i mësimeve xhaine mbështetet në fund të fundit në faktin se ato u predikuan nga një qenie e gjithëdijshme. Mësuesit xhainë pohojnë se vetëm mësimet e Xhinës mund t'i qëndrojnë shqyrtimit të arsyes (f. 89).

“Atje në majë të botës banojnë shpirtrat e bekuar të përsosur, të çliruar nga çdo shpërngulje shpirti, dhe të arritur në gjendjen e shkëlqyer të përsosmërisë.”

Dundas shkruan se, ndërsa tradita xhaine arriti të pranonte se ndriçimi nuk ishte më i mundshëm në rajonin e Bharatës (Indisë) pas vdekjes së Xhambut, dishepullit të Mahavirës, shkrimet svetambara filluan të përshkruanin rilindjen në rajonin e largët të Mahavidehës dhe arritjen e ndriçimit atje. Një shkrim svetambara, Shpjegimi i shpjegimeve, thotë se koha është e qëndrueshme në Mahavideha, pa asnjë epokë të prishur të botës, dhe se atje predikojnë krijuesit e vaut (Tirthankarët). Xhainët mendojnë se në këtë çast njëzet krijues të vaut, ‘endacakët’ (viharamana), jetojnë dhe mësojnë në rajone të largëta të Botës së Mesme, pjesës së universit ku jetojnë njerëzit; katër prej tyre janë në Mahavideha. Më i njohuri është Simandhara. Devotshmëria ndaj tij është e përhapur gjerësisht te svetambarat, dhe digambara Devasena i shekullit të dhjetë ishte shkrimtari i parë që tregoi se Kundakunda e fitoi dijen e tij drejtpërdrejt prej tij.

Dundas shkruan se, rreth fillimit të erës sonë, xhainët pranuan se një varg arritjesh të larta shpirtërore, nga të cilat ndriçimi (gjithëdija e plotë) ishte njëra, nuk ishin më të mundshme në këtë epokë pas vdekjes së dishepullit Xhambu. Praktika fetare atëherë synonte jo vetëm djegien e karmës, por gjithnjë e më shumë edhe fitimin e meritës për një rilindje të mirë (kapitulli 6, faqja e parë, f. 94).

“si Svetambarat, ashtu edhe Digambarat na thonë se, përveç Angave, ekzistonin vepra të tjera dhe ndoshta më të vjetra, të quajtura Purva, nga të cilat fillimisht ishin katërmbëdhjetë. Njohja e këtyre Purvave humbi gradualisht, derisa më në fund u shua krejtësisht.”

“edhe Digambarat i kanë humbur Purvat, dhe për më tepër Angat”

“Ai i ka çelësat e së padukshmes dhe vetëm Ai i njeh ato. Ai e di ç’ka në tokë dhe në det; asnjë gjeth nuk bie, pa e ditur Ai dhe nuk ekziston asnjë kokërr në errësirën e tokës, as e njomë, as e thatë, që të mos jetë shënuar në Librin e qartë (Leuhi Mahfudh).”

“Thuaj: “Unë nuk mund t’i sjell vetes as dobi, as dëm, përveçse aq sa dëshiron Allahu. Sikur ta dija të padukshmen, do t’i shumoja të mirat dhe nuk do të më prekte asnjë e keqe. Unë jam vetëm paralajmërues dhe sjellës i lajmeve të mira për njerëzit që besojnë”.”

“Vetëm Ai e di të padukshmen dhe nuk ia zbulon atë askujt, përveç të dërguarve që ka zgjedhur. Para dhe pas tyre Ai vë mbikëqyrës (engjëj),”

“Do të të pyesin ty për shpirtin. Thuaj: “Shpirti është çështje që i përket vetëm Zotit tim, ndërsa juve nuk ju është dhënë veçse pak dijeni”.”

“Allahu! Nuk ka zot tjetër (që meriton adhurimin) përveç Tij, të Gjallit, të Përjetshmit, Mbajtësit të gjithçkaje! Atë nuk e kaplon as dremitja, as gjumi! Atij i përket gjithçka që gjendet në qiej dhe gjithçka që gjendet në Tokë. Kush mund të ndërhyjë tek Ai për ndokënd pa lejen e Tij? Ai di çdo gjë që ka ndodhur përpara dhe çdo gjë që do të ndodhë pas njerëzve, kurse ata nuk mund të përvetësojnë asgjë nga Dituria e Tij, përveçse aq sa Ai dëshiron. Kursi-u i Tij shtrihet mbi qiejt dhe Tokën dhe Ai nuk e ka të rëndë t’i ruajë ato. Ai është i Larti, Madhështori!”

“Sigurisht, Ne e kemi shpallur Kuranin dhe, sigurisht, Ne do ta ruajmë atë.”

Aishja transmeton se, kur vdiq Profeti (ﷺ), Omeri ngulmonte se ai nuk kishte vdekur. Erdhi Ebu Bekri, ia puthi fytyrën Profetit, pastaj u tha njerëzve se kush e adhuronte Muhamedin duhej ta dinte se Muhamedi kishte vdekur, dhe kush e adhuronte Allahun duhej ta dinte se Allahu është i gjallë dhe nuk vdes kurrë. Ai recitoi 39:30 dhe 3:144, se Muhamedi nuk është tjetër veçse një i dërguar, dhe njerëzit qanë.