A tha dijetari hebre Maimonidi se myslimanët adhurojnë Perëndinë e vetëm?

Një biografi që e vendos Maimonidin në botën islame të kohës së tij. Tregon si almohadët e morën Kordobën më 1148 dhe i shtrënguan hebrenjtë të ndërronin fenë, si familja e tij u largua dhe u vendos në Fez rreth vitit 1160, dhe si ai vazhdoi për në Egjipt, ku ministri i parë i Saladinit, el-Kadi el-Fadil, u bë mbrojtësi i tij dhe e solli në oborr si mjek.

Obadias, një të kthyeri në fenë hebraike, mësuesi i tij i kishte thënë se myslimanët janë idhujtarë, sepse gurët që hedhin në vendin e tyre të adhurimit janë për Merkolisin, një idhull të lashtë. Maimonidi përgjigjet se këta ismailitë nuk janë fare idhujtarë (einam ovdei avodah zarah kelal): idhujtaria tashmë është prerë nga gojët dhe zemrat e tyre, dhe ata e shpallin njëshmërinë e Perëndisë ashtu siç duhet, një njëshmëri pa të meta (yihud ka-ra'uy, yihud she-ein bo dofi). Ai shton menjëherë se, ndonëse ata gënjejnë për hebrenjtë, duke thënë se hebrenjtë thonë se Perëndia ka një bir, hebrenjtë nuk do të gënjejnë për ta dhe nuk do t’i quajnë idhujtarë. Ai pranon se dikush mund ta quajë Shtëpinë që ata nderojnë shtëpi idhujtarie, dhe pyet: e çfarë pastaj? Ata që përkulen drejt saj sot i kanë zemrat vetëm drejt Qiellit, siç thotë Talmudi për një njeri që përkulet para shtëpisë së një idhulli duke menduar se është sinagogë (Sanhedrin 61b). Të gjithë këta ismailitë sot, fëmijë dhe gra (taf ve-nashim), janë të lirë nga idhujtaria. Gabimi dhe marrëzia e tyre në çështje të tjera nuk mund të shkruhen, për shkak të mëkatarëve dhe të ligjve të Izraelit, por në njëshmërinë e Perëndisë ata nuk kanë fare gabim. Ai pranon se disa praktika myslimane (përkulja në namaz, gurët e hedhur, koka e zbuluar, rroba e paqepur) u ngjajnë riteve të tri kulteve të vjetra pagane të atij vendi, dhe se këto rite e kanë rrënjën në idhujtari. Por myslimanët, raporton ai, thonë se gurët i hedhin kundër Shejtanit, dhe asgjë prej kësaj nuk bëhet për idhujtari, as me gojë, as me zemër. Ai e qorton mësuesin sepse turpëroi një të kthyer. E lavdëron Obadian sepse e kuptoi se të gjitha fetë e tjera janë vjedhur nga ajo e Izraelit (genuvot), njëra duke shtuar, njëra duke hequr, njëra duke ndryshuar.

“Hebrenjtë thonë: “Uzejri është i biri i Allahut”, të krishterët thonë: “Mesihu është i biri i Allahut”. Këto janë fjalët e tyre, nga goja e tyre, i imitojnë fjalët e jobesimtarëve të mëparshëm. I vraftë Allahu! Si po shmangen (nga e vërteta)!”

Et-Taberiu regjistron dy mendime se kush tha ‘Uzejri është i biri i Allahut’. Njëri thotë se ishte një njeri, i përmendur si Finhas. Tjetri, nga Ibn Abasi, përmend Selam ibn Mishkemin, Numan ibn Eufën, Shas ibn Kajsin dhe Malik ibn es-Sajfin. Këta njerëz e pyetën Profetin (ﷺ) si mund ta ndiqnin kur ai nuk e mbante Ezdrën bir të Allahut. Transmeton gjithashtu nga Ibn Abasi se thënia lindi sepse Ezdra e rivendosi Tevratin pasi ishte harruar.

“Kujtoje kur Ne vendosëm për Ibrahimin vendin e Faltores (duke e urdhëruar): Mos më shoqëro asgjë (në adhurim) dhe pastroje Shtëpinë Time (nga idhujtaria), për ata që vijnë rrotull saj (në shenjë adhurimi) dhe për ata që rrinë në këmbë, përkulen dhe bien në sexhde duke u falur.”

“Thirri njerëzit për haxhillëk: ata do të vijnë në këmbë dhe me deve prej të gjitha viseve të largëta,”

“O Zoti ynë! Na bëj të përulur ndaj Teje! Bëj që edhe pasardhësit tanë të jenë të përulur ndaj Teje! Tregona ritet e Haxhit dhe pranoje pendimin tonë, se, pa dyshim, Ti je Pranuesi i pendimit, Mëshirëploti!”

Halakha. Vera e një të huaji banor (ger toshav), që ka pranuar shtatë urdhërimet e Noeut, është e ndaluar për t’u pirë, por e lejuar për dobi të tjera. Po kështu çdo johebre që nuk është idhujtar, si këta ismailitë (ke-gon elu ha-yishme'elim): vera e tyre është e ndaluar për t’u pirë dhe e lejuar për dobi të tjera, dhe kështu vendosën të gjithë Geonimët. Por të krishterët, vazhdon halakha, janë idhujtarë (ha-notzrim ovdei avodah zarah hen), dhe vera e tyre e zakonshme është e ndaluar edhe për dobi të tjera. Botimet e shtypura të censuruara nuk i përmendin këtu të krishterët.

Halakha. Të krishterët janë idhujtarë, dhe e diela është festa e tyre (ha-notzrim ovdei avodah zarah hen, ve-yom rishon yom eidam hu). Prandaj tregtia me ta është e ndaluar në Tokën e Izraelit të enjten dhe të premten e çdo jave, dhe vetë të dielën kudo; dhe po kështu bëhet për të gjitha festat e tyre. Botimet e censuruara vendosin ‘kananitët’ aty ku teksti i pacensuruar i përmend të krishterët.

U shkrua për hebrenjtë e Jemenit, ku një sundimtar kishte urdhëruar që ata të ndërronin fenë, siç kishte bërë ‘kananiti’ (almohadët) në vendet e Perëndimit. Maimonidi i nxit të qëndrojnë të patundur. Ai e quan Profetin (ﷺ) ha-meshugga, “i marri” (kështu në përkthimin hebraisht; origjinali arabisht raportohet se ka el-mexhnun, dhe Abraham Halkin, që e përktheu Letrën, vuri re se ndoshta një kopjues e shtoi fjalën). Ai shkruan se asnjë komb nuk është ngritur ndonjëherë kundër Izraelit më armiqësor se kombi i Ismailit, as një që bëri kaq shumë për ta poshtëruar dhe përulur. U thotë se hebrenjtë, të mëdhenj e të vegjël, kanë pranuar ta durojnë nënshtrimin ndaj Ismailit, dhe se ndërsa ata kërkojnë paqe, i presin me luftë. Ai i hedh poshtë si për të qeshur leximet myslimane të Ligjit të Përtërirë 18:15, Ligjit të Përtërirë 33:2 dhe Zanafillës 17:20. Ndaj akuzës se hebrenjtë e ndryshuan Tevratin, ai përgjigjet se ai u përkthye në aramaisht, persisht, greqisht dhe latinisht shekuj para Islamit, dhe se përcillet nga lindja në perëndim pa asnjë ndryshim, as në zanoret e tij.

“Ata (idhujtarët) thonë: O ti që të është shpallur Këshilla (Kurani), ti je vërtet i marrë!”

“se ti (o Muhamed), falë mirësisë së Zotit tënd, nuk je i marrë.”

I pyetur nëse lejohet t’u mësohen urdhërimet johebrenjve, Maimonidi vendos se lejohet t’u mësohen urdhërimet dhe shpjegimi i tyre të krishterëve, por asgjë prej kësaj ismailitëve, sepse ata besojnë se ky Tevrat nuk është nga Qielli (she-torah zo einah min ha-shamayim). Nëse do t’u mësohej, do ta gjenin në kundërshtim me atë që kishin marrë, nuk do ta merrnin si provë se e kishin gabim, do ta lexonin përmes premisave të tyre të gabuara, dhe do ta kthenin kundër hebrenjve që jetojnë mes tyre. Të krishterët, thotë ai, pranojnë se teksti i Tevratit është i plotë ashtu siç është në duart e hebrenjve; ata vetëm e interpretojnë gabim, dhe disa mund të kthehen te leximi i drejtë.

Halakha 4 në tekstin e pacensuruar. Një mbret nga linja e Davidit që studion Tevratin dhe zbaton urdhërimet, e detyron Izraelin të ecë në to dhe lufton luftërat e ZOTIT, mendohet se është Mesia. Nëse ia del, e rindërton Tempullin në vendin e tij dhe i mbledh të mërguarit e Izraelit, ai është me siguri Mesia; tekstet e shtypura nga Mechon Mamre dhe Wikisource i Sefaria-s shtojnë se ai i mund të gjitha kombet përreth tij. Nëse nuk ia del, ose vritet, ai me siguri nuk është ai që premtoi Tevrati: ai është si mbretërit e denjë të linjës së Davidit që vdiqën, dhe Perëndia e ngriti vetëm për t'i vënë në provë të shumtët (Danieli 11:35). Pastaj Maimonidi shkruan për Jeshua ha-Notzrin (Jezusin Nazareas), që imagjinoi se do të ishte Mesia dhe u vra nga gjykata (nehrag be-veit din). Ia zbaton atij Danielin 11:14. Profetët, thotë ai, paralajmëruan një Mesi që do ta shpëtonte Izraelin, do t'i mblidhte të mërguarit e tij dhe do t'i forconte urdhërimet e tij; Jezusi bëri që Izraeli të shkatërrohej me shpatë dhe të shpërndahej, bëri që Tevrati të ndryshohej (le-hachalif ha-Torah), dhe e çoi pjesën më të madhe të botës të adhuronte një perëndi përveç ZOTIT. Pastaj thotë se të gjitha çështjet e Jezusit Nazareas dhe të ismailitit që erdhi pas tij shërbejnë vetëm për t'ia përgatitur rrugën Mbretit Mesi, dhe për ta ndrequr gjithë botën që t'i shërbejë ZOTIT bashkërisht, duke cituar Sofonian 3:9. Përmes tyre bota është mbushur me fjalë për Mesinë, Tevratin dhe urdhërimet, të përhapura deri në ishuj të largët dhe te shumë popuj. Ata popuj debatojnë për urdhërimet. Disa thonë se ishin të vërteta, por kanë rënë në këtë kohë dhe nuk ishin për të gjithë brezat; të tjerë thonë se mbajnë kuptime të fshehura, jo kuptimin e tyre të drejtpërdrejtë, dhe se Mesia ka ardhur tashmë dhe i ka zbuluar. Kur të vijë Mesia i vërtetë, ata popuj do ta dinë se etërit e tyre trashëguan gënjeshtër dhe se profetët dhe etërit e tyre i mashtruan. Botimet e shtypura u censuruan. Në Sefaria (hebraishtja Torat Emet) pretenduesi i dështuar është 11:5 dhe rreshtat për Jezusin dhe ismailitin janë 11:6-9; shtresa e Sefaria-s me pjesët e hequra nga censura, e rifutur, i shënon 11:5-9 si të prera. Anglishtja e Soloweyczik-ut e vitit 1863 e mban 11:5, por jo emrat, gjykatën, Tevratin e ndryshuar, perëndinë tjetër apo profetët mashtrues.

“Thuaj: A mos vallë do të kërkoj unë tjetër zot, përveç Allahut, kur Ai është Zoti i gjithçkaje? Kushdo që bën diçka, punon për vete dhe askush nuk ngarkohet me barrën e tjetrit. Pastaj të gjithë do të ktheheni te Zoti juaj dhe Ai do t’ju tregojë për kundërshtitë që kishit mes jush.”

Obadias, një të kthyeri në fenë hebraike, mësuesi i tij i kishte thënë se myslimanët janë idhujtarë, sepse gurët që hedhin në vendin e tyre të adhurimit janë për Merkolisin, një idhull të lashtë. Maimonidi përgjigjet se këta ismailitë nuk janë fare idhujtarë (einam ovdei avodah zarah kelal): idhujtaria tashmë është prerë nga gojët dhe zemrat e tyre, dhe ata e shpallin njëshmërinë e Perëndisë ashtu siç duhet, një njëshmëri pa të meta (yihud ka-ra'uy, yihud she-ein bo dofi). Ai shton menjëherë se, ndonëse ata gënjejnë për hebrenjtë, duke thënë se hebrenjtë thonë se Perëndia ka një bir, hebrenjtë nuk do të gënjejnë për ta dhe nuk do t’i quajnë idhujtarë. Ai pranon se dikush mund ta quajë Shtëpinë që ata nderojnë shtëpi idhujtarie, dhe pyet: e çfarë pastaj? Ata që përkulen drejt saj sot i kanë zemrat vetëm drejt Qiellit, siç thotë Talmudi për një njeri që përkulet para shtëpisë së një idhulli duke menduar se është sinagogë (Sanhedrin 61b). Të gjithë këta ismailitë sot, fëmijë dhe gra (taf ve-nashim), janë të lirë nga idhujtaria. Gabimi dhe marrëzia e tyre në çështje të tjera nuk mund të shkruhen, për shkak të mëkatarëve dhe të ligjve të Izraelit, por në njëshmërinë e Perëndisë ata nuk kanë fare gabim. Ai pranon se disa praktika myslimane (përkulja në namaz, gurët e hedhur, koka e zbuluar, rroba e paqepur) u ngjajnë riteve të tri kulteve të vjetra pagane të atij vendi, dhe se këto rite e kanë rrënjën në idhujtari. Por myslimanët, raporton ai, thonë se gurët i hedhin kundër Shejtanit, dhe asgjë prej kësaj nuk bëhet për idhujtari, as me gojë, as me zemër. Ai e qorton mësuesin sepse turpëroi një të kthyer. E lavdëron Obadian sepse e kuptoi se të gjitha fetë e tjera janë vjedhur nga ajo e Izraelit (genuvot), njëra duke shtuar, njëra duke hequr, njëra duke ndryshuar.

Halakha. Vera e një të huaji banor (ger toshav), që ka pranuar shtatë urdhërimet e Noeut, është e ndaluar për t’u pirë, por e lejuar për dobi të tjera. Po kështu çdo johebre që nuk është idhujtar, si këta ismailitë (ke-gon elu ha-yishme'elim): vera e tyre është e ndaluar për t’u pirë dhe e lejuar për dobi të tjera, dhe kështu vendosën të gjithë Geonimët. Por të krishterët, vazhdon halakha, janë idhujtarë (ha-notzrim ovdei avodah zarah hen), dhe vera e tyre e zakonshme është e ndaluar edhe për dobi të tjera. Botimet e shtypura të censuruara nuk i përmendin këtu të krishterët.

Halakha. Është e qartë dhe e shprehur në Tevrat se ai është një urdhërim që qëndron përgjithmonë, pa ndryshim, pa heqje dhe pa shtesë, siç thotë: ‘nuk do t'i shtosh asgjë dhe nuk do t'i heqësh asgjë’ (Ligji i Përtërirë 13:1). Nga ‘Nuk është në qiell’ (Ligji i Përtërirë 30:12) ai nxjerr se asnjë profet nuk mund të sjellë tani diçka të re. Ndaj nëse një njeri, qoftë nga kombet apo nga Izraeli, jep një shenjë dhe një mrekulli dhe thotë se ZOTI e dërgoi për të shtuar një urdhërim ose për të hequr një, për të shpjeguar një urdhërim në një mënyrë që nuk është dëgjuar nga Moisiu, ose për të thënë se urdhërimet ishin vetëm për një kohë, ai është profet i rremë (navi sheker), sepse vjen për ta mohuar profecinë e Moisiut.

U shkrua për hebrenjtë e Jemenit, ku një sundimtar kishte urdhëruar që ata të ndërronin fenë, siç kishte bërë ‘kananiti’ (almohadët) në vendet e Perëndimit. Maimonidi i nxit të qëndrojnë të patundur. Ai e quan Profetin (ﷺ) ha-meshugga, “i marri” (kështu në përkthimin hebraisht; origjinali arabisht raportohet se ka el-mexhnun, dhe Abraham Halkin, që e përktheu Letrën, vuri re se ndoshta një kopjues e shtoi fjalën). Ai shkruan se asnjë komb nuk është ngritur ndonjëherë kundër Izraelit më armiqësor se kombi i Ismailit, as një që bëri kaq shumë për ta poshtëruar dhe përulur. U thotë se hebrenjtë, të mëdhenj e të vegjël, kanë pranuar ta durojnë nënshtrimin ndaj Ismailit, dhe se ndërsa ata kërkojnë paqe, i presin me luftë. Ai i hedh poshtë si për të qeshur leximet myslimane të Ligjit të Përtërirë 18:15, Ligjit të Përtërirë 33:2 dhe Zanafillës 17:20. Ndaj akuzës se hebrenjtë e ndryshuan Tevratin, ai përgjigjet se ai u përkthye në aramaisht, persisht, greqisht dhe latinisht shekuj para Islamit, dhe se përcillet nga lindja në perëndim pa asnjë ndryshim, as në zanoret e tij.

Halakha 4 në tekstin e pacensuruar. Një mbret nga linja e Davidit që studion Tevratin dhe zbaton urdhërimet, e detyron Izraelin të ecë në to dhe lufton luftërat e ZOTIT, mendohet se është Mesia. Nëse ia del, e rindërton Tempullin në vendin e tij dhe i mbledh të mërguarit e Izraelit, ai është me siguri Mesia; tekstet e shtypura nga Mechon Mamre dhe Wikisource i Sefaria-s shtojnë se ai i mund të gjitha kombet përreth tij. Nëse nuk ia del, ose vritet, ai me siguri nuk është ai që premtoi Tevrati: ai është si mbretërit e denjë të linjës së Davidit që vdiqën, dhe Perëndia e ngriti vetëm për t'i vënë në provë të shumtët (Danieli 11:35). Pastaj Maimonidi shkruan për Jeshua ha-Notzrin (Jezusin Nazareas), që imagjinoi se do të ishte Mesia dhe u vra nga gjykata (nehrag be-veit din). Ia zbaton atij Danielin 11:14. Profetët, thotë ai, paralajmëruan një Mesi që do ta shpëtonte Izraelin, do t'i mblidhte të mërguarit e tij dhe do t'i forconte urdhërimet e tij; Jezusi bëri që Izraeli të shkatërrohej me shpatë dhe të shpërndahej, bëri që Tevrati të ndryshohej (le-hachalif ha-Torah), dhe e çoi pjesën më të madhe të botës të adhuronte një perëndi përveç ZOTIT. Pastaj thotë se të gjitha çështjet e Jezusit Nazareas dhe të ismailitit që erdhi pas tij shërbejnë vetëm për t'ia përgatitur rrugën Mbretit Mesi, dhe për ta ndrequr gjithë botën që t'i shërbejë ZOTIT bashkërisht, duke cituar Sofonian 3:9. Përmes tyre bota është mbushur me fjalë për Mesinë, Tevratin dhe urdhërimet, të përhapura deri në ishuj të largët dhe te shumë popuj. Ata popuj debatojnë për urdhërimet. Disa thonë se ishin të vërteta, por kanë rënë në këtë kohë dhe nuk ishin për të gjithë brezat; të tjerë thonë se mbajnë kuptime të fshehura, jo kuptimin e tyre të drejtpërdrejtë, dhe se Mesia ka ardhur tashmë dhe i ka zbuluar. Kur të vijë Mesia i vërtetë, ata popuj do ta dinë se etërit e tyre trashëguan gënjeshtër dhe se profetët dhe etërit e tyre i mashtruan. Botimet e shtypura u censuruan. Në Sefaria (hebraishtja Torat Emet) pretenduesi i dështuar është 11:5 dhe rreshtat për Jezusin dhe ismailitin janë 11:6-9; shtresa e Sefaria-s me pjesët e hequra nga censura, e rifutur, i shënon 11:5-9 si të prera. Anglishtja e Soloweyczik-ut e vitit 1863 e mban 11:5, por jo emrat, gjykatën, Tevratin e ndryshuar, perëndinë tjetër apo profetët mashtrues.

“S’ka detyrim në fe, sepse tashmë është dalluar e drejta nga e shtrembra! Ai që mohon idhujt (dhe gjithçka që adhurohet në vend të Allahut) dhe beson në Allahun, ka siguruar lidhjen më të fortë, e cila nuk këputet kurrë. Allahu dëgjon dhe di gjithçka.”

“Sikur të donte Zoti yt, do të besonin të gjithë ata që gjenden në tokë. Vallë, ti do t’i detyrosh njerëzit të bëhen besimtarë?!”

Abdullah ibn Amri transmeton se Profeti (ﷺ) tha se kush vret një person që ka marrëveshje me myslimanët nuk do ta ndiejë aromën e Xhenetit, edhe pse aroma e tij arrin në një largësi dyzet vjetësh.

“Diskutoni me ithtarët e Librit vetëm me mënyrën më të mirë, por jo me keqbërësit e tjerë. Dhe thoni: “Ne besojmë në atë që na është zbritur neve dhe në atë që ju është zbritur juve. Zoti ynë dhe Zoti juaj është një - dhe ne Atij i nënshtrohemi si myslimanë”.”

“DËGJO, O IZRAEL: ZOTI ËSHTË PERËNDIA YNË, ZOTI ËSHTË NJË.”

“Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti, të Cilit i përgjërohet gjithçka në amshim. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!””

“Ai ka urdhëruar për ju atë Fe, të cilën ta zbuloi ty (o Muhamed) dhe që pati urdhëruar për Nuhun, Ibrahimin, Musain dhe Isain, duke thënë: “Qëndroni në fenë e drejtë dhe mos u përçani në të!” Por për idhujtarët është e rëndë ajo, në të cilën po i fton ti. Allahu zgjedh për këtë fe kë të dojë dhe udhëzon drejt saj këdo që kthehet tek Ai me pendim.”

“Thuaj: “O ithtarët e Librit, ejani të biem në një fjalë të përbashkët mes nesh dhe jush: se do të adhurojmë vetëm Allahun, se nuk do t’i shoqërojmë Atij asgjë (në adhurim) dhe se nuk do ta mbajmë për zot njëri-tjetrin, në vend të Allahut!” Nëse ata nuk pranojnë, atëherë thuaju: “Dëshmoni se ne i jemi nënshtruar Allahut!””

“Do t'u ngre atyre një profet nga mesi i vëllezërve të tyre, si ti; do t'i vë fjalët e Mia në gojë dhe ai do t'u thotë atyre gjithçka që do t'i urdhëroj. Dhe do të ndodhë që kushdo që nuk do t'i dëgjojë fjalët e Mia që ai do të thotë në emrin Tim, Unë do t'i kërkoj llogari.”