Përgjigje e shkurtër
Po, në mënyrën si i dimë shumicën e gjërave që kanë rëndësi. Nuk na duhet një provë përtej çdo dyshimi të mundshëm, vetëm arsye aq të forta sa të mos lënë dyshim të arsyeshëm. Thomas Huxley, biologu anglez i shekullit të 19-të që shpiku fjalën agnostik, vendosi një rregull me dy pjesë. Ndiqeni arsyen tuaj aq larg sa t'ju çojë, dhe mos pretendoni një siguri që nuk është treguar. Kjo faqe argumenton se arsyeja, e ndjekur deri aty, arrin te një Krijues. Vetë Huxley u ndal para kësaj. Tri linja arsyetimi tregojnë të gjitha në të njëjtin drejtim. Ato janë varësia e gjithçkaje në univers, provat se ai pati një fillim, dhe rendi që mendja jonë mund ta lexojë. Islami u kërkon njerëzve të meditojnë për krijimin, dhe mban se siguria rritet nga ai vështrim. Hapi tjetër është t'i peshoni vetë arsyet, duke filluar nga mënyra si e dimë se Allahu (﷾) ekziston.
Shpjegimi i plotë
Rregulli i Huxley-t për agnostikun
Thomas Henry Huxley e shpiku fjalën agnostik për veten. Në vitin 1889 ai shkroi se agnosticizmi është një metodë, jo një kredo, dhe se metoda është një parim me dy gjysma. Gjysma e parë thotë ta ndjekësh arsyen tënde aq larg sa të çon. E dyta thotë të mos pretendosh se janë të sigurta përfundime që nuk janë treguar. Kjo faqe e merr rregullin si të vetin. Ajo nuk thotë se Huxley arriti te një Krijues, sepse ai nuk arriti. Nëse arsyeja shkon vërtet deri aty, kjo është pyetja.
“Agnosticizmi, në fakt, nuk është një kredo, por një metodë, thelbi i së cilës qëndron në zbatimin e rreptë të një parimi të vetëm.”
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
Dija vjen në shkallë
Pothuajse asgjë mbi të cilën mbështetemi nuk është provuar përtej çdo dyshimi të mundshëm. Ne besojmë se njerëzit e tjerë kanë mendje, se e kaluara ndodhi, dhe se një ilaç vepron. Në shumë vende një gjykatë dënon kur fajësia provohet përtej dyshimit të arsyeshëm, jo përtej çdo dyshimi që mund të përfytyrohet. David Hume, filozofi skocez i shekullit të 18-të, e dha rregullin për çdo lexues: njeriu i urtë e mat besimin e tij sipas provave. Në të njëjtën ese Hume e zbatoi rregullin te raportet për mrekullitë, përfshirë ato të Islamit. Shenja kryesore e Islamit nuk është një raport, por një libër që kushdo mund ta shqyrtojë sot. Faqja për sfidën e Kuranit e paraqet këtë. Gjysma e dytë e Huxley-t ndalon sigurinë e rreme. Ajo nuk ndalon një përfundim që është i fortë, por pak më poshtë se siguria. Ky është standardi që kjo faqe i ofron të jashtmit.
“Prandaj njeriu i urtë e mat besimin e tij sipas provave.”
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
Ku shkon arsyeja: një shkak jashtë universit
Tri linja arsyetimi paraqiten dhe provohen në faqet e tyre. E para nis nga fakti se gjithçka që shohim varet nga diçka tjetër. Një zinxhir gjërash të varura ka nevojë për diçka që nuk varet nga asgjë. E dyta nis nga provat se universi po zgjerohet nga një gjendje e hershme e nxehtë dhe e dendur, që shumë e marrin si fillim. E treta nis nga rendi i natyrës, të cilin një mendje në një planet të vogël mund ta lexojë në matematikë. Bashkë ato tregojnë një shkak jashtë universit që nuk varet nga asgjë. Faqet e lidhura argumentojnë se ai duhet të ketë edhe fuqi dhe të zgjedhë të krijojë. Përgjigjet rivale janë një univers i përjetshëm, një fakt i zhveshur (diçka që thjesht është, pa arsye) dhe universe të panumërta të padukshme. Faqet e lidhura e peshojnë secilën prej tyre. Arsyeja arrin te një Krijues. Ajo nuk na tregon çfarë do Krijuesi prej nesh, dhe kjo është një pyetje tjetër, për udhëzimin.
Raporton se sa më larg të jetë një galaktikë, aq më shpejt largohet prej nesh: vëzhgimi që u bë prova për një univers që zgjerohet.
Tregon se një univers që, mesatarisht, ka qenë duke u zgjeruar nuk mund të jetë zgjeruar përgjithmonë: historia e tij e zgjerimit duhet të ketë një kufi në të kaluarën.
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
Argumenton se fuqia e matematikës për të shprehur ligjet e fizikës kufizohet me misterin dhe nuk ka shpjegim racional, dhe e quan një dhuratë të mrekullueshme që as e kuptojmë as e meritojmë.
| Vija | Nis nga |
|---|---|
| Varësia | Çdo gjë që shohim varet nga diçka tjetër, dhe një zinxhir gjërash të varura ka nevojë për diçka që nuk varet nga asgjë. |
| Një fillim | Universi po zgjerohet nga një gjendje e hershme e nxehtë dhe e dendur, të cilën shumë e marrin si fillim. |
| Rregulli | Rregulli i natyrës, të cilin një mendje në një planet të vogël mund ta lexojë në matematikë. |
Bashkë ato tregojnë drejt një shkaku jashtë universit që nuk varet nga asgjë.
Prova e Hume-it nuk e përjashton paraprakisht një Krijues
Një përgjigje thotë se dija ndalet te ajo që mund ta numërojmë ose ta vëzhgojmë, dhe se çdo gjë tjetër është fjalë boshe. Hume e tha këtë më mprehtë se kushdo. Megjithatë vetë prova e tij e ruan arsyetimin nga përvoja për atë që ekziston, të cilin ai e quajti arsyetim për çështje faktesh dhe ekzistence. Argumenti për një Krijues është i këtij lloji: ai nis nga gjëra të vëzhguara që varen nga të tjera, dhe kërkon shkakun e tyre. Nëse një arsyetim i tillë mund të shkojë përtej asaj që vëzhgohet është pyetja e vërtetë, dhe prova nuk e zgjidh paraprakisht. Edhe shkenca arsyeton nga ajo që shihet te ajo që nuk shihet. Askush nuk e ka parë universin e hershëm, dhe argumenti për të mbështetet në galaktika që po largohen tani. Huxley është po aq i kujdesshëm. Ai pranon vetëm kufij të dijes që janë treguar, dhe e mban mendjen të hapur për t'u bindur.
E mbyll Hetimin duke thënë se një libër që nuk përmban as arsyetim abstrakt për sasinë apo numrin, as arsyetim nga përvoja për çështje faktesh dhe ekzistence, nuk mund të përmbajë asgjë tjetër veç sofistikës dhe iluzionit.
“Rezultatet e zbatimit të parimit agnostik do të ndryshojnë sipas dijes dhe aftësisë së secilit, dhe sipas gjendjes së përgjithshme të shkencës. Ajo që është e paprovuar sot mund të provohet nesër me ndihmën e zbulimeve të reja. Të vetmet pika negative të ngulitura do të jenë ato mohime që rrjedhin nga kufizimi i provueshëm i aftësive tona. Dhe i vetmi detyrim i pranuar është ta kesh mendjen gjithmonë të hapur për t'u bindur.”
Raporton se sa më larg të jetë një galaktikë, aq më shpejt largohet prej nesh: vëzhgimi që u bë prova për një univers që zgjerohet.
A përfundon arsyeja në një ngërç? Sfida e Kantit
Argumenti filozofik më i fortë për t'u përmbajtur vjen nga Immanuel Kanti, filozofi gjerman i shekullit të 18-të. Ai argumentoi se kur arsyeja shkon përtej përvojës, ajo prodhon prova po aq të forta për pohime të kundërta. Ndër to janë se bota ka një fillim dhe se nuk ka. Një tjetër është se ka një qenie të domosdoshme, një që nuk mund të mos ekzistojë, dhe se nuk ka asnjë. Nëse është kështu, gjysma e parë e Huxley-t do të përplasej me të dytën. Por provat e Kantit për një fillim vinin vetëm nga arsyeja, para se të kishte prova për të kaluarën e universit. Kjo pyetje tani mund të peshohet edhe me prova. Dhe argumenti nga varësia nuk mbështetet në një fillim, kështu që do të qëndronte edhe sikur të mos kishte fillim. Kanti pranoi se një qenie e domosdoshme jashtë botës që përjetojmë nuk përjashtohet. Ai mendonte se ajo nuk mund të provohet, sepse ideja e shkakut nuk mund të shkojë përtej përvojës. Kjo është përsëri pyetja e Hume-it, që u përballua më lart. Argumenti nis nga gjëra të vëzhguara që varen nga të tjera dhe kërkon shkakun e tyre. Edhe shkenca arsyeton nga ajo që shihet te ajo që nuk shihet.
Argumenton se kur arsyeja shkon përtej përvojës së mundshme, ajo prodhon prova po aq të forta për pohime të kundërta, ndër to se bota ka një fillim në kohë dhe se nuk ka, dhe se një qenie e domosdoshme ekziston dhe se nuk ekziston asnjë. Kanti e lexoi këtë përplasje si shenjë të kufijve të arsyes. Ai pranoi se një qenie e domosdoshme jashtë serisë së dukurive nuk përjashtohet, por mendonte se ajo nuk mund të provohet. Argumenti kozmologjik, thoshte ai, e shtrin gabimisht idenë e shkakut përtej përvojës.
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
Raporton se sa më larg të jetë një galaktikë, aq më shpejt largohet prej nesh: vëzhgimi që u bë prova për një univers që zgjerohet.
E mbyll Hetimin duke thënë se një libër që nuk përmban as arsyetim abstrakt për sasinë apo numrin, as arsyetim nga përvoja për çështje faktesh dhe ekzistence, nuk mund të përmbajë asgjë tjetër veç sofistikës dhe iluzionit.
Pesëdhjetë me pesëdhjetë është një vendim, dhe duhet fituar
Një përgjigje tjetër thotë se provat pro dhe kundër janë të barabarta, kështu që rruga e ndershme është të përmbahesh. Shanset e barabarta janë një përfundim. Ato duhen arritur duke peshuar arsyet, dhe peshimi duhet të dalë i barabartë. Të jesh i pasigurt është tjetër gjë. Një anëtar jurie që nuk është i sigurt nuk përfundon se fajësia dhe pafajësia janë njësoj të mundshme. Arsyet nga fillimi, nga varësia dhe nga rendi janë në tryezë, dhe përgjigjet rivale provohen pranë tyre. Kushdo që thotë se peshoret janë të barabarta duhet ta tregojë peshimin. Vetë teksti i Huxley-t thotë çfarë ka rëndësi: një mendje gjithmonë e hapur për t'u bindur.
“Rezultatet e zbatimit të parimit agnostik do të ndryshojnë sipas dijes dhe aftësisë së secilit, dhe sipas gjendjes së përgjithshme të shkencës. Ajo që është e paprovuar sot mund të provohet nesër me ndihmën e zbulimeve të reja. Të vetmet pika negative të ngulitura do të jenë ato mohime që rrjedhin nga kufizimi i provueshëm i aftësive tona. Dhe i vetmi detyrim i pranuar është ta kesh mendjen gjithmonë të hapur për t'u bindur.”
“Prandaj njeriu i urtë e mat besimin e tij sipas provave.”
E ndan gjithçka që ekziston në atë që është vetëm e mundshme në vetvete (mumkin el-uxhud), e cila ka nevojë për një shkak, dhe atë që është e domosdoshme në vetvete (vaxhib el-uxhud), e cila nuk ka nevojë për asnjë. Argumenton se një zinxhir gjërash të mundshme, sado i gjatë, ka nevojë për një qenie të domosdoshme jashtë tij, dhe se kjo qenie është një dhe nuk ka pjesë.
Argumenton se arsyeja e mjaftueshme për gjithë serinë e gjërave të rastësishme duhet të qëndrojë jashtë asaj serie, në një substancë të domosdoshme, të cilën Leibniz e quan Perëndi.
Mosmarrëveshja është arsye për të kërkuar më mirë
Një përgjigje e tretë thotë se njerëz të kujdesshëm dhe të informuar mirë nuk pajtohen për Perëndinë. Prandaj, thotë ajo, përmbajtja është gjëja e arsyeshme. Por njerëz të tillë nuk pajtohen as për vullnetin e lirë, as për atë që e bën një veprim të drejtë. Megjithatë secili jeton prapë sipas ndonjë përgjigjeje. Rregulli i Huxley-t i kërkon çdo njeriu ta ndjekë arsyen aq larg sa shkon. Mosmarrëveshja ju thotë t'i peshoni vetë argumentet, dhe t'i peshoni mirë. Ajo nuk mund ta përjashtojë askënd nga jetesa sipas një përgjigjeje. Një njeri që falet dhe një njeri që nuk falet veprojnë secili sipas një pikëpamjeje. Të mos zgjedhësh është gjithashtu një mënyrë jetese. Dhe meqë kaq shumë është në lojë, pyetja është praktike.
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
“Agnosticizmi, në fakt, nuk është një kredo, por një metodë, thelbi i së cilës qëndron në zbatimin e rreptë të një parimi të vetëm.”
Përgjigjja e Islamit: meditoni, dhe pohoni vetëm atë që dini
Kurani i thërret njerëzit të meditojnë për krijimin e qiejve dhe të tokës (3:190-191). Ai ndalon ndjekjen e asaj për të cilën nuk ke dijeni (17:36), një rregull që kjo faqe e zbaton njësoj për besimtarin dhe për atë që dyshon. Ai pyet gjithashtu nga erdhi universi: nga hiçi, nga vetvetja, apo nga një Krijues (52:35-36). Këto pyetje iu bënë njerëzve që e mohonin Profetin (ﷺ) në Mekë. Islami kërkon të besohet për arsye, dhe i jep ato.
“Me të vërtetë, në krijimin e qiejve dhe të Tokës dhe në ndërrimin e natës e të ditës, ka shenja për mendarët, për ata që e përmendin Allahun duke qëndruar në këmbë, ndenjur ose shtrirë dhe që meditojnë për krijimin e qiejve dhe të Tokës (duke thënë:) O Zoti Ynë! Ti nuk i ke krijuar kot këto, lartësuar qofsh (nga çdo e metë)! Prandaj na ruaj nga ndëshkimi i zjarrit.”
“Mos shko pas diçkaje për të cilën nuk ke dijeni. Vërtet, dëgjimi, shikimi dhe zemra, të gjithë këta do të merren në përgjegjësi.”
“A mos vallë, ata janë krijuar nga hiçi apo mos janë ata krijues të vetvetes?! A mos vallë ata kanë krijuar qiejt dhe Tokën?! Nuk është kështu, por ata nuk janë aspak të bindur.”
Përgjigjja e Islamit: siguria është ajo në të cilën rritet besimi
Kjo faqe i kërkon të jashtmit një përfundim përtej dyshimit të arsyeshëm. Nga besimtari, Islami kërkon më shumë. Kurani përshkruan ata që besuan dhe pastaj nuk dyshuan kurrë (49:15). Komentuesi i shekullit të 14-të Ibn Kethiri i kupton këta si besimtarët e plotë. Besimi i tyre thellohet në jakin, siguri. Ky është një përshkrim i vendit ku përfundon besimi, jo një akuzë kundër dikujt që ende po kërkon. Kurani e lidh sigurinë me vështrimin e krijimit. Allahu (﷾) i tregoi Ibrahimit mbretërinë e qiejve dhe të tokës, që ai të ishte i sigurt (6:75). Ajo siguri është fryti i arsyeve dhe jo zëvendësim i tyre. Të dish se një Krijues ekziston është gjithashtu vetëm hapi i parë. Në Islam kjo të çon te adhurimi, karakteri dhe një mënyrë e plotë jetese.
“Besimtarë të vërtetë janë vetëm ata që besojnë Allahun dhe të Dërguarin e Tij dhe pastaj nuk dyshojnë, por luftojnë në rrugën e Allahut me pasurinë dhe jetën e tyre. Këta janë besimtarë të sinqertë.”
“Dhe kështu, Ne ia treguam Ibrahimit mbretërinë e qiejve dhe të Tokës, që ai të bëhej nga ata që besojnë vendosmërisht.”
“Me të vërtetë, në krijimin e qiejve dhe të Tokës dhe në ndërrimin e natës e të ditës, ka shenja për mendarët, për ata që e përmendin Allahun duke qëndruar në këmbë, ndenjur ose shtrirë dhe që meditojnë për krijimin e qiejve dhe të Tokës (duke thënë:) O Zoti Ynë! Ti nuk i ke krijuar kot këto, lartësuar qofsh (nga çdo e metë)! Prandaj na ruaj nga ndëshkimi i zjarrit.”
Përgjigjet, dhe përgjigjja ndaj tyre
Hume, Hetim, Seksioni XII, Pjesa III
E mbyll Hetimin duke thënë se një libër që nuk përmban as arsyetim abstrakt për sasinë apo numrin, as arsyetim nga përvoja për çështje faktesh dhe ekzistence, nuk mund të përmbajë asgjë tjetër veç sofistikës dhe iluzionit.
Cituar për
Vetëm arsyetimi për numrat ose për faktet e vëzhguara jep dije. Çdo gjë tjetër, përfshirë një argument për një Krijues, është sofistikë dhe iluzion.
Përgjigjja
Vetë prova e Hume-it e ruan arsyetimin eksperimental për çështje faktesh dhe ekzistence. Argumenti për një Krijues është ky lloj arsyetimi: ai nis nga gjëra të vëzhguara që varen nga të tjera dhe kërkon shkakun e tyre. Nëse ai mund të shkojë përtej asaj që vëzhgohet është pyetja e vërtetë, dhe edhe shkenca arsyeton nga ajo që shihet te ajo që nuk shihet.
Ku përfundon — Prova e Hume-it nuk e përjashton paraprakisht një Krijues, kështu që argumentet duhen peshuar sipas vlerës së tyre.
Kanti, Kritika e arsyes së kulluar (1781), antinomitë
Argumenton se kur arsyeja shkon përtej përvojës së mundshme, ajo prodhon prova po aq të forta për pohime të kundërta, ndër to se bota ka një fillim në kohë dhe se nuk ka, dhe se një qenie e domosdoshme ekziston dhe se nuk ekziston asnjë. Kanti e lexoi këtë përplasje si shenjë të kufijve të arsyes. Ai pranoi se një qenie e domosdoshme jashtë serisë së dukurive nuk përjashtohet, por mendonte se ajo nuk mund të provohet. Argumenti kozmologjik, thoshte ai, e shtrin gabimisht idenë e shkakut përtej përvojës.
Cituar për
Kanti tregoi se arsyeja, e ndjekur përtej përvojës, provon përgjigje të kundërta për një shkak të parë me të njëjtën forcë. Pra, rruga e ndershme është të ndalesh.
Përgjigjja
Provat e Kantit për një fillim vinin vetëm nga arsyeja, para se të kishte prova për të kaluarën e universit. Argumenti nga varësia nuk ka nevojë për fillim. Dyshimi më i thellë i Kantit është se ideja e shkakut nuk mund të shkojë përtej përvojës, ndonëse ai pranoi se një qenie e domosdoshme nuk përjashtohet. Kjo është përsëri pyetja e Hume-it. Argumenti nis nga gjëra të vëzhguara që varen nga të tjera, dhe edhe shkenca arsyeton nga ajo që shihet te ajo që nuk shihet.
Ku përfundon — Argumenti nga varësia nuk ka nevojë për fillim dhe nis nga ajo që vëzhgohet, kështu që ngërçi i Kantit nuk e zgjidh pyetjen kundër tij.
T. H. Huxley, ‘Agnosticism’, The Nineteenth Century, shkurt 1889; ribotuar në Collected Essays, vëll. 5 (Macmillan, Londër, 1894), f. 246
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
Cituar për
Mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë treguar. Askush nuk e ka treguar se Perëndia ekziston, prandaj përmbahu.
Përgjigjja
Kjo faqe nuk pohon siguri. Ajo kërkon një përfundim përtej dyshimit të arsyeshëm. Gjysma e parë e të njëjtit rregull e lejon këtë: ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon. Huxley shkroi gjithashtu se ajo që është e paprovuar sot mund të provohet nesër.
Ku përfundon — Rregulli i Huxley-t e ndal sigurinë e rreme dhe lë vend për një përfundim të arsyetuar që mbetet pak më poshtë saj.
T. H. Huxley, ‘Agnosticism’, The Nineteenth Century, shkurt 1889; ribotuar në Collected Essays, vëll. 5 (Macmillan, Londër, 1894), f. 246
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
Cituar për
Provat janë të barabarta, kështu që shanset janë pesëdhjetë me pesëdhjetë, dhe pezullimi i gjykimit është e vetmja rrugë e ndershme.
Përgjigjja
Shanset e barabarta janë një vendim që duhet arritur duke peshuar arsyet. Tri linja arsyetimi tregojnë një shkak jashtë universit, dhe përgjigjet rivale provohen në faqet e lidhura. Të mos jesh i sigurt nuk i bën peshoret të barabarta.
Ku përfundon — Pasiguria nuk është ndarje e barabartë, dhe kushdo që thotë se peshoret janë të barabarta duhet ta tregojë peshimin.
T. H. Huxley, ‘Agnosticism’, The Nineteenth Century, shkurt 1889; ribotuar në Collected Essays, vëll. 5 (Macmillan, Londër, 1894), f. 246
“Në çështjet e intelektit, ndiqe arsyen tënde aq larg sa të çon, pa marrë parasysh asnjë konsideratë tjetër. Dhe në mënyrë negative: në çështjet e intelektit mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen.”
Cituar për
Njerëz të informuar e të ndershëm nuk pajtohen për Perëndinë. Kur ekspertët nuk pajtohen, rruga racionale është të pezullosh gjykimin.
Përgjigjja
Njerëzit e informuar nuk pajtohen as për vullnetin e lirë dhe për etikën, dhe secili jeton prapë sipas një përgjigjeje. Huxley e quajti agnosticizmin një metodë peshimi, jo një vendim të përhershëm se asgjë nuk mund të dihet. Mosmarrëveshja është arsye për të kërkuar më mirë, dhe ajo që është në lojë e bën atë praktike.
Ku përfundon — Mosmarrëveshja midis të informuarve është arsye për t'i peshuar vetë argumentet, dhe për ta bërë këtë tani.
Këndvështrime
Agnostik: nuk mund ta dimë, prandaj përmbahu
Nëse ka Perëndi është përtej asaj që mund të tregohet. Rruga e ndershme, me fjalët e Huxley-t, është: “mos pretendo se janë të sigurta përfundime që nuk janë provuar ose nuk mund të provohen”. Njerëz të kujdesshëm i kanë peshuar argumentet dhe nuk pajtohen, kështu që përmbajtja është përgjigjja racionale.
Rregulli i Huxley-t ndalon pohimin e sigurisë për Perëndinë, kështu që qëndrimi i ndershëm është të pezullosh gjykimin.
Kundërpërgjigje
Rregulli ka dy gjysma, dhe e dyta ndalon vetëm sigurinë e rreme. Kjo faqe kërkon një përfundim përtej dyshimit të arsyeshëm, të cilin e lejon gjysma e parë.
Provat pro dhe kundër Perëndisë janë të barabarta. Pra, gjëja e arsyeshme është t'i japësh secilës anë pesëdhjetë për qind, dhe të mos vendosësh.
Kundërpërgjigje
Shanset e barabarta janë një vendim që duhet arritur duke peshuar. Të jesh i pasigurt nuk është njësoj si peshoret të jenë të barabarta. Arsyet nga varësia, nga një fillim dhe nga rendi janë në tryezë.
Mendimtarë të kujdesshëm e të informuar nuk pajtohen për Perëndinë, kështu që pezullimi i gjykimit është përgjigjja racionale.
Kundërpërgjigje
Njerëz të informuar mirë nuk pajtohen as për vullnetin e lirë dhe për të drejtën e të gabuarën. Megjithatë secili jeton prapë sipas një përgjigjeje. Mosmarrëveshja është arsye për t'i peshuar vetë argumentet, siç thotë rregulli i Huxley-t.
Kur arsyeja shkon përtej përvojës, ajo jep prova po aq të forta për përgjigje të kundërta: pro dhe kundër një fillimi të parë, dhe pro dhe kundër një qenieje që duhet të ekzistojë. Pra, arsyeja nuk mund ta zgjidhë pyetjen.
Kundërpërgjigje
Kanti mendonte se një qenie që duhet të ekzistojë nuk mund të provohet, sepse ideja e shkakut nuk mund të shkojë përtej përvojës. Por argumenti nga varësia nis nga gjëra që vëzhgojmë, dhe kërkon shkakun e tyre, ashtu siç bën shkenca. Ai nuk ka nevojë që universi të ketë një fillim. Pra, ngërçi i Kantit për një fillim nuk e prek atë.
Empirist (dija vjen vetëm nga përvoja): nuk mund ta dimë
Dija vjen vetëm nga dy burime: arsyetimi për numrat dhe idetë, dhe përvoja e asaj që ekziston. Hume mendonte se një argument që nuk i përshtatet asnjërit nuk mund të përmbajë asgjë tjetër veç sofistikës dhe iluzionit. Pra, asnjë argument për një Krijues nuk mund të japë dije.
Arsyetimi që nuk ka të bëjë as me numrat, as me faktet e vëzhguara, si një argument për një Krijues, nuk mund të japë dije.
Kundërpërgjigje
Vetë prova e Hume-it e ruan arsyetimin për çështje faktesh dhe ekzistence. Argumenti për një Krijues është i këtij lloji: nga gjëra të vëzhguara që varen, te shkaku i tyre. Nëse ai mund të shkojë përtej përvojës është pyetja, dhe prova nuk e zgjidh paraprakisht.
Askush nuk e ka përjetuar një Krijues, kështu që besimi në Të shkon përtej asaj që mund të mbështesë përvoja.
Kundërpërgjigje
Askush nuk e ka përjetuar as universin e hershëm. Kozmologët arsyetojnë nga galaktikat që po largohen tani te një gjendje e hershme e nxehtë dhe e dendur, kështu që shkenca arsyeton nga ajo që shihet te ajo që nuk shihet.
Standardi i arsyes: përtej dyshimit të arsyeshëm
Dija vjen në shkallë. Rregulli i Huxley-t ndalon sigurinë e rreme dhe lejon një përfundim të fortë pak më poshtë saj. Sipas këtij standardi, tri linja arsyetimi bashkë të çojnë te një Krijues.
Rregulli i Huxley-t ka dy gjysma. Ndiqeni arsyen aq larg sa shkon. Dhe mos pohoni një siguri që nuk është treguar.
Një njeri i urtë e mat besimin e tij sipas provave. Pra, dija vjen në shkallë. Ajo nuk është gjithçka ose asgjë.
Huxley nuk cakton paraprakisht asnjë kufi për dijen. Ai pranon vetëm kufij që janë treguar dhe e mban mendjen të hapur për t'u bindur.
Arsyet nga varësia e gjërave, nga provat e një fillimi dhe nga rendi bashkë tregojnë te një Krijues. Përgjigjet rivale peshohen në faqet e lidhura.
Pikëpamja islame
Islami u kërkon njerëzve të mendojnë për krijimin, dhe të pohojnë vetëm atë që dinë. Dhe i jep arsyet e veta. Ai mëson se besimi rritet në siguri. Dhe mëson se njohja e Krijuesit është hapi i parë i një mënyre të plotë jetese.
Kurani i thërret njerëzit të meditojnë për krijimin e qiejve dhe të tokës.
Kurani ndalon ndjekjen e asaj për të cilën nuk ke dijeni.
Kurani pyet nëse njerëzit u krijuan nga hiçi, e krijuan vetveten, apo krijuan qiejt dhe Tokën.
Kurani thotë se Allahu (﷾) i tregoi Ibrahimit mbretërinë e qiejve dhe të tokës. Ishte që ai të ishte i sigurt.
Kurani i përshkruan besimtarët si ata që besuan dhe nuk kanë dyshuar kurrë që atëherë. Ibn Kethiri shpjegon se këta janë besimtarët besimi i të cilëve është i plotë.
Islami mëson se siguria, jakini, është fryti i meditimit mbi arsyet dhe jo zëvendësim i tyre. Njohja e Krijuesit të çon te adhurimi dhe karakteri.