Jawapan ringkas
Tidak. Itu satu teori tentang dari mana kepercayaan datang, dan dari mana sesuatu kepercayaan datang tidak dapat menunjukkan bahawa ia palsu. David Hume menjejaki tuhan-tuhan yang pertama kepada harapan dan ketakutan manusia. Ludwig Feuerbach menyebut Tuhan tabiat manusia yang diunjurkan ke luar. Sigmund Freud menyebut kepercayaan sebagai keinginan kepada seorang bapa yang melindungi. Hari ini sesetengah penyelidik berkata akal cepat merasakan adanya pelaku dan tujuan. Andaikan akal memang cenderung begitu. Mata kita juga berevolusi, dan ia masih melihat apa yang ada. Freud sendiri menulis bahawa ilusi, dalam maksudnya, tidak semestinya satu kesilapan. Maka persoalan itu kembali kepada sebab-sebab, dan sebab-sebab itu tidak bersandar pada ketakutan. Islam mengajar bahawa manusia dilahirkan dengan kecenderungan kepada Tuhan, yang boleh dibengkokkan oleh didikan. Al-Quran kemudian menyeru mereka menaakul jalan mereka kepada Tuhan Yang Esa.
Penjelasan penuh
Teori-teori itu, dinyatakan pada tahap paling kuat
Idea ini sudah lama. Pada tahun 1757 David Hume menjejaki agama yang pertama kepada harapan dan ketakutan manusia tentang peristiwa-peristiwa kehidupan. Pada tahun 1841 Ludwig Feuerbach berhujah bahawa Tuhan ialah tabiat manusia itu sendiri, akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai wujud yang lain. Pada tahun 1927 Sigmund Freud menyebut idea-idea agama ilusi, yang lahir daripada ketidakberdayaan seorang kanak-kanak dan kerinduannya kepada seorang bapa. Pada tahun yang sama Bertrand Russell berkata agama bersandar terutamanya pada ketakutan. Hari ini sains kognitif agama menawarkan versi yang lebih baharu. Akal cepat merasakan adanya pelaku dan tujuan, kerana itu membantu nenek moyang kita terus hidup. Menurut pandangan utama, kepercayaan kepada tuhan-tuhan ialah kesan sampingan alat-alat minda itu.
“Oleh itu kita boleh menyimpulkan bahawa, dalam semua bangsa yang telah menganut politeisme, idea-idea pertama tentang agama timbul bukan daripada renungan terhadap kerja-kerja alam, tetapi daripada kebimbangan tentang peristiwa-peristiwa kehidupan, dan daripada harapan dan ketakutan yang tidak putus-putus, yang menggerakkan minda manusia.”
Berhujah bahawa Tuhan agama Kristian ialah tabiat spesies manusia sendiri, iaitu akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai wujud yang berasingan. Seseorang merasai batasannya sendiri, katanya, hanya kerana orang lain yang sejenis dengannya mempunyai apa yang tidak dimilikinya. Maka batasan individu bukan batasan spesies, dan Tuhan ialah cita-cita spesies itu, yang bebas daripada batasan individu. Dia mengambil ajaran Kristian bahawa Tuhan menjadi manusia sebagai tanda bahawa manusia sudah pun berada dalam Tuhan. Dalam karya kemudian dia menjejaki kepercayaan kepada kuasa Tuhan kepada keinginan manusia untuk bebas daripada setiap batasan yang ditetapkan oleh alam.
Berpegang bahawa idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Ketidakberdayaan seorang kanak-kanak kecil membuatkannya merindui perlindungan seorang bapa, dan orang dewasa, yang masih tidak berdaya menghadapi alam dan kematian, mengalihkan kerinduan itu kepada seorang bapa yang lebih perkasa. Antara tugas-tugas dewa-dewa dia mengira menebus penderitaan yang dikenakan oleh kehidupan bermasyarakat, supaya pada akhirnya kebaikan diberi ganjaran dan kejahatan dihukum. Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama, dan berkata ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia menyatakan bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya, dan bahawa kebanyakannya tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia menambah bahawa sebahagiannya kelihatan begitu tidak mungkin sehingga menyerupai khayalan. Dia juga mendapati sangat aneh bahawa agama mengajarkan tepat apa yang kita inginkan, dan jelas menganggapnya sebagai alasan untuk syak.
Dalam bahagian ‘Ketakutan sebagai Asas Agama’, berkata bahawa agama bersandar pertama dan terutamanya pada ketakutan: ketakutan terhadap yang tidak diketahui, dan ketakutan terhadap kekalahan dan kematian. Sebahagiannya, katanya, ialah keinginan untuk mempunyai seorang abang yang akan berdiri di sisimu dalam setiap kesusahan. Dia menggesa orang ramai bergantung pada sains dan usaha mereka sendiri dan bukan pada penolong-penolong khayalan di atas. Lebih awal dalam syarahan itu dia menolak hujah Sebab Pertama. Dia mengingati satu baris dalam Autobiografi John Stuart Mill: soalan ‘Siapa yang menciptakan aku?’ hanya menimbulkan soalan seterusnya ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’. Jika apa-apa boleh wujud tanpa sebab, katanya, ia mungkin juga dunia dan bukan Tuhan.
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
- 1757
David Hume
Agama yang pertama datang daripada harapan dan ketakutan manusia tentang peristiwa-peristiwa hidup.
- 1841
Ludwig Feuerbach
Tuhan ialah fitrah manusia yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai makhluk yang lain.
- 1927
Sigmund Freud
Idea-idea agama ialah ilusi, yang lahir daripada ketidakberdayaan seorang anak. Namun dia menulis bahawa ilusi tidak semestinya satu kesilapan.
- 1927
Bertrand Russell
Agama terutamanya bersandar pada ketakutan.
- Hari ini
Sains kognitif agama
Kepercayaan kepada dewa-dewa ialah kesan sampingan akal yang pantas mengesan pelaku dan tujuan.
Setiap satunya teori tentang asal usul kepercayaan. Asal usul sesuatu kepercayaan tidak memutuskan sama ada ia benar.
Dari mana sesuatu kepercayaan datang tidak menentukan sama ada ia benar
Ahli-ahli falsafah yang mengkaji hujah-hujah ini bersetuju secara meluas tentang satu perkara. Mendedahkan bagaimana sesuatu kepercayaan timbul tidak, dengan sendirinya, menunjukkan bahawa ia palsu. Menilai sesuatu dakwaan berdasarkan dari mana ia datang mempunyai nama: kekeliruan genetik. Mata kita berevolusi kerana melihat membantu nenek moyang kita terus hidup. Namun apabila anda melihat seorang kawan di seberang jalan, sejarah itu tidak menjadikan kawan itu tidak nyata. Hume sendiri memisahkan dua persoalan itu. Satu persoalan, katanya, ialah sama ada agama mempunyai asas dalam akal. Satu lagi ialah bagaimana ia timbul dalam tabiat manusia. Setiap kepercayaan mempunyai sebab-sebab, termasuk ketidakpercayaan. Maka sebab-sebab semata-mata tidak dapat menyelesaikan perkara itu.
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
“Oleh kerana setiap penyelidikan, yang berkenaan agama, adalah amat penting, ada dua soalan khususnya, yang menuntut perhatian kita, iaitu, soalan tentang asasnya dalam akal, dan soalan tentang asal usulnya dalam tabiat manusia.”
Takrif Freud sendiri membiarkan persoalan itu terbuka
Freud seorang ateis yang tegas, dan dia menganggap sesetengah ajaran agama sangat tidak mungkin. Tetapi dia memilih perkataannya dengan teliti. Dalam maksudnya, ilusi ialah kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama. Dia menulis bahawa kepercayaan sedemikian tidak semestinya satu kesilapan. Dia berkata bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya. Tentang kebanyakannya dia menulis bahawa ia tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia memang menambah bahawa kepercayaan yang begitu sepadan dengan keinginan kita kelihatan mencurigakan. Tetapi syak ialah sebab untuk memeriksa sebab-sebab, bukan keputusan tentangnya. Maka persoalan sebenar masih terbuka: sama ada ada sebab-sebab yang baik untuk menyangka bahawa Tuhan wujud.
Berpegang bahawa idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Ketidakberdayaan seorang kanak-kanak kecil membuatkannya merindui perlindungan seorang bapa, dan orang dewasa, yang masih tidak berdaya menghadapi alam dan kematian, mengalihkan kerinduan itu kepada seorang bapa yang lebih perkasa. Antara tugas-tugas dewa-dewa dia mengira menebus penderitaan yang dikenakan oleh kehidupan bermasyarakat, supaya pada akhirnya kebaikan diberi ganjaran dan kejahatan dihukum. Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama, dan berkata ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia menyatakan bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya, dan bahawa kebanyakannya tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia menambah bahawa sebahagiannya kelihatan begitu tidak mungkin sehingga menyerupai khayalan. Dia juga mendapati sangat aneh bahawa agama mengajarkan tepat apa yang kita inginkan, dan jelas menganggapnya sebagai alasan untuk syak.
Bila cerita asal usul memang dikira, dan mengapa cerita ini tidak mencukupi
Asal usul boleh menjadi penting dalam satu jenis kes: apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tiada kaitan dengan kebenaran. Kepercayaan yang ditanam melalui hipnosis ialah satu contoh. Hujah yang lebih kuat berkata alat pengesan pelaku dalam minda dibina untuk keselamatan, bukan ketepatan. Ahli falsafah menyebut ini hujah penyangkalan: ia mendakwa asal usul sesuatu kepercayaan menunjukkan bahawa ia tidak boleh dipercayai. Alat pengesan itu melaporkan ada seseorang pada setiap bunyi gemerisik di rumput, maka, kata hujah itu, amaran-amarannya tidak membuktikan apa-apa. Andaikan begitu. Penggera asap yang terlalu peka ialah sebab untuk memeriksa sama ada ada kebakaran, bukan bukti bahawa tiada. Dan hujah bagi Tuhan tidak bersandar pada bunyi gemerisik di rumput. Ia bersandar pada penaakulan yang dapat disemak oleh sesiapa pun langkah demi langkah: apa sahaja yang bergantung kepada sesuatu memerlukan sesuatu yang tidak bergantung kepada apa-apa. Halaman tentang siapa yang mencipta Tuhan membentangkannya.
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
Membahagikan segala yang wujud kepada apa yang hanya mungkin pada dirinya (mumkin al-wujud), yang memerlukan sebab, dan apa yang wajib pada dirinya (wajib al-wujud), yang tidak memerlukan sebab. Berhujah bahawa satu rantaian benda yang mungkin, betapa panjang sekalipun, memerlukan satu wujud yang wajib di luarnya, dan bahawa wujud ini satu dan tidak mempunyai bahagian.
Berhujah bahawa sebab yang mencukupi bagi seluruh rangkaian benda yang kontingen mesti terletak di luar rangkaian itu, pada satu zat yang wajib, yang dinamakan Leibniz sebagai Tuhan.
Hujah penyangkalan tidak dapat sampai kepada sebab-sebab itu
Hujah penyangkalan yang teliti tidak hanya berkata ‘ia berevolusi’. Ia berkata kecenderungan itu akan timbul sama ada tuhan wujud atau tidak. Pihak penyangkal menambah bahawa penglihatan dan aritmetik berbeza, kerana ketepatannya membantu kelangsungan hidup. Tetapi hujah bagi Tuhan tidak bersandar pada kecenderungan merasakan pelaku. Ia bersandar pada logik, daya yang sama yang mesti dipercayai pihak penyangkal untuk membuat hujahnya sendiri. Dan jika Tuhan menciptakan tabiat manusia, akal yang cenderung kepada Penciptanya sedang berfungsi sebagaimana sepatutnya. Maka kecenderungan itu semata-mata tidak membuktikan Tuhan mahupun menyangkal-Nya. Penaakulan yang menentukan.
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
Membahagikan segala yang wujud kepada apa yang hanya mungkin pada dirinya (mumkin al-wujud), yang memerlukan sebab, dan apa yang wajib pada dirinya (wajib al-wujud), yang tidak memerlukan sebab. Berhujah bahawa satu rantaian benda yang mungkin, betapa panjang sekalipun, memerlukan satu wujud yang wajib di luarnya, dan bahawa wujud ini satu dan tidak mempunyai bahagian.
“(Setelah jelas kesesatan syirik itu) maka hadapkanlah dirimu (engkau dan pengikut-pengikutmu, wahai Muhammad) ke arah ugama yang jauh dari kesesatan; (turutlah terus) ugama Allah, iaitu ugama yang Allah menciptakan manusia (dengan keadaan bersedia dari semulajadinya) untuk menerimanya; tidaklah patut ada sebarang perubahan pada ciptaan Allah itu; itulah ugama yang betul lurus, tetapi kebanyakan manusia tidak mengetahui.”
Harapan dan ketakutan menarik ke kedua-dua arah
Harapan dan ketakutan boleh menggerakkan ketidakpercayaan sebagaimana ia menggerakkan kepercayaan. Ahli falsafah Amerika Thomas Nagel, seorang ateis, menulis bahawa dia mahu ateisme benar dan berharap tiada Tuhan. Dia menyebut ini ketakutan terhadap agama, dan meneka bahawa ia tidak jarang. Dia juga menarik pengajaran yang betul. Dipengaruhi oleh harapan bahawa Tuhan tidak wujud sama tidak rasionalnya dengan dipengaruhi oleh harapan bahawa Dia wujud. Motif menjelaskan mengapa seseorang cenderung ke satu arah. Ia tidak pernah menentukan arah mana yang benar.
Dalam bab ‘Evolutionary Naturalism and the Fear of Religion’, ahli falsafah ateis itu berkata dia sendiri dikuasai oleh ketakutan terhadap agama: dia mahu ateisme benar dan berharap tiada Tuhan. Dia meneka ‘masalah autoriti kosmik’ ini tidak jarang dan menggerakkan banyak saintisme dan reduksionisme pada zamannya. Dia menambah bahawa dipengaruhi oleh harapan bahawa Tuhan tidak wujud sama tidak rasionalnya dengan dipengaruhi oleh harapan bahawa Dia wujud.
Islam menolak tuhan yang dibuat daripada keinginan
Al-Quran mengutuk menjadikan hawa nafsu sendiri sebagai tuhan (25:43). Ia berkata bahawa jika kebenaran tunduk menurut hawa nafsu manusia, nescaya rosak binasalah langit dan bumi (23:71). Ia melarang mengikut apa yang tidak ada pengetahuan mengenainya (17:36). Hujah Feuerbach yang lebih kuat ialah bahawa Tuhan ialah yang terbaik dalam tabiat manusia, yang bebas daripada batasan setiap individu. Tetapi itu hanya menunjukkan bahawa kita dapat memikirkan pengetahuan dan belas kasihan yang sempurna. Ia tidak dapat menunjukkan bahawa tiada sesiapa yang memilikinya. Jika Tuhan menciptakan kita, pengetahuan dan belas kasihan kita ialah kurniaan-Nya, dan idea-idea kita tentang-Nya bukanlah dari mana Dia datang. Penaakulan daripada kebergantungan berakhir dengan suatu wujud yang tidak bergantung kepada apa-apa. Itu bertentangan dengan tabiat manusia, bukan salinannya. Sebagaimana kata al-Quran, tiada sesuatu pun yang serupa dengan-Nya (42:11).
“Nampakkah (wahai Muhammad) keburukan keadaan orang yang menjadikan hawa nafsunya: tuhan yang dipuja lagi ditaati? Maka dapatkah engkau menjadi pengawas yang menjaganya jangan sesat?”
“Dan kalaulah kebenaran itu tunduk menurut hawa nafsu mereka, nescaya rosak binasalah langit dan bumi serta segala yang adanya. (Bukan sahaja Kami memberikan ugama yang tetap benar) bahkan Kami memberi kepada mereka Al-Quran yang menjadi sebutan baik dan mendatangkan kemuliaan kepada mereka; maka Al-Quran yang demikian keadaannya, mereka tidak juga mahu menerimanya;”
“Dan janganlah engkau mengikut apa yang engkau tidak mempunyai pengetahuan mengenainya; sesungguhnya pendengaran dan penglihatan serta hati, semua anggota-anggota itu tetap akan ditanya tentang apa yang dilakukannya.”
Berhujah bahawa Tuhan agama Kristian ialah tabiat spesies manusia sendiri, iaitu akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai wujud yang berasingan. Seseorang merasai batasannya sendiri, katanya, hanya kerana orang lain yang sejenis dengannya mempunyai apa yang tidak dimilikinya. Maka batasan individu bukan batasan spesies, dan Tuhan ialah cita-cita spesies itu, yang bebas daripada batasan individu. Dia mengambil ajaran Kristian bahawa Tuhan menjadi manusia sebagai tanda bahawa manusia sudah pun berada dalam Tuhan. Dalam karya kemudian dia menjejaki kepercayaan kepada kuasa Tuhan kepada keinginan manusia untuk bebas daripada setiap batasan yang ditetapkan oleh alam.
Membahagikan segala yang wujud kepada apa yang hanya mungkin pada dirinya (mumkin al-wujud), yang memerlukan sebab, dan apa yang wajib pada dirinya (wajib al-wujud), yang tidak memerlukan sebab. Berhujah bahawa satu rantaian benda yang mungkin, betapa panjang sekalipun, memerlukan satu wujud yang wajib di luarnya, dan bahawa wujud ini satu dan tidak mempunyai bahagian.
“Dia lah yang menciptakan langit dan bumi; Ia menjadikan bagi kamu pasangan-pasangan dari jenis kamu sendiri, dan menjadikan dari jenis binatang-binatang ternak pasangan-pasangan (bagi bintang-binatang itu); dengan jalan yang demikian dikembangkanNya (zuriat keturunan) kamu semua. Tiada sesuatupun yang sebanding dengan (ZatNya, sifat-sifatNya, dan pentadbiranNya) dan Dia lah Yang Maha Mendengar, lagi Maha Melihat.”
Tuhan yang sukar untuk diingini
Tuhan yang dibina daripada keinginan akan menghiburkan dan meminta sedikit. Al-Quran berkata orang beriman akan diuji dengan ketakutan, kelaparan dan kehilangan (2:155). Ia berkata tiada sesiapa yang dibiarkan hanya kerana berkata “Kami beriman” (29:2-3). Ia berkata pendengaran, penglihatan dan hati masing-masing akan ditanya (17:36). Ini tidak membuktikan bahawa Islam benar. Ia menunjukkan bahawa ‘pemenuhan keinginan’ ialah gambaran yang buruk bagi agama ini.
“Demi sesungguhnya! Kami akan menguji kamu dengan sedikit perasaan takut (kepada musuh) dan (dengan merasai) kelaparan, dan (dengan berlakunya) kekurangan dari harta benda dan jiwa serta hasil tanaman. Dan berilah khabar gembira kepada orang-orang yang sabar:”
“Patutkah manusia menyangka bahawa mereka akan dibiarkan dengan hanya berkata: “Kami beriman”, sedang mereka tidak diuji (dengan sesuatu cubaan)? Dan demi sesungguhnya! Kami telah menguji orang-orang yang terdahulu daripada mereka, maka (dengan ujian yang demikian), nyata apa yang diketahui Allah tentang orang-orang yang sebenar-benarnya beriman, dan nyata pula apa yang diketahuiNya tentang orang-orang yang berdusta.”
“Dan janganlah engkau mengikut apa yang engkau tidak mempunyai pengetahuan mengenainya; sesungguhnya pendengaran dan penglihatan serta hati, semua anggota-anggota itu tetap akan ditanya tentang apa yang dilakukannya.”
Jawapan Islam: rasa semula jadi yang boleh dibengkokkan oleh didikan
Islam mengajar bahawa manusia dijadikan dengan kecenderungan kepada Penciptanya, iaitu fitrah (30:30). Nabi (ﷺ) bersabda setiap anak dilahirkan di atas fitrah. Ibu bapanyalah yang menjadikan anak itu Yahudi, Nasrani atau Majusi (penganut Zoroaster). Maka Islam menjangka kepercayaan itu semula jadi, dan juga dibengkokkan oleh didikan. Dalam Islam fitrah ialah tabiat yang dijadikan untuk mengenal Tuhan. Islam tidak menawarkannya kepada orang yang ragu sebagai bukti: seperti mata, ia masih memerlukan cahaya, yang diberikan oleh sebab-sebab dan wahyu. Kanak-kanak mudah melihat dunia sebagai dibuat untuk satu tujuan; ini sesuai dengan ajaran Islam tentang fitrah, walaupun penyelidikan tidak dapat membuktikan Tuhan wujud. Kecenderungan yang dibengkokkan juga menjelaskan mengapa begitu banyak bangsa telah menyembah banyak tuhan. Al-Quran menyalahkan mereka yang menolak apa yang diturunkan Tuhan kerana cara datuk nenek mereka, walaupun datuk nenek mereka tidak mempunyai akal dan petunjuk (2:170). Ia menyuruh manusia menaakul tentang penciptaan diri mereka sendiri (52:35-36). Jawapan Islam ialah mengikut kecenderungan itu kepada Tuhan Yang Esa. Kepercayaan, ibadah dan akhlak kemudian berjalan bersama sebagai satu cara hidup.
“(Setelah jelas kesesatan syirik itu) maka hadapkanlah dirimu (engkau dan pengikut-pengikutmu, wahai Muhammad) ke arah ugama yang jauh dari kesesatan; (turutlah terus) ugama Allah, iaitu ugama yang Allah menciptakan manusia (dengan keadaan bersedia dari semulajadinya) untuk menerimanya; tidaklah patut ada sebarang perubahan pada ciptaan Allah itu; itulah ugama yang betul lurus, tetapi kebanyakan manusia tidak mengetahui.”
Abu Hurairah meriwayatkan bahawa Nabi (ﷺ) bersabda: setiap anak dilahirkan di atas fitrah, iaitu agama yang benar, dan ibu bapanyalah yang menjadikannya Yahudi, Nasrani atau Majusi, sebagaimana seekor binatang melahirkan anak yang sempurna: adakah kamu melihat ada antaranya yang lahir dalam keadaan cacat?
Mengkaji penyelidikan tentang bagaimana kanak-kanak kecil berfikir tentang alam. Kanak-kanak cenderung menjelaskan benda-benda alam melalui tujuannya, dan menerangkan dari mana ia datang melalui niat seseorang. Kelemen bertanya sama ada kanak-kanak paling baik digambarkan sebagai teis intuitif, yang cenderung melihat alam sebagai hasil kerja seorang perancang yang bukan manusia. Dia mencadangkan bahawa menjelang umur kira-kira lima tahun, gambaran itu mungkin mempunyai nilai penjelasan.
“Dan apabila dikatakan kepada mereka“ Turutlah akan apa yang telah diturunkan oleh Allah” mereka menjawab: “(Tidak), bahkan kami (hanya) menurut apa yang kami dapati datuk nenek kami melakukannya”. Patutkah (mereka menurutnya) sekalipun datuk neneknya itu tidak faham sesuatu (apa pun tentang perkara-perkara ugama), dan tidak pula mendapat petunjuk hidayah (dari Allah)?”
“(Mengapa mereka tidak beriman?) Adakah mereka telah tercipta dengan tiada yang menciptanya, atau adakah mereka yang mencipta diri mereka sendiri? Adakah mereka yang mencipta langit dan bumi itu? (Sudah tentu tidak!) Bahkan mereka adalah orang-orang yang tidak meyakini (kebenaran apa yang mereka pernah mengakuinya).”
Jawapan-jawapan itu dijawab
Pendekatan Evolusi terhadap Agama (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2026)
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
Dipetik untuk
Kita akan percaya kepada tuhan-tuhan sama ada ia wujud atau tidak, maka kepercayaan kepada Tuhan tidak berasas.
Jawapan
Jika Tuhan menciptakan tabiat manusia, akal yang cenderung kepada-Nya sedang berfungsi sebagaimana sepatutnya. Maka hujah itu mesti terlebih dahulu menunjukkan bahawa tiada Pencipta, yang merupakan persoalan asalnya. Pihak penyangkal menjawab bahawa penglihatan dan logik dipercayai kerana ketepatan membantu kelangsungan hidup. Maka penyangkalan itu tidak dapat sampai kepada hujah bagi Tuhan, kerana hujah itu bersandar pada logik, bukan pada perasaan.
Kesimpulannya — Hujah penyangkalan memerlukan hujah berasingan bahawa tiada Pencipta, dan ia tidak dapat menyentuh sebab-sebab yang bersandar pada logik.
Pendekatan Evolusi terhadap Agama (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2026)
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
Dipetik untuk
Akal kita terlalu mengesan pelaku, maka kepercayaan kepada Tuhan ialah amaran palsu.
Jawapan
Penggera asap yang terlalu peka ialah sebab untuk memeriksa sama ada ada kebakaran, bukan bukti bahawa tiada. Hujah bagi Tuhan tidak bersandar pada rasa ada seseorang di dalam gelap. Ia bersandar pada penaakulan tentang kebergantungan yang dapat diuji oleh sesiapa pun langkah demi langkah.
Kesimpulannya — Walaupun alat pengesan itu terlalu kerap berbunyi, persoalan itu diselesaikan oleh sebab-sebab, dan sebab-sebab itu tidak datang daripada alat pengesan itu.
Pendekatan Evolusi terhadap Agama (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2026)
Meninjau penjelasan evolusi dan kognitif tentang agama. Menurut pandangan hasil sampingan, kepercayaan timbul sebagai kesan sampingan alat-alat minda yang biasa, seperti alat pengesan agen yang terlalu peka (HADD) yang membaca bunyi dan pergerakan yang samar sebagai agen. Kerana lebih baik berhati-hati daripada menyesal, alat seperti itu memberikan banyak amaran palsu. Rencana itu melaporkan persetujuan meluas bahawa mendedahkan asal usul sesuatu kepercayaan tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa ia palsu (kekeliruan genetik), walaupun asal usul boleh menjadi penting apabila sesuatu kepercayaan datang daripada proses yang tersasar. Ia membentangkan hujah penyangkalan yang dibina atas hal ini, dan jawapan-jawapannya: hujah seperti itu mungkin melampau, kerana semua daya kita mempunyai asal usul semula jadi, dan orang yang beriman mungkin mempunyai alasan yang bebas.
Dipetik untuk
Jika kepercayaan itu semula jadi, ia hanyalah pendawaian. Fitrah anda ialah alat pengesan pelaku yang sama, maka anda sendiri telah menjelaskan kepercayaan sehingga hilang.
Jawapan
Islam tidak menawarkan kecenderungan semula jadi itu sebagai bukti. Hujahnya bersandar pada penaakulan tentang kebergantungan, yang dapat diuji oleh sesiapa pun. Tabiat semula jadi yang dijadikan untuk mengenal Penciptanya ialah apa yang kita jangka jika Dia wujud. Sama ada Dia wujud, sebab-sebab yang menentukan.
Kesimpulannya — Menyebut kecenderungan itu pendawaian mengatakan bagaimana ia berfungsi, bukan sama ada ia menunjuk kepada sesuatu yang nyata.
Russell, ‘Mengapa Saya Bukan Seorang Kristian’ (1927)
Dalam bahagian ‘Ketakutan sebagai Asas Agama’, berkata bahawa agama bersandar pertama dan terutamanya pada ketakutan: ketakutan terhadap yang tidak diketahui, dan ketakutan terhadap kekalahan dan kematian. Sebahagiannya, katanya, ialah keinginan untuk mempunyai seorang abang yang akan berdiri di sisimu dalam setiap kesusahan. Dia menggesa orang ramai bergantung pada sains dan usaha mereka sendiri dan bukan pada penolong-penolong khayalan di atas. Lebih awal dalam syarahan itu dia menolak hujah Sebab Pertama. Dia mengingati satu baris dalam Autobiografi John Stuart Mill: soalan ‘Siapa yang menciptakan aku?’ hanya menimbulkan soalan seterusnya ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’. Jika apa-apa boleh wujud tanpa sebab, katanya, ia mungkin juga dunia dan bukan Tuhan.
Dipetik untuk
Cerita ketakutan datang selepas hujah-hujah gagal. Russell mula-mula menolak hujah sebab pertama dengan bertanya ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’, dan hanya kemudian menjelaskan kepercayaan dengan ketakutan.
Jawapan
Maka segala-galanya bergantung pada hujah-hujah itu, dan itulah maksud halaman ini. Hujah daripada kebergantungan tidak tersentuh oleh ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’. Ia berakhir dengan suatu wujud yang tidak bergantung kepada apa-apa, maka tiada apa-apa yang menciptakan-Nya. Russell bertanya mengapa wujud itu tidak boleh jadi dunia ini. Dunia terdiri daripada bahagian-bahagian, dan sesuatu yang terdiri daripada bahagian-bahagian bergantung kepadanya. Maka ia tidak boleh menjadi wujud yang tidak bergantung kepada apa-apa. Halaman tentang siapa yang mencipta Tuhan membentangkannya.
Kesimpulannya — Ketakutan dapat menjelaskan kepercayaan hanya jika sebab-sebab gagal, dan sebab daripada kebergantungan tetap berdiri.
Freud, The Future of an Illusion (1927)
Berpegang bahawa idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Ketidakberdayaan seorang kanak-kanak kecil membuatkannya merindui perlindungan seorang bapa, dan orang dewasa, yang masih tidak berdaya menghadapi alam dan kematian, mengalihkan kerinduan itu kepada seorang bapa yang lebih perkasa. Antara tugas-tugas dewa-dewa dia mengira menebus penderitaan yang dikenakan oleh kehidupan bermasyarakat, supaya pada akhirnya kebaikan diberi ganjaran dan kejahatan dihukum. Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama, dan berkata ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia menyatakan bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya, dan bahawa kebanyakannya tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia menambah bahawa sebahagiannya kelihatan begitu tidak mungkin sehingga menyerupai khayalan. Dia juga mendapati sangat aneh bahawa agama mengajarkan tepat apa yang kita inginkan, dan jelas menganggapnya sebagai alasan untuk syak.
Dipetik untuk
Kepercayaan kepada Tuhan ialah pemenuhan keinginan: kerinduan orang dewasa kepada seorang bapa yang melindungi.
Jawapan
Dalam takrif Freud sendiri, ilusi ialah kepercayaan yang didorong oleh keinginan, dan ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia membiarkan persoalan kebenaran di luar penyelidikannya. Dia memang mendapati mencurigakan bahawa agama begitu sepadan dengan keinginan kita. Tetapi syak menuntut supaya sebab-sebab ditimbang; ia bukan keputusan tentangnya.
Kesimpulannya — Penjelasan Freud menerangkan mengapa orang mungkin percaya. Menurut kata-katanya sendiri, ia tidak menunjukkan bahawa kepercayaan itu palsu.
Feuerbach, The Essence of Christianity (1841)
Berhujah bahawa Tuhan agama Kristian ialah tabiat spesies manusia sendiri, iaitu akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai wujud yang berasingan. Seseorang merasai batasannya sendiri, katanya, hanya kerana orang lain yang sejenis dengannya mempunyai apa yang tidak dimilikinya. Maka batasan individu bukan batasan spesies, dan Tuhan ialah cita-cita spesies itu, yang bebas daripada batasan individu. Dia mengambil ajaran Kristian bahawa Tuhan menjadi manusia sebagai tanda bahawa manusia sudah pun berada dalam Tuhan. Dalam karya kemudian dia menjejaki kepercayaan kepada kuasa Tuhan kepada keinginan manusia untuk bebas daripada setiap batasan yang ditetapkan oleh alam.
Dipetik untuk
Tuhan hanyalah tabiat manusia, akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah.
Jawapan
Sesetengah tuhan memang dibina dengan cara itu, dan al-Quran mengutuk tuhan yang dibuat daripada hawa nafsu sendiri (25:43). Hujah Feuerbach yang lebih kuat ialah bahawa Tuhan ialah sifat-sifat terbaik kita tanpa batasan kita. Tetapi dapat membayangkan pengetahuan dan belas kasihan yang sempurna tidak menunjukkan bahawa tiada sesiapa yang memilikinya. Dan penaakulan daripada kebergantungan sampai kepada Tuhan yang tidak serupa dengan apa-apa yang dijadikan-Nya (42:11).
Kesimpulannya — Teori unjuran dapat mendedahkan gambaran-gambaran palsu tentang Tuhan. Ia tidak dapat menunjukkan bahawa tiada Tuhan di sebaliknya.
al-Quran 42:11 — Surah Asy-Syura, ayat 11
“Dia lah yang menciptakan langit dan bumi; Ia menjadikan bagi kamu pasangan-pasangan dari jenis kamu sendiri, dan menjadikan dari jenis binatang-binatang ternak pasangan-pasangan (bagi bintang-binatang itu); dengan jalan yang demikian dikembangkanNya (zuriat keturunan) kamu semua. Tiada sesuatupun yang sebanding dengan (ZatNya, sifat-sifatNya, dan pentadbiranNya) dan Dia lah Yang Maha Mendengar, lagi Maha Melihat.”
Dipetik untuk
Tuhan al-Quran mendengar, melihat, mengasihi dan murka. Itu manusia yang dibesarkan, sebagaimana yang dikatakan Feuerbach.
Jawapan
Al-Quran menetapkan apa yang dikatakan Tuhan tentang diri-Nya, dan dalam ayat yang sama menafikan sebarang persamaan. Tiada sesuatu pun yang serupa dengan-Nya, dan Dia Maha Mendengar lagi Maha Melihat (42:11). Orang Islam menetapkan pendengaran-Nya tanpa membayangkan telinga, dan tidak bertanya bagaimana. Perkataan yang dikongsi bukan tabiat yang dikongsi.
Kesimpulannya — Perkataan yang dikongsi menunjukkan bahawa kita bercakap tentang Tuhan dalam bahasa manusia. Ia tidak menunjukkan bahawa Tuhan dibuat daripada tabiat manusia.
Russell, ‘Mengapa Saya Bukan Seorang Kristian’ (1927)
Dalam bahagian ‘Ketakutan sebagai Asas Agama’, berkata bahawa agama bersandar pertama dan terutamanya pada ketakutan: ketakutan terhadap yang tidak diketahui, dan ketakutan terhadap kekalahan dan kematian. Sebahagiannya, katanya, ialah keinginan untuk mempunyai seorang abang yang akan berdiri di sisimu dalam setiap kesusahan. Dia menggesa orang ramai bergantung pada sains dan usaha mereka sendiri dan bukan pada penolong-penolong khayalan di atas. Lebih awal dalam syarahan itu dia menolak hujah Sebab Pertama. Dia mengingati satu baris dalam Autobiografi John Stuart Mill: soalan ‘Siapa yang menciptakan aku?’ hanya menimbulkan soalan seterusnya ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’. Jika apa-apa boleh wujud tanpa sebab, katanya, ia mungkin juga dunia dan bukan Tuhan.
Dipetik untuk
Agama bersandar pada ketakutan: terhadap yang tidak diketahui, terhadap kekalahan dan terhadap kematian.
Jawapan
Ketakutan mungkin menggerakkan sesetengah orang untuk percaya, sebagaimana harapan menggerakkan yang lain untuk tidak percaya. Thomas Nagel, seorang ateis, berkata dia berharap tiada Tuhan. Dia menyebut kedua-dua harapan itu panduan yang tidak rasional bagi kepercayaan. Motif tidak menyelesaikan apa-apa, dan sebab-sebab yang menyelesaikannya.
Kesimpulannya — Dari mana motif sesuatu kepercayaan datang tidak berkaitan. Sebab-sebab bagi seorang Pencipta mesti ditimbang dengan sendirinya.
David Hume, The Natural History of Religion (Sejarah Semula Jadi Agama, 1757), Seksyen 2, ‘Asal Usul Politeisme’, perenggan 4 (Hume Texts Online, N 2.4)
“Oleh itu kita boleh menyimpulkan bahawa, dalam semua bangsa yang telah menganut politeisme, idea-idea pertama tentang agama timbul bukan daripada renungan terhadap kerja-kerja alam, tetapi daripada kebimbangan tentang peristiwa-peristiwa kehidupan, dan daripada harapan dan ketakutan yang tidak putus-putus, yang menggerakkan minda manusia.”
Dipetik untuk
Hume menunjukkan bahawa agama pertama ialah banyak tuhan, yang lahir daripada ketakutan. Kepercayaan kepada Tuhan Yang Esa datang kemudian.
Jawapan
Hujah Hume bersandar pada penaakulan tentang masa lalu yang jauh; tiada rekod bertulis yang sampai kepada manusia pertama. Dalam bahagian yang sama dia menulis bahawa manusia yang menaakul daripada susunan alam hanya akan membayangkan satu pencipta. Islam mengajar bahawa manusia pada mulanya satu umat kemudian berselisihan (10:19), dan bahawa didikan membengkokkan rasa semula jadi itu.
Kesimpulannya — Teori tentang agama pertama bukan rekod tentangnya. Apa pun, kepercayaan mana yang datang dahulu tidak menentukan yang mana benar.
David Hume, The Natural History of Religion (Sejarah Semula Jadi Agama, 1757), Pengenalan, perenggan 1 (Hume Texts Online, N 0.1)
“Oleh kerana setiap penyelidikan, yang berkenaan agama, adalah amat penting, ada dua soalan khususnya, yang menuntut perhatian kita, iaitu, soalan tentang asasnya dalam akal, dan soalan tentang asal usulnya dalam tabiat manusia.”
Dipetik untuk
Hume berkata kepercayaan kepada kuasa-kuasa ghaib bukan naluri: sesetengah bangsa tidak mempunyainya, dan tiada dua yang bersetuju. Maka tiada rasa semula jadi tentang Tuhan.
Jawapan
Islam tidak berkata bahawa setiap orang akhirnya beriman, atau bahawa semua beriman dengan cara yang sama. Hadis itu berkata ibu bapa boleh memalingkan seorang anak, maka kecenderungan yang dibengkokkan oleh didikan akan kelihatan berbeza dari satu tempat ke tempat lain. Dalam perenggan yang sama Hume sendiri berkata prinsip-prinsip agama yang pertama mudah dibengkokkan oleh keadaan. Sama ada Tuhan wujud kemudian menjadi persoalan bagi sebab-sebab.
Kesimpulannya — Kepelbagaian kepercayaan ialah apa yang akan dihasilkan oleh kecenderungan yang dibengkokkan oleh didikan. Ia tidak menunjukkan bahawa kecenderungan itu tiada.
Projek Kognisi, Agama dan Teologi, Oxford (2007-2010; keputusan diumumkan 2011)
Satu projek University of Oxford bernilai £1.9 juta yang mengandungi lebih daripada 40 kajian di 20 negara, meliputi masyarakat yang beragama dan yang tidak beragama. Ia menyimpulkan bahawa manusia secara semula jadi cenderung untuk mempercayai tuhan-tuhan dan kehidupan selepas mati.
Dipetik untuk
Penyelidikan mendapati manusia secara semula jadi cenderung untuk mempercayai tuhan-tuhan, dalam bentuk jamak. Itu menyokong banyak tuhan sebanyak ia menyokong Islam.
Jawapan
Penyelidikan itu memang bercakap tentang tuhan-tuhan secara umum, dan ia tidak dapat membuktikan bahawa Tuhan wujud. Islam menjangka kecenderungan semula jadi yang dibengkokkan oleh didikan. Hadis itu berkata ibu bapalah yang menjadikan anak itu Yahudi, Nasrani atau Majusi (penganut Zoroaster). Kepercayaan mana yang benar kemudian diselesaikan oleh sebab-sebab, bukan oleh kecenderungan itu.
Kesimpulannya — Penyelidikan itu sesuai dengan ajaran Islam tanpa membuktikannya, dan Tuhan Yang Esa dicapai dengan akal.
al-Quran 29:65 — Surah Al-'Ankabut, ayat 65
“Dalam pada itu, apabila mereka naik bahtera (lalu menemui sesuatu bahaya di laut), mereka memohon pertolongan kepada Allah dengan doa yang tulus ikhlas kepadaNya. Kemudian setelah Allah menyelamatkan mereka (naik) ke darat, mereka berlaku syirik kepadaNya.”
Dipetik untuk
Al-Quran anda sendiri berkata manusia menyeru Tuhan apabila ribut melanda di laut. Itu ketakutan yang mencipta kepercayaan.
Jawapan
Orang-orang dalam ayat itu sudah pun beriman kepada Tuhan; bahaya membuatkan mereka menyeru-Nya semata-mata, dan keselamatan mengembalikan sekutu-sekutu mereka. Ayat itu menyalahkan perkara itu. Islam mengajar bahawa rasa tentang Tuhan itu semula jadi (30:30), dan bahaya hanya menyingkapnya. Hujah bagi Tuhan tidak bersandar pada seruan itu.
Kesimpulannya — Ayat itu menunjukkan ketakutan menyingkap kepercayaan yang sudah ada, dan menyalahkan iman yang hanya bertahan selagi ketakutan bertahan.
Russell, ‘Mengapa Saya Bukan Seorang Kristian’ (1927)
Dalam bahagian ‘Ketakutan sebagai Asas Agama’, berkata bahawa agama bersandar pertama dan terutamanya pada ketakutan: ketakutan terhadap yang tidak diketahui, dan ketakutan terhadap kekalahan dan kematian. Sebahagiannya, katanya, ialah keinginan untuk mempunyai seorang abang yang akan berdiri di sisimu dalam setiap kesusahan. Dia menggesa orang ramai bergantung pada sains dan usaha mereka sendiri dan bukan pada penolong-penolong khayalan di atas. Lebih awal dalam syarahan itu dia menolak hujah Sebab Pertama. Dia mengingati satu baris dalam Autobiografi John Stuart Mill: soalan ‘Siapa yang menciptakan aku?’ hanya menimbulkan soalan seterusnya ‘Siapa yang menciptakan Tuhan?’. Jika apa-apa boleh wujud tanpa sebab, katanya, ia mungkin juga dunia dan bukan Tuhan.
Dipetik untuk
Al-Quran penuh dengan amaran tentang neraka. Ia memanfaatkan ketakutan yang digambarkan Russell.
Jawapan
Amaran mengandaikan bahaya itu nyata; ia tidak menciptanya. Nabi (ﷺ) memberi amaran kepada kaum baginda secara terbuka, selepas mereka bersetuju bahawa mereka tidak pernah mengetahui baginda berdusta (Bukhari 4770). Al-Quran mendasarkan iman kepada Tuhan pada penaakulan, dengan bertanya sama ada manusia tercipta daripada tiada atau mencipta diri mereka sendiri (52:35-36). Takut kepada bahaya yang nyata adalah munasabah; persoalannya ialah sama ada bahaya itu nyata.
Kesimpulannya — Al-Quran memberikan sebab-sebab untuk mengenal Tuhan, dan memberi amaran tentang akibat berpaling daripada-Nya. Amaran tentang bahaya yang nyata bukan helah ketakutan.
Freud, The Future of an Illusion (1927)
Berpegang bahawa idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Ketidakberdayaan seorang kanak-kanak kecil membuatkannya merindui perlindungan seorang bapa, dan orang dewasa, yang masih tidak berdaya menghadapi alam dan kematian, mengalihkan kerinduan itu kepada seorang bapa yang lebih perkasa. Antara tugas-tugas dewa-dewa dia mengira menebus penderitaan yang dikenakan oleh kehidupan bermasyarakat, supaya pada akhirnya kebaikan diberi ganjaran dan kejahatan dihukum. Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama, dan berkata ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia menyatakan bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya, dan bahawa kebanyakannya tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia menambah bahawa sebahagiannya kelihatan begitu tidak mungkin sehingga menyerupai khayalan. Dia juga mendapati sangat aneh bahawa agama mengajarkan tepat apa yang kita inginkan, dan jelas menganggapnya sebagai alasan untuk syak.
Dipetik untuk
Syurga ialah keinginan yang terbesar. Agama yang menjanjikannya ialah pemenuhan keinginan.
Jawapan
Orang Islam memang mengharapkan syurga. Tetapi harapan tidak menjadikan sesuatu kepercayaan palsu, sebagaimana yang dikatakan Freud sendiri. Agama yang sama meminta solat harian, puasa dan perhitungan bagi setiap perbuatan, hingga seberat zarah (99:7-8).
Kesimpulannya — Harapan sebahagian daripada agama, tetapi hujah baginya bersandar pada sebab-sebab, bukan pada betapa menyenangkannya.
Freud, The Future of an Illusion (1927)
Berpegang bahawa idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Ketidakberdayaan seorang kanak-kanak kecil membuatkannya merindui perlindungan seorang bapa, dan orang dewasa, yang masih tidak berdaya menghadapi alam dan kematian, mengalihkan kerinduan itu kepada seorang bapa yang lebih perkasa. Antara tugas-tugas dewa-dewa dia mengira menebus penderitaan yang dikenakan oleh kehidupan bermasyarakat, supaya pada akhirnya kebaikan diberi ganjaran dan kejahatan dihukum. Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama, dan berkata ia tidak semestinya satu kesilapan. Dia menyatakan bahawa menilai kebenaran doktrin-doktrin agama berada di luar penyelidikannya, dan bahawa kebanyakannya tidak dapat dibuktikan mahupun disangkal. Dia menambah bahawa sebahagiannya kelihatan begitu tidak mungkin sehingga menyerupai khayalan. Dia juga mendapati sangat aneh bahawa agama mengajarkan tepat apa yang kita inginkan, dan jelas menganggapnya sebagai alasan untuk syak.
Dipetik untuk
Tuhan yang menghakimi juga satu keinginan: keinginan untuk melihat keadilan ditegakkan dan orang zalim dihukum.
Jawapan
Ramai orang memang merindui keadilan. Tetapi al-Quran berkata kesudahannya tidak mengikut angan-angan sesiapa, termasuk pembacanya sendiri: “Sesiapa yang melakukan kejahatan, ia akan dibalas dengan kejahatan itu” (4:123). Keinginan akan mengecualikan orang yang berkeinginan. Dan keinginan, menurut peraturan halaman ini sendiri, tidak menyelesaikan apa-apa ke mana-mana arah. Sebab-sebab yang menyelesaikannya.
Kesimpulannya — Menginginkan keadilan tidak menunjukkan bahawa tiada keadilan. Persoalan itu kembali kepada sebab-sebab.
Perspektif
Ateis: kepercayaan kepada Tuhan datang daripada ketakutan dan keinginan
Sejak Hume, ramai pemikir telah menjelaskan agama sebagai hasil perasaan manusia. Hume menjejaki tuhan-tuhan yang pertama kepada harapan dan ketakutan. Feuerbach melihat Tuhan sebagai tabiat manusia yang diunjurkan ke luar. Freud melihat idea-idea agama sebagai pemenuhan keinginan yang berakar pada ketidakberdayaan zaman kanak-kanak. Russell berkata agama bersandar terutamanya pada ketakutan. Jika kepercayaan boleh dijelaskan dengan cara ini, kata mereka, tidak perlu menyangka bahawa Tuhan itu nyata.
Tuhan ialah tabiat manusia, akal, kehendak dan perasaannya, yang diunjurkan ke luar dan disembah sebagai wujud yang berasingan.
Sanggahan
Manusia memang membuat tuhan-tuhan menurut rupa mereka sendiri, dan al-Quran mengutuk tuhan yang dibuat daripada hawa nafsu. Dapat membayangkan sifat-sifat yang sempurna tidak menunjukkan bahawa tiada sesiapa yang memilikinya. Penaakulan daripada kebergantungan sampai kepada Tuhan yang tidak serupa dengan apa-apa yang dijadikan-Nya.
Idea-idea agama ialah ilusi yang memenuhi keinginan manusia yang paling tua dan paling kuat. Terutamanya, ia memenuhi kerinduan kepada seorang bapa yang melindungi kita.
Sanggahan
Freud sendiri berkata ilusi tidak semestinya satu kesilapan, dan bahawa menilai kebenaran agama berada di luar penyelidikannya. Keinginan menjelaskan satu motif. Ia tidak menyelesaikan sama ada kepercayaan itu benar.
Agama bersandar terutamanya pada ketakutan: ketakutan terhadap yang tidak diketahui, terhadap kekalahan dan terhadap kematian.
Sanggahan
Ketakutan mungkin menggerakkan sesetengah orang, sebagaimana harapan menggerakkan yang lain; ateis Thomas Nagel berkata dia berharap tiada Tuhan. Kedua-dua motif ialah panduan yang buruk. Sebab-sebab bagi seorang Pencipta adalah tentang kebergantungan, bukan bahaya.
Ateis: evolusi menjelaskan kepercayaan kepada tuhan-tuhan
Penyelidik mendapati bahawa akal manusia cepat merasakan seseorang yang bertindak, dan tujuan di sebalik sesuatu, sejak zaman kanak-kanak. Pandangan utama menyebut kepercayaan kepada tuhan-tuhan hasil sampingan: kesan sampingan alat-alat minda ini, yang berevolusi untuk membantu kita terus hidup. Sesetengah ahli falsafah pergi lebih jauh. Mereka berhujah bahawa penjelasan ini melemahkan kepercayaan, kerana kita akan percaya sama ada tuhan wujud atau tidak.
Kepercayaan kepada tuhan-tuhan ialah kesan sampingan alat pengesan pelaku yang terlalu peka, yang memberikan banyak amaran palsu.
Sanggahan
Penggera yang terlalu mudah berbunyi ialah sebab untuk memeriksa. Ia bukan bukti bahawa tiada apa-apa di sana. Hujah bagi Tuhan bersandar pada penaakulan yang dapat diuji oleh sesiapa pun langkah demi langkah. Ia tidak bersandar pada perasaan bahawa ada seseorang di dalam gelap.
Kita akan percaya kepada tuhan-tuhan sama ada ia wujud atau tidak, maka kepercayaan kepada Tuhan tidak berasas.
Sanggahan
Jika Tuhan menciptakan tabiat manusia, maka kecenderungan kepada-Nya menunjuk ke arah yang betul. Maka hujah itu mesti terlebih dahulu menunjukkan bahawa tiada Pencipta. Dan hujah bagi Tuhan bersandar pada logik, yang turut dipercayai oleh orang yang membuat hujah ini.
Alat-alat minda yang sama menghasilkan beribu-ribu tuhan yang berbeza, maka tiada satu pun hasilnya boleh dipercayai.
Sanggahan
Hasil yang berbeza menunjukkan bahawa didikan membentuk kepercayaan, iaitu apa yang diajarkan Islam. Mata juga melihat fatamorgana, dan kita membezakannya dengan memeriksa, bukan dengan berhenti melihat. Akal membezakan dakwaan-dakwaan tentang Tuhan.
Asal usul dan kebenaran ialah persoalan yang berasingan
Bagaimana sesuatu kepercayaan timbul dan sama ada ia benar ialah dua persoalan yang berbeza. Motif dan alat-alat minda menjelaskan yang pertama. Hanya sebab-sebab yang dapat menjawab yang kedua.
Mendedahkan bagaimana sesuatu kepercayaan timbul tidak, dengan sendirinya, menunjukkan bahawa ia palsu.
Freud mentakrifkan ilusi sebagai kepercayaan yang padanya keinginan memainkan peranan utama. Dan dia berkata ilusi tidak semestinya satu kesilapan.
Harapan dan ketakutan boleh mendorong ketidakpercayaan sebagaimana kepercayaan, maka motif tidak menyelesaikan apa-apa ke mana-mana arah.
Ambil satu peraturan yang menolak kepercayaan hanya kerana dari mana ia datang. Ia juga akan mengancam kebolehan-kebolehan lain yang berevolusi, seperti matematik dan pertimbangan moral.
Perspektif Islam
Manusia dilahirkan dengan kecenderungan kepada Penciptanya, yang boleh dibengkokkan oleh didikan. Al-Quran mengutuk tuhan-tuhan yang dibuat daripada hawa nafsu manusia sendiri. Ia menggambarkan Tuhan yang tidak serupa dengan apa-apa yang dijadikan-Nya. Dan ia meminta manusia sampai kepada-Nya dengan penaakulan.
Nabi (ﷺ) bersabda setiap anak dilahirkan di atas fitrah, iman semula jadi. Ibu bapanyalah yang menjadikan anak itu Yahudi, Nasrani atau Majusi (penganut Zoroaster).
Manusia dijadikan dengan kecenderungan semula jadi kepada Penciptanya, yang boleh dibengkokkan atau ditutup oleh didikan.
Al-Quran mengutuk menjadikan hawa nafsu sendiri sebagai tuhan, dan berkata kebenaran tidak tunduk menurut hawa nafsu manusia.
Al-Quran berkata orang beriman akan diuji dengan ketakutan, kelaparan dan kehilangan.
Al-Quran menyalahkan mereka yang menolak apa yang diturunkan Tuhan kerana cara datuk nenek mereka. Dan ia menyeru manusia memikirkan bagaimana mereka sendiri diciptakan.