آیا کسی می‌تواند برای همیشه زنده بماند؟

در فصل 2 (دربارهٔ جاودانان) کسی می‌پرسد آیا به راستی می‌توان به جاودانانی که نمی‌میرند رسید. پرسشگری می‌خندد که هر چه آغازی دارد، باید پایانی داشته باشد. گه هونگ پاسخ می‌دهد که این دربارهٔ همه چیز درست نیست: آسمان و زمین پایانی ندارند، و لاک‌پشت‌ها و درناها عمری دراز دارند. او بر آن است که جاودانان تن را با داروها می‌پرورند و زندگی را با فنونی دراز می‌کنند، تا بی‌آنکه بمیرند به زندگی ادامه دهند. در فصل 3 (پاسخ به مرد عامی) می‌گوید کسی که می‌کوشد جاودان شود باید وفاداری، احترام به پدر و مادر، هماهنگی، فرمان‌برداری، مهربانی و درست‌پیمانی را ریشه قرار دهد؛ اگر فضیلت پرورده نشود و کسی تنها به فنون بپردازد، هیچ‌کس به عمر دراز نمی‌رسد. در فصل 4 (زر و شنگرف) می‌گوید کتاب‌هایی که خوانده است همه دو اکسیر می‌سازند، اکسیر بازگشته و مایع زرین، که والاترین روش راه جاودانان است. به گفتهٔ او، داروهای دیگر شاید اندکی یاری کنند، اما هرگز نمی‌توانند کسی را جاودان سازند.

جانگ بودوان می‌نویسد که آموزه‌های لائوزی و بودا، از راه دانش سرشت و زندگی (شینگ و مینگ)، راهی گشودند تا به مردم بیاموزند چگونه از زادن و مردن رهایی یابند. می‌گوید تمرین‌های تنفس، کنار گذاشتن غلات، ماساژ و کانی‌ها آسان به دست می‌آیند اما کامل کردنشان دشوار است: ممکن است بیماری را دور کنند، اما کامیابی پایدار نمی‌آورند. تنها اکسیر زرین راستین چنین می‌کند. او با میوهٔ آن پایان می‌دهد: روح دگرگون‌شده، نام نوشته‌شده در دفتر جاودانان، و لقب انسان کامل. در شعرهایش هشدار می‌دهد که جستن داروهای بسیار راه راستین نیست، و سرب و جیوهٔ راستین شنگرف و سیماب معمولی نیستند (شمارهٔ 8). می‌گوید فرسودن تن با تمرین‌ها راه نیست، و پالودن دم نادانی است (شمارهٔ 9).

“چوانگ تزو پاسخ داد: ‘هرگز چنین نیست. هنگامی که او مرد، نتوانستم از مرگش اندوهگین نشوم. اما به‌زودی به یاد آوردم که او پیش از زادن در حالتی پیشین وجود داشته است، بی‌شکل، یا حتی بی‌جوهر؛ که در آن حالت بی‌قید، جوهر به روح افزوده شد؛ که این جوهر سپس شکل گرفت؛ و که مرحلهٔ بعد زادن بود. و اکنون، به سبب دگرگونی دیگری، او مرده است، از مرحله‌ای به مرحلهٔ دیگر گذشته، مانند پی‌درپی آمدن بهار، تابستان، پاییز و زمستان. و در حالی که او چنین در ابدیت آرمیده است، اگر من به گریه و شیون بپردازم، خود را از این قانون‌های طبیعی ناآگاه اعلام کرده‌ام. پس خودداری می‌کنم.’”

دربارهٔ انسان خدایی کوه میائو-کو-شه (گوشه) در فصل 1، گوئو شیانگ می‌گوید همهٔ این‌ها سخن مجازی است: انسان خدایی همان کسی است که اکنون فرزانه‌اش می‌خوانیم، که ممکن است در دربار بنشیند و همچنان ذهنی چنان آزاد داشته باشد که گویی در جنگل‌های کوهستان است. چنگ شوان‌یینگ می‌افزاید که این تمثیل است، و نیازی نیست کوه گوشهٔ واقعی‌ای وجود داشته باشد. دربارهٔ همسر جوانگ‌زی در فصل 18، گوئو شیانگ می‌گوید که پیش از آنکه دریابد، پریشان بود، و همین که دریافت، دست کشید. چنگ شوان‌یینگ توضیح می‌دهد که زندگی از نیستی می‌آید و مرگ به آن بازمی‌گردد، چنان‌که چهار فصل در پی یکدیگر می‌آیند. دربارهٔ داستان جمجمه، گوئو شیانگ می‌گوید دیدگاه کهن، که جوانگ‌زی مرگ را دوست داشت و از زندگی بیزار بود، نادرست است: مقصود او این است که در زندگی، تا زنده است، آرام باشد، و در مرگ، هنگامی که مرده است، آرام باشد.

“چین وو پاسخ داد: ‘او اعلام کرد که در کوه میائو-کو-شه انسانی خدایی زندگی می‌کند که گوشتش مانند یخ یا برف است، رفتارش رفتار دوشیزه‌ای است، هیچ میوهٔ زمین را نمی‌خورد، بلکه با هوا و شبنم زندگی می‌کند، و سوار بر ابرها با اژدهایان پرنده به‌عنوان مرکبش، فراتر از مرزهای میرایی گشت می‌زند. این موجود یکسره بی‌حرکت است. با این همه تباهی را از همهٔ چیزها دور می‌کند، و کشتزارها را بارور می‌سازد. من این را یاوه می‌خوانم، و باورش نمی‌کنم.’”

دربارهٔ انسان خدایی کوه میائو-کو-شه (گوشه) در فصل 1، گوئو شیانگ می‌گوید همهٔ این‌ها سخن مجازی است: انسان خدایی همان کسی است که اکنون فرزانه‌اش می‌خوانیم، که ممکن است در دربار بنشیند و همچنان ذهنی چنان آزاد داشته باشد که گویی در جنگل‌های کوهستان است. چنگ شوان‌یینگ می‌افزاید که این تمثیل است، و نیازی نیست کوه گوشهٔ واقعی‌ای وجود داشته باشد. دربارهٔ همسر جوانگ‌زی در فصل 18، گوئو شیانگ می‌گوید که پیش از آنکه دریابد، پریشان بود، و همین که دریافت، دست کشید. چنگ شوان‌یینگ توضیح می‌دهد که زندگی از نیستی می‌آید و مرگ به آن بازمی‌گردد، چنان‌که چهار فصل در پی یکدیگر می‌آیند. دربارهٔ داستان جمجمه، گوئو شیانگ می‌گوید دیدگاه کهن، که جوانگ‌زی مرگ را دوست داشت و از زندگی بیزار بود، نادرست است: مقصود او این است که در زندگی، تا زنده است، آرام باشد، و در مرگ، هنگامی که مرده است، آرام باشد.

“چوانگ تزو پاسخ داد: ‘هرگز چنین نیست. هنگامی که او مرد، نتوانستم از مرگش اندوهگین نشوم. اما به‌زودی به یاد آوردم که او پیش از زادن در حالتی پیشین وجود داشته است، بی‌شکل، یا حتی بی‌جوهر؛ که در آن حالت بی‌قید، جوهر به روح افزوده شد؛ که این جوهر سپس شکل گرفت؛ و که مرحلهٔ بعد زادن بود. و اکنون، به سبب دگرگونی دیگری، او مرده است، از مرحله‌ای به مرحلهٔ دیگر گذشته، مانند پی‌درپی آمدن بهار، تابستان، پاییز و زمستان. و در حالی که او چنین در ابدیت آرمیده است، اگر من به گریه و شیون بپردازم، خود را از این قانون‌های طبیعی ناآگاه اعلام کرده‌ام. پس خودداری می‌کنم.’”

“هر جانداری چشندۀ [طعم‌] مرگ است و یقیناً روز قیامت پاداش‌هایتان را به صورت کامل دریافت خواهید کرد؛ پس هر که را از آتش دور دارند و در بهشت درآورند، قطعاً رستگار شده ‌است؛ و زندگی دنیا چیزی جز مایۀ فریب نیست.”

“[ای پیامبر،] ما پیش از تو برای هیچ بشری جاودانگی [در دنیا] قرار ندادیم. آیا اگر تو بمیری، آنان جاودانند؟”

“هر کسی چشندۀ [طعم‌] مرگ است؛ و [ای مردم،] شما را با بدی و نیکی می‌آزماییم و [سرانجام] به سوی ما بازگردانده می‌شوید.”

“هر چه روی زمین وجود دارد، فناپذیر است و [تنها ذات جاوید و] روی پروردگار باشکوه و ارجمندت باقی خواهد ماند؛”

انس روایت کرده است که ابراهیم، پسر شیرخوار پیامبر (ﷺ)، در واپسین نفس‌هایش بود و چشمان پیامبر پر از اشک شد. عبدالرحمن بن عوف با شگفتی پرسید که آیا او هم می‌گرید. او پاسخ داد که این رحمت است. سپس بیشتر گریست و فرمود که چشم اشک می‌ریزد و دل اندوهگین است، اما ما جز آنچه پروردگارمان را خشنود کند نمی‌گوییم، و اینکه آنان از جدایی ابراهیم اندوهگین‌اند.

“و قطعاً شما را با چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی [= قحطی] و زیان مالی [= نابودی یا دشواریِ کسبِ آن] و جانی [= مرگ و میر یا شهادت] و زیان محصولات [کشاورزی] می‌آزماییم؛ و [ای پیامبر،] شکیبایان را [به آنچه در دنیا و آخرت برایشان فراهم می‌آید] بشارت بده؛ همان کسانی که هر گاه مصیبتی به ایشان می‌رسد [از روی رضایت و تسلیم] می‌گویند: «به راستی که ما از آنِ الله هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم». اینها هستند که درودها و رحمتی از پروردگارشان برایشان است و همینان هدایت‌یافتگانند.”

“آیا پنداشته‌اید که شما را بیهوده آفریده‌ایم و به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟”

“و این زندگی دنیا [چیزی] جز سرگرمی و بازیچه نیست؛ و بی‌تردید، سرای آخرت زندگانی [راستین و همیشگی] است. اگر [کافران این حقیقت را] می‌دانستند [دل به دنیا نبسته بودند].”

“در بهشت طعم مرگ را نخواهند چشید؛ جز همان مرگ نخستین [در دنیا]؛ و [پروردگار مهربان] آنان را از مجازات دوزخ محفوظ می‌دارد.”

“بی‌تردید، کسانی‌ که ایمان آورده‌ و کار‌های شایسته انجام داده‌اند، باغ‌های [بهشت] برین، محلّ پذیرایی آنها خواهد بود. جاودانه در آن خواهند ماند و هرگز از آنجا به جای دیگری گرایش ندارند.”

“بی‌تردید، هر کس نفس خود را [از گناهان] پاک کند، رستگار می‌شود. و هر کس آن را [با گناه] آلوده سازد، یقیناً زیانکار می‌شود.”

“ای کسانی‌ که ایمان آورده‌اید، در راه‌های شیطان گام نگذارید؛ و هرکس راه‌های شیطان را می‌پوید، [بداند که] او تنها به زشتکاری و اعمال ناپسند فرمان می‌دهد؛ و اگر بخشش و رحمت الله بر شما نبود، هرگز هیچ یک از شما [از گناهان] پاک نمی‌شد؛ ولی الله هر کس را که بخواهد پاک می‌کند؛ و الله شنوای داناست.”

“[اما به مؤمن ندا می‌شود:] «ای روحِ آرام‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که تو [از پاداشِ الله] راضی هستی، و او از [اعمال] تو راضی است. پس در زمرۀ بندگان [خاصّ] من در آی و به بهشت من وارد شو».”

عبدالله بن عمرو بن عاص هر روز روزه می‌گرفت و همهٔ شب را نماز می‌خواند. پیامبر (ﷺ) به او فرمود چنین نکند: برخی روزها روزه بگیرد و برخی روزها نه، و شب نماز بخواند و بخوابد نیز. فرمود که بدنش بر او حقی دارد، چشمانش بر او حقی دارند، و همسرش بر او حقی دارد.

“هر جانداری چشندۀ [طعم‌] مرگ است و یقیناً روز قیامت پاداش‌هایتان را به صورت کامل دریافت خواهید کرد؛ پس هر که را از آتش دور دارند و در بهشت درآورند، قطعاً رستگار شده ‌است؛ و زندگی دنیا چیزی جز مایۀ فریب نیست.”

“آیا در قرآن نمی‌اندیشند که اگر از سوی [کسی] غیر از الله بود، قطعاً اختلاف [و تناقض] بسیاری در آن می‌یافتند؟”

“بگو: «ای مردم، من فرستادۀ الله به سوی همۀ شما هستم؛ همان [پروردگاری] که فرمانرواییِ آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست؛ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ زنده می‌کند و می‌میراند؛ پس به الله و فرستاده‌اش ـ‌آن پیامبرِ درس‌ناخوانده‌ای که به الله و سخنانش باور داردـ ایمان بیاورید و از او پیروی کنید؛ باشد که هدایت شوید».”

“محمد هرگز پدر هیچ‌یک از مردان شما [از جمله زید] نیست؛ بلکه رسول الله و خاتم پیامبران است؛ و الله همواره به همه چیز داناست.”

“امروز دینتان را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را [به عنوان بهترین] دین برایتان برگزیدم.”

“ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به طور کامل در اسلام [و اطاعتِ الله] درآیید و از [راه‌ها و] گام‌های شیطان پیروی نکنید. به راستی که او دشمن آشکار شماست.”