Bu qədər din varkən hansının doğru olduğunu necə bilə bilərəm?

“Onlar dedilər: “Yəhudilərdən və ya nəsranilərdən başqa heç kəs Cənnətə daxil olmayacaq!” Bu onların xam xəyallarıdır. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin!””

“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan fərqlənir. Hər kim tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah (hər şeyi) eşidəndir, (hər şeyi) biləndir.”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”

“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”

“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”

“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”

“İsa yenə uca səslə qışqırıb ruhunu tapşırdı.”

“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”

“İnsanlara bir dəfə ölmək, sonra da mühakimə təyin olunduğu kimi:”

“Sonra nə fövqəltəbii ilhamla gələn, nə də keçmişdə öyrənilmiş bu beytlər ağlıma gəldi:”

Jaini yazır ki, cayn təlimlərinin nüfuzu son nəticədə onların hər şeyi bilən bir varlıq tərəfindən təbliğ edilməsinə əsaslanır. Cayn müəllimləri iddia edir ki, yalnız cinanın təlimləri ağlın yoxlamasına tab gətirə bilər (s. 89).

Jaini yazır ki, dünyada təsir edən Tanrıya inanmayan cayn ilahi lütfə imana söykənə bilməz. Bu dünyadakı ehtiyacları və xilası üçün əsasən öz təşəbbüsünə və səyinə güvənməlidir (s. 89).

Ban Qunun eramızın ikinci əsrinə aid məlumatını nəql edir ki, Analektlər Konfutsinin birinci və ikinci nəsil şagirdləri tərəfindən tərtib edilib, sonra əsrlər boyu xüsusi şəkildə ötürülüb. Qeyd edir ki, klassik filoloq Zhu Weizheng 1986-cı ildə iddia edib ki, Analektlərdən e.ə. ikinci əsrdən, yəni mətninin sabitləşdiyi əsrdən əvvəl nə sitat gətirilib, nə də adı çəkilib və qazıntıdan çıxan nüsxələr e.ə. birinci əsrə aiddir. Analektlərin qismən Konfutsi ilə bağlı daha böyük və müxtəlif material kütləsindən seçmə ola biləcəyini təklif edir.

Sıma Sianın Laozi haqqında fəsli deyir ki, o, Çcou sarayında arxivləri saxlayan, Çu diyarından olan Li Er, həmçinin Dan adlanan adam idi. Laozi Yolu və fəziləti yetişdirirdi, öyrənməsi özünü gizlətmək və adsız olmaq məqsədi güdürdü. Çcoudan ayrılanda keçidin keşikçisi ondan kitab yazmasını istədi. Beləcə o, Yolun və fəzilətin mənası barədə iki hissədən, təxminən beş min sözdən ibarət kitab yazdı. Sonra getdi və heç kim onun harada bitdiyini bilmir. Fəsil sonra başqa rəvayətlər verir. Bəziləri deyir ki, bu, Tao təliminin faydaları barədə on beş fəsil yazan, yenə Çu diyarından olan Lao Layzi idi. Qeyd edir ki, Çcounun Baş Tarixçisi, adı yenə Dan, lakin başqa heroqlifdə yazılan, Konfutsi öləndən çox sonra Çin hersoqu Sianla görüşüb. Bəziləri bu Danın Laozi olduğunu deyir, bəziləri yox, bunun belə olub-olmadığını heç kim bilmir. Laozini dünyadan gizli yaşayan centlmen adlandırır.

“köhnə sözlərdəki səhvlərə təəssüflənərək və əvvəlki salnamələrdəki yanlış ifadələri düzəltmək istəyərək, O, Va-donun dördüncü ilinin doqquzuncu ayının on səkkizinci günü mənə, Yasumaroya, əmr etdi”

“Beləliklə, böyük başlanğıcın dumanında biz əsl təlimə söykənərək yerin bətnə düşməsi və adaların doğulması vaxtını öyrənirik; ilkin başlanğıcın uzaqlığında isə əvvəlki müdriklərə etibar edərək İlahların yaranması və insanların qurulması dövrünü dərk edirik.”

“Hindular dinlərini öz vəhyləri, Vedalar vasitəsilə alıb. Onlar Vedaların başlanğıcsız və sonsuz olduğuna inanır. Bu auditoriyaya gülməli gələ bilər ki, kitab necə başlanğıcsız və sonsuz ola bilər. Lakin Vedalar dedikdə kitablar nəzərdə tutulmur. Müxtəlif şəxslərin müxtəlif zamanlarda kəşf etdiyi toplanmış mənəvi qanun xəzinəsi nəzərdə tutulur. Cazibə qanunu kəşfindən əvvəl mövcud olduğu və bütün bəşəriyyət onu unutsa da mövcud olacağı kimi, mənəvi dünyanı idarə edən qanunlar da belədir. Ruhla ruhlar və fərdi ruhlarla bütün ruhların Atası arasındakı əxlaqi, etik və mənəvi münasibət kəşfindən əvvəl var idi və biz unutsaq da qalardı. Bu qanunları kəşf edənlər Rişilər adlanır və biz onlara kamil varlıqlar kimi hörmət edirik və bu auditoriyaya deməyə şadam ki, onların ən yaxşılarından bəziləri qadın idi.”

“Mahir usta araba düzəltdiyi kimi, mən müğənni, ey Qüdrətli! sənin üçün bu himni düzəltmişəm. Ey Tanrı Aqni, əgər sən onu məmnuniyyətlə qəbul etsən, qoy onunla səmavi Sulara çataq.”

“Aramızda ən qətiyyətlə inanılan şeyləri, əvvəldən şahid olanların və kəlamın xidmətçilərinin bizə çatdırdığı kimi, bir çoxları nizamla yazmağa girişdiyi üçün, mən də hər şeyi lap əvvəldən yaxşıca öyrənib sənə, möhtərəm Teofil, nizamla yazmağı məsləhət bildim,”

“Tanrı bütün bu sözləri deyib dedi:”

“Rəbbin sözü mənə gəldiyi kimi, onu bildirirəm, ey Lalo”

“Bu, içində heç bir şəkk-şübhə olmayan, müttəqilərə doğru yol göstərən bir Kitabdır.”

“Mən hamıya qalib gələnəm, hər şeyi bilənəm, hər şeyin ortasında ləkəsizəm. Hər şeydən əl çəkmişəm, istəyin bitməsi ilə azad olmuşam. Özüm bildiyim üçün kimin ardıcılı olum? Müəllimim yoxdur. Mənim kimi heç kim yoxdur.”

“RƏBBin qəzəbi yenə İsrailə alovlandı və Davudu onlara qarşı təhrik edib dedi: Get, İsraili və Yəhudanı say.”

“Şeytan İsrailə qarşı qalxdı və Davudu İsraili saymağa təhrik etdi.”

“O, gümüşləri məbədə atıb getdi və gedib özünü asdı.”

“Bu adam qanunsuzluğun mükafatı ilə bir tarla aldı və üzüstə yıxılıb ortadan partladı və bütün bağırsaqları töküldü.”

“Günəşin Lakşa Yocana yuxarısında (məsafədə) ay görünür; o, iki həftə ərzində günəşin bir Samvatsarasını, iki gün dörddə birdə bir ayını və bir gündə günəşin bir Pakşasını yaşayır; bəzən onun sürəti günəşin sürətindən çox olur.”

Ay Yerdən orta hesabla 238.855 mil (384.400 kilometr) məsafədədir. Günəş sisteminin yeganə ulduzu olan Günəş Yerdən təxminən 93 milyon mil (150 milyon kilometr) məsafədədir, yəni Aydan təxminən 390 dəfə uzaqdır.

“Sonra onlar birlikdə Oho-hiru-me no muchi adlanan Günəş İlahəsini yaratdılar.”

“Bir yazıda deyilir:—“İzanaqi no Mikoto dedi: ‘Dünyaya hökm sürəcək qiymətli uşağı yaratmaq istəyirəm.’ Buna görə sol əlinə ağ mis güzgü aldı və ondan Oho-hiru-me no Mikoto adlı bir İlah yarandı.””

“Sonra onun sol gözünü yumasından Ama-terasu-no-oho-Kami adlı bir İlah yarandı.”

Jaini bildirir ki, Svetambaralar Mahaviranın şahzadə Yasoda ilə evləndiyini və bir qızı olduğunu qəbul edir, Diqambaralar isə onun bütün həyatı boyu subay qaldığına inanır (s. 11). Geyim barədə yazır ki, Diqambaralar inanır ki, Mahavira və digər Cinalar imtinadan sonra həmişə paltarsız gəziblər və hər cayn rahibi eyni şeyi etməlidir. Svetambara rəvayətində Mahavira paltarsız gəzməzdən əvvəl bir müddət parça geyinib və Svetambaralar rahiblərindən paltarsız gəzməyi tələb etmir. Jaini bunu şübhəsiz iki ənənə arasında ən mühüm mübahisə nöqtəsi adlandırır (s. 13).

Mahaviranın ailəsi barədə qeyddə Jacobi yazır ki, Mahaviranın embrionunun brəhmən qadın Devanandanın bətnindən kşatriya qadın Trisalanın bətninə köçürülməsi hekayəsini Diqambaralar rədd edir, Svetambaralar isə doğruluğunu müdafiə edir. Əlavə edir ki, hekayə Acaranqada, Kalpa Sutrada və bir çox başqa kitablarda var.

“Bütün şeylər özlük deyil— bu, hikmətlə görüləndə insan əzabdan bezir: təmizliyin yolu budur.”

“Bəs yük nədir? Beş bağlanma toplusu, deyilməlidir. Hansı beş? Forma, hiss, qavrayış, seçimlər və şüurun bağlanma topluları. Yük budur. Bəs yükün daşıyıcısı kimdir? Fərd, deyilməlidir; filan adlı və filan nəsildən olan möhtərəm. Yükün daşıyıcısı budur.”

“P.: Deməli, şəxs real və son həqiqət mənasında bilinir, elə deyilmi? Th.: Fərz edək ki, Uca Olan sitat gətirilən sözləri deyib, bu, şəxsin real və son həqiqət mənasında bilindiyini təsdiq etməyə səbəbdirmi?”

“Hindu və müsəlman kitablarının yalan olduğunu demə; onlar üzərində düşünməyən yalançıdır. Bir Tanrının hər şeydə olduğunu deyirsənsə, onda quşları niyə öldürürsən?”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”

“Necə deyirsiniz: Biz müdrikik, RƏBBin qanunu bizimlədir? Budur, şübhəsiz onu boşuna edib; katiblərin qələmi boşunadır.”

Ölü Dəniz Bibliya əlyazmalarını qruplara bölür. Bəziləri orta əsrlər Masoret mətninə yaxındır; bəziləri yunan Septuagintasının arxasındakı ibrani mətnini izləyir, onların arasında Yeremyanın qısa formasını daşıyan 4QJer-b var; bəziləri Samariya Pentatevxinə yaxındır; bir çoxu bunların heç birini izləmir. Böyük Yeşaya Tumarı yazılış və qrammatikanın çoxlu kiçik təfərrüatlarında Masoret mətnindən fərqlənir, lakin məzmunca əksər yerlərdə onunla uyğun gəlir.

Markın sonu barədə bildirir ki, 9-20-ci ayələr iki ən qədim yunan əlyazmasında, Sinay və Vatikan kodekslərində və bəzi erkən tərcümələrdə yoxdur; İsgəndəriyyəli Klement və Origen onları bilmir; və Eusebius və Jerome deyir ki, bu parça onların bildiyi demək olar ki, bütün yunan nüsxələrində yox idi.

Jamison və Witzel yazır ki, Riqveda bizə əsasən yalnız bir son dərəcə yaxşı qorunmuş məktəb, Şakalya məktəbi ilə çatıb; mətnin söz-söz təhlili (Padapatha) də ötürülüb; Başkala və Mandukeya topluları itib. Onların Veda mətnləri cədvəli qalan topluları sadalayır: Riqvedanın bir, Samavedanın üç, Yacurvedanın altı (biri qismən) və Atharvavedanın iki toplusu; onların dediyinə görə bunlar bir-birindən xeyli fərqlənir. Cədvəl başqa mətnləri itmiş kimi qeyd edir; məsələn, heç bir mətni qalmamış Paippalada məktəbinin Brahmanası.

Witzel Patancalinin məktəblər siyahısını (Riqvedanın 21, Yacurvedanın 101, Samavedanın 1.000, Atharvavedanın 9 məktəbi) qismən açıq-aşkar qeyri-real hesab edir (s. 259, qeyd 10). O qeyd edir ki, Başkala məktəbinin versiyası kimi indi itmiş başqa Riqveda versiyalarında daha çox himn var idi və başqa himnlə bitirdi; yalnız Şakala Riqvedası bu gün olan himnlə bitir (s. 265, qeyd 32). O, onları orada Riqvedanın apokrif himnləri (Khila toplusu) ilə müqayisə edir və s. 284-285-də onların ayrı topluda yalnız Kəşmirdə ötürüldüyünü təsvir edir. O, yalnız fraqmentlərdən bilinən erkən Yacurveda mətnlərini də təsvir edir, onların arasında indi itmiş Çaraka Samhita (s. 298).

“həm Svetambaralar, həm Diqambaralar bizə deyirlər ki, Anqalardan başqa, Purvalar adlanan başqa və ehtimal ki, daha köhnə əsərlər olub, onlar əvvəlcə on dörd idi. Bu Purvaların bilgisi tədricən itib, nəhayət, tamamilə yox olub.”

“Üç pitakanın mətnini və onun üzərindəki atthakathanı ən müdrik bhikkhular əvvəlki vaxtlarda şifahi ötürürdülər, lakin xalqın (dindən) düşdüyünü gördükləri üçün bhikkhular yığışdılar və doğru təlim qalsın deyə onları kitablara yazdılar.”

Salnamənin tərcüməçisi Geiger Buddanın ölümünün ehtimal olunan ili kimi təxminən e.ə. 483-ü verir və tarixin yalnız təxmini olduğunu vurğulayır. Padşah Vattaqamaninin hakimiyyətinin ikinci yarısının başlanğıcını e.ə. 29-un sonuna və ya 28-in əvvəlinə, taxta qayıtmasını isə salnamənin öz rəqəmlərinə görə təxminən on il əvvələ qoyur.

“Böyük Şuranın Bhikkhuları (doğru İmana) zidd təlim müəyyən etdilər. İlkin redaksiyanı dəyişib başqa redaksiya düzəltdilər. (Məcmuənin) bir yerinə aid Suttaları başqa yerə köçürdülər; Vinayada və beş (Sutta) Məcmuəsində (doğru) mənanı və İmanı məhv etdilər.”

Ban Qunun eramızın ikinci əsrinə aid məlumatını nəql edir ki, Analektlər Konfutsinin birinci və ikinci nəsil şagirdləri tərəfindən tərtib edilib, sonra əsrlər boyu xüsusi şəkildə ötürülüb. Qeyd edir ki, klassik filoloq Zhu Weizheng 1986-cı ildə iddia edib ki, Analektlərdən e.ə. ikinci əsrdən, yəni mətninin sabitləşdiyi əsrdən əvvəl nə sitat gətirilib, nə də adı çəkilib və qazıntıdan çıxan nüsxələr e.ə. birinci əsrə aiddir. Analektlərin qismən Konfutsi ilə bağlı daha böyük və müxtəlif material kütləsindən seçmə ola biləcəyini təklif edir.

“Eşidirəm ki, imperatorların salnamələri və müxtəlif ailələrin əlindəki əsl sözlər dəqiq həqiqətdən uzaqlaşıb və əsasən boş yalanlarla şişirdilib.”

Deyir ki, Quru Arcan və katibi Bhai Qurdas ilk nəşri, Adi Qrantxı 1604-cü ildə tamamlayıb Amritsardakı Qızıl Məbəddə yerləşdiriblər. Onun himnləri əsasən altı Quruya məxsusdur, başqaları isə hindu bhakti övliyalarına və sufi Şeyx Fəridə. Quru Qobind Sinqh sonralar Quru Teq Bahadurun himnlərini əlavə edərək son nəşri hazırlayıb. Məqalə iki erkən əlyazma barədə elmi mübahisəni nəql edir: bir yerdə Kartarpur əlyazmasında Quru Arcanın bir himninin yalnız iki açılış sətri, ardınca boş vərəqlər var, 1644-cü ilə aid Banno əlyazmasında isə bütün himn var. Alimlər hansının ilkin mətni əks etdirdiyi barədə razılaşmır.

“Vay o şəxslərin halına ki, onlar öz əlləri ilə kitab yazır, sonra da: “Bu, Allah tərəfindəndir!”– deyirlər ki, bunun sayəsində bir az qazanc əldə etsinlər. Öz əlləri ilə yazdıqlarına görə vay onların halına! Qazandıqları şeyə görə də vay onların halına!”

“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”

Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Quranı əzbər bilənlərin çoxu Yəmamədə öldürüləndən sonra Əbu Bəkr ondan Quranı bir cilddə toplamağı xahiş etdi və ona Allahın Rəsulu üçün vəhyi yazdığını xatırlatdı. Zeyd onu yazılı parçalardan və insanların yaddaşından topladı və hazır nüsxə Əbu Bəkrdən Ömərə, sonra isə Həfsəyə keçdi.

“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”

“Səni qayanın başı kimi edəcəyəm: tor sərmək yeri olacaqsan, daha tikilməyəcəksən, çünki Mən RƏBB demişəm, Xudavənd RƏBB bəyan edir.”

“Bəşər oğlu, Babil padşahı Navuxodonosor ordusunu Sura qarşı böyük xidmətə qoydu: hər baş keçəl oldu, hər çiyin soyuldu; lakin Sura qarşı gördüyü xidmətə görə nə özü, nə ordusu muzd aldı:”

“Tanrı Onu üçüncü gün dirildi və açıq-aşkar göstərdi; bütün xalqa yox, Tanrının əvvəlcədən seçdiyi şahidlərə, yəni O, ölülər arasından diriləndən sonra Onunla yeyib-içən bizlərə.”

“Həqiqətən, Biz səni haqla müjdə verən və xəbərdar edən olaraq göndərdik. Elə bir ümmət yoxdur ki, ona xəbərdar edən (bir peyğəmbər) gəlmiş olmasın.”

“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”

“Bu, içində heç bir şəkk-şübhə olmayan, müttəqilərə doğru yol göstərən bir Kitabdır.”

“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”

“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”

Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Quranı əzbər bilənlərin çoxu Yəmamədə öldürüləndən sonra Əbu Bəkr ondan Quranı bir cilddə toplamağı xahiş etdi və ona Allahın Rəsulu üçün vəhyi yazdığını xatırlatdı. Zeyd onu yazılı parçalardan və insanların yaddaşından topladı və hazır nüsxə Əbu Bəkrdən Ömərə, sonra isə Həfsəyə keçdi.

“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”

“Həqiqətən, Biz səni haqla müjdə verən və xəbərdar edən olaraq göndərdik. Elə bir ümmət yoxdur ki, ona xəbərdar edən (bir peyğəmbər) gəlmiş olmasın.”

“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”