Qısa cavab
Nəsə var, çünki başqa heç nədən asılı olmayan bir varlıq mövcuddur. Gördüyümüz hər şey nədənsə asılıdır. Siz valideynləriniz görüşdüyü üçün varsınız və hava, yemək və günəş sayəsində yaşayırsınız. Günəşin özü də yalnız yanacağı bitənə qədər yanır. Dünyada heç nə öz varlığının səbəbini özündə daşımır. Borc alınmış varlıq zənciri nə qədər uzun olsa da, özünü izah edə bilməz. Borc alanların sonsuz sırası yenə də borc verən deyil. Deməli, öz təbiəti ilə mövcud olan, heç nəyə ehtiyacı olmayan və hissələri olmayan bir varlıq olmalıdır. Belə varlıq yalnız bir ola bilər, çünki ikisini bir-birindən ayıran nəsə lazım olardı. Kainat bu varlıq ola bilməz, çünki onun hissələri var və o dəyişir. İslamın cavabı Quranın bir ayəsindədir: insanların Allaha (﷾) ehtiyacı var, Allahın (﷾) isə heç nəyə ehtiyacı yoxdur.
Tam izah
Birinci addım: ətrafımızdakı hər şey borcdur
Şey mövcud olmaq üçün başqa bir şeydən asılıdırsa və heç mövcud olmaya da bilərdisə, o, asılı varlıqdır. İnsan valideynləri görüşdüyü üçün mövcuddur. O, yalnız hava, yemək, su və günəşin istisi sayəsində yaşayır. Günəş hidrogen və cazibə qüvvəsi sayəsində mövcuddur. O, yalnız yanacağı bitənə qədər yanacaq. Dünyada heç nə öz varlığının səbəbini içində daşımır. Hər şeyin varlığı borcdur. Quran Yaradanını inkar edənlərə üç sual verir. Onlar heç nədən yaranıblarmı? Onlar özlərini yaradıblarmı? Onlar göyləri və yeri yaradıblarmı?
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
İkinci addım: daha uzun zəncir heç nəyi izah etmir
Hər biri öndəki tərəfindən çəkilən dəmir yolu vaqonları sırasını təsəvvür edin. On, min və ya sonsuz sıra əlavə edin. Çəkilmədən çəkən lokomotiv olmasa, heç nə hərəkət etməz. Yaxud dostundan borc istəyən bir adamı təsəvvür edin. Dost əvvəlcə onu üçüncü adamdan borc almalıdır, o da dördüncüdən. Sırada heç kimdə həqiqətən pul yoxdursa, adam heç vaxt pulu almaz. Borc alanların sonsuz sayı yenə də borc verən deyil. Deməli, zəncir nə qədər geriyə getsə də, ‘niyə heç bir zəncir yox, bu zəncir var?’ sualı qalır.
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
Üçüncü və dördüncü addım: heç nəyə ehtiyacı olmayan bir varlıq
Heç nədən asılı olmayan və öz təbiəti ilə mövcud olan bir varlıq olmalıdır. Müsəlman filosofları onu vacib əl-vücud (varlığı zəruri olan) adlandırıb. Qalan hər şeyi isə mümkün əl-vücud (varlığı yalnız mümkün olan) adlandırıblar. Zəruri varlığın heç nəyə ehtiyacı olmamalıdır, yoxsa o, daha bir borc alan olardı. Onun hissələri olmamalıdır, çünki hissələrdən ibarət şey öz hissələrindən asılıdır. O, yalnız bir ola bilər. Belə iki varlıq nəyəsə görə fərqlənməli olardı. Onları fərqləndirən nə olsa, hissə və ya hədd olardı. Quran Allahın (﷾) Üzündən danışanda hissəni yox, sifəti bildirir, çünki Onun kimi heç nə yoxdur.
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
“(Allah) göyləri və yeri Yaradandır. O sizin üçün özünüzdən zövcələr, heyvanlardan da cütlər yaratdı. O sizi bu yolla çoxaldır. Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir.”
Kainat zəruri varlıq deyil
Bəziləri cavab verir ki, səbəbə ehtiyacı olmayan şey kainatın özüdür. O, hər sınaqdan keçmir. Onun qalaktikalardan atomlara qədər hissələri var və hissələrdən ibarət şey onlardan asılıdır. Bəziləri deyir ki, yalnız onun ən əsas maddəsi zəruridir. Bu, kömək etmir. Bu maddə müəyyən miqdarda olur, müəyyən qanunlara tabe olur və müəyyən növlərdə gəlir. Bunların hər biri başqa cür ola bilərdi. Kainat həm də hər an dəyişir və dəyişən şey həmişə əvvəl olmayan bir şeyi alır. Onda heç nə onun mövcud olmalı və ya olduğu kimi olmalı olduğunu göstərmir. Zəruri olaraq mövcud olan şey mövcud olmaya bilməz və olduğundan başqa cür ola bilməz.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
“Yer üzündə olan hər kəs fanidir. Yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin Üzü əbədidir.”
Ətrafımızdakı hər şey borcdur
Hər şey başqa bir şeydən asılıdır və heç mövcud olmaya da bilərdi.
Daha uzun zəncir heç nəyi izah etmir
Sonsuz borc alanlar sırası yenə də borc verən deyil.
Bir varlığın heç nəyə ehtiyacı yoxdur
O, öz təbiəti ilə mövcuddur və hissələri yoxdur.
O, yalnız bir ola bilər
İkisi nəsə ilə fərqlənməli idi, bu isə hissə və ya hədd olardı.
Kainatın hissələri var və hər an dəyişir, buna görə o varlıq ola bilməz.
Qərbin sonradan götürdüyü müsəlman dəlili
Məsələnin əsasındakı sual Quranın öz sualıdır: onlar heç nədən yaranıb, yoxsa özlərini yaradıblar? Dəlilin klassik formasını Avropada Avicenna kimi tanınan, 1037-ci ildə vəfat etmiş müsəlman filosofu İbn Sina verib. O, bunu ən məşhur şəkildə əl-İşarat vət-Tənbihat (Göstəricilər və Xatırlatmalar) əsərində izah edib. On üçüncü əsrin xristian mütəfəkkiri Tomas Akvinalı Avicennanı latınca oxuyub. O, Tanrının beş sübutundan üçüncüsü olan Üçüncü Yolunu eyni fərq üzərində qurub. 1714-cü ildə alman filosofu Leibniz iddia edib ki, asılı şeylərin bütün zəncirinin səbəbi ondan kənarda, zəruri varlıqda olmalıdır. Qərb dərslikləri bunu çox vaxt Leibnizin dəlili adlandırır. İbn Sina bunu ondan təxminən yeddi yüz il əvvəl izah etmişdi.
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
Mövcud olan hər şeyi iki yerə bölür: özü-özlüyündə yalnız mümkün olan (mümkün əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olan; özü-özlüyündə zəruri olan (vacib əl-vücud) və səbəbə ehtiyacı olmayan. Sübut edir ki, mümkün şeylərin silsiləsi nə qədər uzun olsa da, ondan kənarda zəruri bir varlığa ehtiyacı var və bu varlıq birdir, hissələri yoxdur.
Akvinalının beş yolundan üçüncüsü olub-olmaya bilən şeylərdən yola çıxaraq özü-özlüyündə zəruri olan və varlığını başqa heç nədən almayan bir varlığa gəlir; hamı onu Tanrı adlandırır. Bu, İbn Sinanın apardığı fərqdir və Akvinalı İbn Sinaya tez-tez istinad edir.
Sübut edir ki, təsadüfi şeylərin bütün silsiləsinin kafi səbəbi həmin silsilədən kənarda, Leibnizin Tanrı adlandırdığı zəruri bir substansiyada olmalıdır.
- Vəfatı 1037
İbn Sina (Avicenna)
Pointers and Reminders əsərində onun klassik formasını verir.
- 13-cü əsr
Akvinalı Toma
Avicennanı latınca oxuyur və Üçüncü Yolunu eyni fərq üzərində qurur.
- 1714
Leybnits
Bütün zəncirin səbəbi ondan kənarda, zəruri varlıqda olmalıdır.
Bibliya razıdır: Tanrının heç nəyə ehtiyacı yoxdur
Birinci əsrin xristian missioneri Paulus Afina filosoflarına deyib ki, Tanrıya insan əli ilə xidmət edilmir. Elə deyil ki, Onun nəyəsə ehtiyacı var. O əlavə edib ki, Tanrı hamıya həyat və nəfəs verir. Bibliya və Quran razıdır ki, Yaradanın heç nəyə ehtiyacı yoxdur.
“Dünyanı və onda olan hər şeyi yaradan Tanrı göyün və yerin Rəbbi olduğu üçün əllə tikilmiş məbədlərdə yaşamır; insan əli ilə də Ona xidmət edilmir, sanki bir şeyə ehtiyacı varmış kimi, çünki hamıya həyat, nəfəs və hər şeyi verən Odur;”
Zəruri varlıq acmır
Paulusun “sanki bir şeyə ehtiyacı varmış kimi” sözləri xristianlar üçün problem yaradır. Əhdi-Cədid İncilləri İsanı ac və yuxuda göstərir. Xristianlar cavab verir ki, yalnız onun insan təbiəti acıb. Lakin əqidələr deyir ki, acan və yatan bir şəxsdir, Oğul Tanrıdır. Deməli, onların Tanrı adlandırdığı şəxsin yeməyə və yuxuya ehtiyacı olub. Nəyəsə ehtiyacı olan hər kəs heç nəyə ehtiyacı olmayan Tək Varlıq yox, borc alandır.
“Dünyanı və onda olan hər şeyi yaradan Tanrı göyün və yerin Rəbbi olduğu üçün əllə tikilmiş məbədlərdə yaşamır; insan əli ilə də Ona xidmət edilmir, sanki bir şeyə ehtiyacı varmış kimi, çünki hamıya həyat, nəfəs və hər şeyi verən Odur;”
“Səhər şəhərə qayıdarkən acmışdı.”
“O isə gəminin arxa tərəfində yastıq üstündə yatmışdı. Onu oyadıb dedilər: Müəllim, həlak olmağımız Səni narahat etmir?”
Şura eyni bir Məsihi iki təbiətdə, ilahi və insani təbiətdə etiraf etdi və onun “iki şəxsə ayrılmadığını və bölünmədiyini, eyni bir Oğul olduğunu” bəyan etdi.
Quran və Peyğəmbərin (ﷺ) duası
Quran bütün dəlili bir ayəyə sığdırır: insanların Allaha (﷾) ehtiyacı var, Allah (﷾) isə bütün ehtiyaclardan azaddır. O, Onu əs-Saməd (hamının Ondan asılı olduğu), Əvvəl və Axır adlandırır. İki qısa ayə borclu ilə zəruri arasında xətt çəkir. Yer üzündə olan hər şey məhv olacaq və yalnız Rəbbin Üzü qalacaq. Peyğəmbər (ﷺ) müsəlmanlara hər gecə yatmazdan əvvəl oxunan bir dua öyrədib. Orada onlar deyir ki, Allah (﷾) Əvvəldir, Ondan əvvəl heç nə yoxdur, Axırdır, Ondan sonra heç nə yoxdur.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”
“O, Əvvəldir, Axırdır, Zahirdir, Batindir. O, hər şeyi biləndir.”
“Yer üzündə olan hər kəs fanidir. Yalnız cəlal və ikram sahibi olan Rəbbinin Üzü əbədidir.”
Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) yatmağa uzananda öyrətdiyi bir duanı rəvayət edir. Onda mömin Allaha deyir ki, O, Əvvəldir, Ondan əvvəl heç nə yoxdur, Axırdır, Ondan sonra heç nə yoxdur; Zahirdir, Ondan yuxarı heç nə yoxdur, Batindir, Ondan o tərəfdə heç nə yoxdur.
Etirazın cavabı
Hartle və Hawking, Physical Review D (1983)
Kainatın ‘sərhədsiz’ vəziyyətini, zamanın ilk kənarı olmadığı bir modeli təklif edir. Bu, təklifdir, sübut olunmuş nəticə deyil.
Nə üçün istinad olunub
Bəzi fiziklər kainatın səbəbə ehtiyacı olan başlanğıc nöqtəsi olmadığı modellər təklif edir. İki fizik Hartle və Hawkingin sərhədsizlik təklifində zamanın ilk kənarı yoxdur. Başqaları ümumiyyətlə başlanğıcı olmayan kainat təklif edir. Onlar deyir ki, hər iki halda onu izah etmək üçün kainatdan kənar heç nə lazım deyil.
Cavab
Bu modellərin heç biri sübut olunmayıb. Lakin asılılıqdan gələn dəlilin kainatın başlanğıcı olmasına ehtiyacı yoxdur. İbn Sinanın özü dünyanın başlanğıcı olmadığına inanırdı və sonrakı müsəlman alimi əl-Qəzali buna görə ona hücum edib. Buna baxmayaraq, onun dəlili onu birbaşa heç nəyə ehtiyacı olmayan bir zəruri varlığa aparıb. Səbəblər zənciri əbədi geriyə getsəydi belə, hər halqa yenə də borc alardı. Niyə heç bir zəncir yox, bu zəncirin mövcud olması sualı qalardı.
Nəticə — İslam hesab edir ki, dünya yaradılıb və onun başlanğıcı olub. Lakin əbədi kainat belə borc varlıq olardı və heç nəyə ehtiyacı olmayan Tək Varlığa işarə edərdi.
Baxışlar
Kainat sadəcə var
Bəzi ateistlər və aqnostiklər deyir ki, kainatın varlığının izaha ehtiyacı yoxdur. Bertrand Russell 1948-ci ildə Copleston ilə debatında deyib ki, o, sadəcə var və vəssalam.
Kainatın bütövlükdə səbəbə və ya izaha ehtiyacı olduğunu düşünmək üçün heç bir səbəb yoxdur.
Təkzib
Kainatdakı heç bir tək şey üçün onun izahsız, sadəcə var olduğunu qəbul etmirik. Asılı hissələrdən ibarət bütöv daha az asılı deyil, buna görə kainatda dayanmaq sualı cavabsız qoyur.
Buddist: geriyə qədər şərtlər
Buddizm ümumiyyətlə nəyinsə niyə mövcud olduğunu soruşmur. Şeylər şərtlərdən yaranır, yenidən doğulma dövranının bilinən başlanğıcı yoxdur və Budda kosmosun əbədi olub-olmaması məsələsini kənara qoyub.
Hər şey bilinən başlanğıcı olmayan dövranda şərtlərdən yaranır. Deməli, ilk mənbəyə ehtiyac yoxdur.
Təkzib
Şərtlər bir şeyi başqası ilə izah edir, lakin ümumiyyətlə niyə şərtlərin olduğunu izah etmir. Asılı şeylərdən ibarət bütöv, birincisi olmasa belə, yenə də asılıdır. Buddanın özü də yaranması və dəyişməsi olmayan şərtlənməmişdən danışıb, deməli, buddizm artıq qəbul edir ki, hər şey şərtlərə söykənmir.
Tarixi
Asılılıqdan gələn dəlil klassik formasını İbn Sinada alıb. O, Qərb düşüncəsinə Akvinalı və Leibniz vasitəsilə keçib.
1037-ci ildə vəfat etmiş İbn Sina zəruri varlığı sadəcə mümkün olandan ayırıb. Sonra o, birindən digərinə dəlil gətirib.
Akvinalının Üçüncü Yolu və Leibnizin 1714-cü il tarixli qısa kitabı Monadologiya asılı şeylərdən zəruri varlığa dəlil gətirir.
1111-ci ildə vəfat etmiş müsəlman alimi əl-Qəzali İbn Sinanın dünyanın başlanğıcı olmadığı baxışına hücum edib.
İslam baxışı
Mövcud olan hər şeyin varlığı borcdur və borc varlıq sonda onu öz təbiəti ilə daşıyan Tək Varlıqdan gəlməlidir. Onun heç nəyə ehtiyacı yoxdur, hissələri yoxdur və O, birdir. Quran və Peyğəmbər (ﷺ) Onu Əvvəl və Axır adlandırır.
Müşahidə etdiyimiz hər şey varlığı üçün başqa bir şeydən asılıdır.
Asılı şeylər zənciri, sonsuz olsa belə, zəncirin ümumiyyətlə niyə mövcud olduğunu izah edə bilməz.
Deməli, heç nədən asılı olmayan, heç nəyə ehtiyacı olmayan və hissələri olmayan zəruri varlıq olmalıdır.
İki zəruri varlıq hissə və ya hədd ilə fərqlənməli olardı, deməli, zəruri varlıq birdir.
Kainatın hissələri var və o dəyişir, onda heç nə onu zəruri olaraq mövcud etmir. Deməli, o, zəruri varlıq deyil.
Asılılıqdan gələn dəlil kainatın başlanğıcı olub-olmamasından asılı olmayaraq keçərlidir.
Əhdi-Cədid İncilləri İsanı ac və yuxuda göstərir. Əqidələr deyir ki, acan bir şəxsdir, Oğul Tanrıdır və nəyəsə ehtiyacı olan heç nəyə ehtiyacı olmayan Tək Varlıq deyil.
Quran bildirir ki, insanların Allaha (﷾) ehtiyacı var və Allah (﷾) bütün ehtiyaclardan azaddır.
Allah (﷾) əs-Səməddir, Əvvəl və Axırdır və yer üzündəki hər şey məhv olur, O isə qalır.
Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) yatarkən oxunan dua öyrədib. O, Allahı (﷾) Əvvəl adlandırır, Ondan əvvəl heç nə yoxdur, və Axır adlandırır, Ondan sonra heç nə yoxdur.