Qısa cavab
İbrani mətnində təkbuynuz yoxdur. King James Versiyası bu fikri daha qədim yunan və latın Bibliyalarından götürüb. Orada ibrani reem sözünün yabanı öküz demək olduğu yerdə doqquz dəfə ‘unicorn’ (təkbuynuz) var. Onun ‘dragons’ (əjdahalar) sözlərinin çoxu ibrani mətnində çaqqal, ilan və ya böyük dəniz canlısıdır, ‘cockatrice’ (bazilisk) isə gürzədir. Qədim yunan tərcüməsi yabanı öküzü ‘təkbuynuzlu’ heyvana çevirib və latın mətni çox vaxt ona tabe olub. Müasir Bibliyalar bu məxluqların demək olar hamısını əvəz edib. NIV əjdahanı yalnız Vəhydə saxlayır, orada o, iblisi bildirir. Deməli, ingilis oxucular əsrlər boyu ibrani mətnin heç vaxt adını çəkmədiyi məxluqları Tanrının kəlamı kimi qəbul edib. İslamın cavabı Allahın (﷾) Özünün qoruyacağını vəd etdiyi Qurandır (15:9). Müsəlmanlar onu nazil olduğu ərəb dilində oxuyur.
Tam izah
King James Versiyasında təkbuynuzlar
‘Unicorn’ (təkbuynuz) sözü King James Versiyasında doqquz dəfə keçir. O, Saylar, Qanunun Təkrarı, Əyyub, Məzmurlar və Yeşaya kitablarında var. Tanrının gücü təkbuynuzun gücünə bənzədilir və Əyyubdan onu ram edə bilib-bilməyəcəyi soruşulur.
“Tanrı onları Misirdən çıxardı; onda sanki təkbuynuzun gücü var.”
“Təkbuynuz sənə xidmət etməyə razı olarmı, yoxsa axurunun yanında qalarmı? Təkbuynuzu şırımda kəndirlə bağlaya bilərsənmi? Yoxsa arxanca vadiləri malalayarmı?”
“Təkbuynuzlar onlarla birlikdə enəcək, cavan öküzlər buğalarla; torpaqları qana batacaq, tozları piylə yağlanacaq.”
İbrani mətn nə deyir: yabanı öküz
Bu təkbuynuzların hər birinin arxasındakı ibrani sözü reem, yəni yabanı öküzdür. Jewish Publication Society-nin 1917-ci il tərcüməsi və World English Bible hər ikisi onu belə tərcümə edir. Yeşayada ‘təkbuynuzlar’ cavan öküzlər və buğalarla birlikdə enir. Bu, buynuzlu ata yox, mal-qaraya uyğun gəlir.
Reem sözünü yabanı öküz; tan (cəmi tannim) sözünü çaqqal; tannin sözünü ilan, əjdaha və ya dəniz canavarı; tsefa / tsifoni sözünü zəhərli ilan növü kimi verir.
“Tanrı onları Misirdən çıxarır. Onda sanki çöl öküzünün gücü var.”
“Çöl öküzləri onlarla birlikdə enəcək, Cavan öküzlər buğalarla; Torpaqları qanla sərxoş olacaq, Tozları piylə yağlanacaq.”
“Çöl öküzləri onlarla birlikdə enəcək, cavan buğalar güclü buğalarla; torpaqları qanla sərxoş olacaq, tozları piylə yağlanacaq.”
Çaqqal və dəniz canlısı olan əjdahalar
Əhdi-Ətiqdəki King James ‘əjdahalarının’ çoxu tannim sözünün tərcüməsidir. Bu, xarabalıqlarda dolaşan heyvanlar olan çaqqalların ibrani sözüdür. Yerusəlim King James-də “əjdahalar yuvası”, World English Bible-də isə “çaqqalların məskəni” olur. İbrani mətndə tannin olan yerdə Məzmur 148-də olduğu kimi söz ilan və ya böyük dəniz canlısı deməkdir.
“Yerusəlimi xarabalıq yığını və əjdahalar yuvası edəcəyəm; Yəhuda şəhərlərini viran, sakinsiz edəcəyəm.”
““Yerusəlimi xarabalıq yığını, çaqqalların məskəni edəcəyəm. Yəhuda şəhərlərini viranə, sakinsiz edəcəyəm.””
“Ey əjdahalar və bütün dərinliklər, yerdən RƏBBə həmd edin:”
“Ey böyük dəniz məxluqları və bütün dərinliklər, yerdən Yahveyə həmd edin;”
Reem sözünü yabanı öküz; tan (cəmi tannim) sözünü çaqqal; tannin sözünü ilan, əjdaha və ya dəniz canavarı; tsefa / tsifoni sözünü zəhərli ilan növü kimi verir.
Bazilisk gürzədir
Bazilisk əfsanə məxluqudur, xoruz yumurtasından çıxdığı və baxışı ilə öldürdüyü deyilən ilandır. Yeşayada ibrani mətnində zəhərli ilan üçün söz var. Müasir Bibliyalar ‘gürzə’ çap edir.
“Əmzikli uşaq gürzənin yuvası üstündə oynayacaq, süddən kəsilmiş uşaq əlini əfi ilanının yuvasına qoyacaq.”
“Əmzikli uşaq kobranın yuvası yanında oynayacaq, süddən kəsilmiş uşaq əlini gürzənin yuvasına qoyacaq.”
Reem sözünü yabanı öküz; tan (cəmi tannim) sözünü çaqqal; tannin sözünü ilan, əjdaha və ya dəniz canavarı; tsefa / tsifoni sözünü zəhərli ilan növü kimi verir.
Təkbuynuz haradan gəlib
Yəhudi müqəddəs yazılarının Məsihdən əvvəl edilmiş yunan tərcüməsi olan Septuaginta reem sözünü ‘təkbuynuzlu’ kimi verib. Təxminən b.e. 400-cü ilin xristian alimi Jerome Vulqata kimi tanınan latın Bibliyasını hazırlayıb. Orada Yeşayada ‘təkbuynuzlar’, Yeşaya və Yeremyanın səhra heyvanları üçün isə ‘əjdahalar’ var. İngilis tərcüməçilər bu daha qədim versiyalara tabe olub. İbrani mətnin özündə belə məxluqlar yoxdur.
Məsihdən əvvəl edilmiş İbrani Bibliyasının yunan tərcüməsi olan Septuaginta Saylar 23:22-də reem sözünü, King James Version-un ‘unicorn’ (təkbuynuz) yazdığı ayələrin çoxunda olduğu kimi, yunanca ‘təkbuynuzlu’ (monokeros) sözü ilə verir. Brentonun yunan dilindən ingiliscə tərcüməsi buna uyğun ‘unicorn’ oxuyur.
Min il Qərb kilsəsinin Bibliyası olan Jerome-un latın Bibliyasında Yeşaya 34:7-də unicornes (‘təkbuynuzlar’), Yeşaya 34:13 və Yeremya 9:11-də dracones (‘əjdahalar’) və Yeşaya 11:8-də əfsanələrin bazilisk canavarı regulus var. Başqa ayələrdə reem sözünü kərgədan kimi verir.
- Məsihdən əvvəl
Septuaginta
Yunan tərcüməsi reem sözünü ‘təkbuynuzlu’ verir.
- Təxminən 400
Yeronimin Vulqatası
Latın mətnində Yeşayada ‘təkbuynuzlar’, səhra heyvanları üçün ‘əjdahalar’ var.
- 1611
King James Version
Əvvəlki versiyalara uyaraq doqquz dəfə ‘təkbuynuz’.
- Bu gün
Müasir Bibliyalar
Vəhşi öküzlər, çaqqallar və gürzələr.
NIV nəyi dəyişib
New International Version (NIV) King James-in təkbuynuz yazdığı yerdə yabanı öküzlər, bazilisk yazdığı yerdə isə gürzələr qoyur. O, əjdahaların çoxu üçün çaqqallar, ilanlar və ya böyük dəniz canlıları qoyur. O, əjdahanı yalnız mətnin özünün onu simvol kimi işlətdiyi yerdə saxlayır: Vəhydə, orada əjdaha iblisdir.
King James Version-un təkbuynuzlar yazdığı yerdə New International Version-da yabanı öküzlər var (məsələn, Yeşaya 34:7). KJV-nin ‘cockatrice’ (bazilisk) yazdığı yerdə NIV-də gürzə var (Yeşaya 11:8, 14:29, 59:5). KJV-nin əjdahalarının çoxu çaqqallar, ilanlar və ya böyük dəniz canlıları olur (məsələn, Əyyub 30:29, Zəbur 91:13, Zəbur 148:7). Vəhyin əjdahası əjdaha olaraq qalır.
“O, əjdahanı, Şeytan və İblis olan o qədim ilanı tutdu və min il bağladı,”
| King James Version | İbrani mətn | NIV |
|---|---|---|
| Təkbuynuz | Reem, vəhşi öküz | Vəhşi öküz |
| Əjdahaların çoxu | Tannim, çaqqallar | Çaqqallar |
| Məzmur 148-də əjdahalar | Tannin, ilan və ya böyük dəniz canlısı | Böyük dəniz canlıları |
| Kokatris | Zəhərli ilan | Gürzə |
NIV əjdahanı yalnız Vəhy kitabında saxlayır, orada iblisi təmsil edir.
Öz sözlərində saxlanmış kitab
Quran deyir ki, xəbəri Allah (﷾) Özü nazil edib və onu Özü qoruyacaq. O, onu ərəbcə nazil edib (12:2) və Quran məhz həmin ərəb mətnidir. Tərcümə yalnız onun mənasını izah edir və heç vaxt Quranın özü deyil.
“Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və Biz də onu qoruyacağıq.”
“Biz onu, anlayasınız deyə, ərəbcə bir Quran olaraq nazil etdik.”
Ayə-ayə
Saylar 23:22 — Tövrat (Qanun), fəsil 23, ayə 22
“Tanrı onları Misirdən çıxardı; onda sanki təkbuynuzun gücü var.”
Nə üçün istinad olunub
1611-ci ilin tərcüməçiləri Bibliyaya mif daxil etmirdi. ‘Unicorn’ onların real təkbuynuzlu heyvan, bəlkə də kərgədan üçün adı idi, ‘dragon’ isə istənilən böyük ilan demək ola bilərdi.
Cavab
Tərcüməçilər nəyi təsəvvür etmiş olsalar da, ibrani mətn heç bir təkbuynuzun adını çəkmir və onun ‘əjdahalarının’ çoxu çaqqaldır (tannim). 1917-ci il yəhudi tərcüməsinin və World English Bible-in hər ikisinin dediyi kimi, reem yabanı öküzdür. İbrani mətndə tannin, yəni ilan və ya dəniz canlısı olan yerdə ‘əjdaha’ həqiqətə yaxındır. ‘Unicorn’ sözü təkbuynuzlu deməkdir və o, ibrani mətndən yox, qədim yunan və latın Bibliyalarından gəlib. Sonrakı tərcüməçilər bu sözləri çıxarıb, çünki ibrani mətndə onlar yoxdur.
Nəticə — İbrani mətndə təkbuynuz yox, yabanı öküz, ‘əjdahaların’ çoxunun yerində isə çaqqal var.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
İlham hər hansı tərcüməyə yox, ibrani və yunan orijinallarına aiddir. King James tərcüməçiləri 1611-ci ildə heyvanlar haqqında malik olduqları ən yaxşı bilikdən istifadə edib. Müasir elm tərcüməni təkmilləşdirib. İbrani mətndə heç vaxt təkbuynuz olmayıb və onun ‘əjdahalarının’ çoxu çaqqaldır.
İbrani reem sözü yabanı öküz deməkdir və müasir tərcümələr onu düzgün verir.
Təkzib
İslam razıdır: ibrani mətn təkbuynuz yox, yabanı öküz deyir. Lakin King James Versiyası doqquz dəfə ‘unicorn’ (təkbuynuz) çap edib. İslam daha irəli gedir. O hesab edir ki, Quranın özü Allahın (﷾) nazil etdiyi ərəbcədir (12:2), deməli, tərcümə yalnız onun mənasını izah edir.
1611-ci ildə ‘unicorn’ və ‘dragon’ tərcüməçilərin yaxşı tanımadığı real heyvanlar üçün ən yaxşı adlar idi. Misal üçün təkbuynuzlu yabanı heyvan və böyük ilan.
Təkzib
İbrani mətndə tannin, yəni ilan və ya dəniz canlısı olan yerdə ‘əjdaha’ həqiqətə yaxındır. Lakin King James əjdahalarının çoxu tannim, yəni çaqqaldır, reem isə təkbuynuzlu heyvan yox, yabanı öküzdür. ‘Unicorn’ ibrani mətndən yox, qədim yunan və latın Bibliyalarından gəlib.
İslam baxışı
Təkbuynuzlar və bazilisklər heç vaxt ibrani mətndə olmayıb, əjdahaların çoxu isə çaqqal idi. Onlar ingilis Bibliyasına yunan və latın versiyaları vasitəsilə girib və əsrlər boyu qalıb. İbrani mətn yabanı öküzün və çaqqalların adını çəkir. Quran öz ərəb dilində oxunur və Allah (﷾) onu qoruyacağını vəd edib.
King James Versiyasında ibrani mətnin reem, yəni yabanı öküz dediyi yerdə doqquz dəfə ‘unicorn’ (təkbuynuz) var.
King James Versiyasındakı Əhdi-Ətiq ‘əjdahalarının’ çoxu çaqqalların ibrani sözünün tərcüməsidir.
Təkbuynuzlu heyvan Bibliyaya yunan Septuagintası və latın Vulqatası vasitəsilə girib.
NIV bu məxluqların demək olar hamısını çıxarıb. O, əjdahanı yalnız Vəhydə iblisin simvolu kimi saxlayır.
Quran deyir ki, Allah (﷾) nazil etdiyi xəbəri Özü qoruyur.