Qısa cavab
Bu nikahı köhnə ərəb adətinə son qoymaq üçün Quran əmr edib. Zeynəb bint Cəhş Peyğəmbərin (ﷺ) öz bibisi qızı idi. O, onu bütün ömrü tanıyırdı. Onun azad etdiyi qulu və oğulluğu Zeydlə nikahını özü təşkil etmişdi. Nikah alınmayıb və Zeyd onu boşayıb. Ərəbistanda oğulluq qan oğlu sayılırdı, buna görə heç bir kişi oğulluğunun keçmiş arvadı ilə evlənə bilməzdi. Quran bu adətə son qoyub. O, Peyğəmbərə (ﷺ) Zeynəblə evlənməyi deyib ki, möminlər bir daha bu çətinliklə qarşılaşmasın. O, insanların nə deyəcəyindən qorxurdu. Ayə hətta insanlardan qorxduğuna görə onu düzəldir. Arvadı Aişə dedi ki, o, nə vaxtsa bir ayəni gizlətsəydi, bu ayə olardı. Deməli, İslam öyrədir ki, nikah Allahın (﷾) əmri idi və o, onu aldığı kimi çatdırıb.
Tam izah
Zeynəb və Zeyd kim idi
Zeynəb bint Cəhş Peyğəmbərin (ﷺ) bibisinin qızı idi, deməli, o, onu uşaqlıqdan tanıyırdı. Zeyd ibn Harisə onun azad etdiyi qul idi, onu oğulluğa götürmüşdü. Zeydin adından Zeynəbin əlini istəyən Peyğəmbər (ﷺ) idi. Klassik təfsirçilər (Quranı izah edən alimlər) bildirir ki, o, əvvəlcə razı deyildi. Onlar deyir ki, o, Allaha (﷾) və Onun Rəsuluna itaət barədə ayə nazil olandan sonra razılaşıb. Nikah pozulmazdan əvvəl təxminən bir il davam edib.
İbn Kəsir izah edir ki, Zeynəb bint Cəhş Peyğəmbərin (ﷺ) bibisi Üməymə bint Əbdülmüttəlibin qızı idi. Peyğəmbər özü onu azad etdiyi qulu Zeyd ibn Harisə üçün istəyib. Nikah təxminən bir il davam edib, sonra pozulub və Zeyd şikayət üçün Peyğəmbərin yanına gəlib. İbn Kəsir hesab edir ki, Peyğəmbərin gizlətdiyi şey Allahın ona Zeynəbin onun arvadı olacağını bildirməsi idi və ayə barədə başqa rəvayətləri səhih olmadıqları üçün təkrar etməkdən imtina edir.
“Allah və Onun Rəsulu bir iş haqqında hökm verdiyi zaman heç bir mömin kişi və mömin qadının öz işlərində başqa bir yol seçmək ixtiyarı yoxdur. Allaha və Onun Rəsuluna asi olan kəs, əlbəttə ki, açıq-aydın azmışdır.”
Ərəbistanda oğulluğa götürmə adəti
Ərəbistanda oğulluq onu götürən atanın adını alırdı və hər baxımdan onun oğlu sayılırdı. Peyğəmbərin (ﷺ) ardıcılları olan səhabələr onun oğulluğu Zeydi “Muhəmməd oğlu Zeyd” çağırırdı. Quran buna son qoyub. O deyir ki, oğulluqlar qan oğlu deyil. O, möminlərə onları öz atalarının adı ilə çağırmağı deyir. O, həm də deyir ki, Muhəmməd (ﷺ) onların kişilərindən heç birinin atası deyil.
Abdullah ibn Ömər deyir ki, övladlığa götürülmüş oğulları öz atalarının adı ilə çağırmağı deyən ayə nazil olana qədər Peyğəmbərin (ﷺ) azad etdiyi qul Zeyd ibn Harisəni ‘Muhəmməd oğlu Zeyd’ çağırırdılar.
“Allah bir insanın sinəsinəndə iki ürək yaratmamışdır. Allah zihar (analarınıza bənzədərək özünüzə haram) etdiyiniz zövcələrinizi analarınız etməmiş, oğulluğa götürdüklərinizi də oğullarınız etməmişdir. Bunlar sizin dilinizə gətirdiyiniz (yalan) sözlərdir. Allah isə haqqı söyləyir və doğru yola yönəldir.”
“(Oğulluğa götürdüyünüz uşaqları) öz atalarının adları ilə çağırın. Bu, Allah yanında daha ədalətlidir. Atalarını tanımasanız da, onlar sizin din qardaşlarınız və yaxınlarınızdır. Səhvən etdiyiniz əməllərdə sizə heç bir günah yoxdur. Lakin qəlbinizin qəsdlə etdiyi işlərdən ötrü (sizə günah var). Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.”
“Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”
Nikahı əmr edən ayə
Zeyd nikahından şikayət edəndə Peyğəmbər (ﷺ) ona arvadını saxlamağı və Allahdan (﷾) qorxmağı dedi. Zeyd sonra onu boşayıb. Sonra Quran deyir ki, Allah (﷾) Zeynəbi Peyğəmbərlə (ﷺ) evləndirib. O, səbəbi həmin ayədə verir: möminlərə oğulluqlarının keçmiş arvadları ilə evlənmək bir daha qadağan olunmasın. Növbəti ayə əlavə edir ki, Allahın (﷾) ona halal buyurduğunu etməkdə Peyğəmbərə (ﷺ) heç bir günah yoxdur.
“Bir zaman Allahın (İslama yönəldərək) nemət verdiyi və sənin də (köləlikdən azad edərək) nemət verdiyin (Zeydə): “Zövcəni öz yanında saxla, Allahdan qorx!”– deyirdin. Allahın aşkar edəcəyi şeyi (Zeyd zövcəsini boşayacağı təqdirdə onla evlənəcəyini) ürəyində gizli saxlayır və insanlardan çəkinirdin. Halbuki əslində qorxmalı olduğun məhz Allahdır. Zeyd zövcəsini boşadıqda səni onunla evləndirdik ki, oğulluqları zövcələrini boşadıqları zaman (o qadınlarla evlənməkdə) möminlərə heç bir sıxıntı olmasın. Allahın əmri mütləq yerinə yetəcək.”
“Allahın Peyğəmbərə halal buyurduğu bir şeydə (Zeydin zövcəsi ilə evlənməkdə) ona heç bir günah gəlməz. Öncə gəlib-gedənlər haqqında da Allahın sünnəsi belə idi. Allahın əmri əzəldən müəyyən edilmiş bir hökmdür.”
Ənəs rəvayət edir ki, Zeyd ibn Harisə arvadından şikayətlə Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəldi və Peyğəmbər ona Allahdan qorxmağı və arvadını saxlamağı deyirdi. Aişə dedi ki, Peyğəmbər vəhydən bir şey gizlətsəydi, bu ayəni gizlədərdi. Zeynəb Peyğəmbərin başqa arvadlarına deyirdi ki, onları ailələri ərə verib, onu isə Allah yeddi göyün üstündən ərə verib. Sabit əlavə edir ki, 33:37 Zeynəb və Zeyd barədə nazil olub.
Peyğəmbər (ﷺ) Zeynəbi Zeyd üçün istəyir
Əmisi qızını azad etdiyi qul və övladlığa götürdüyü oğlu üçün.
Nikah təxminən bir ildən sonra pozulur
Zeydə arvadını saxlamağı və Allahdan (﷾) qorxmağı deyir.
Zeyd onu boşayır
Quran köhnə adətə son qoyur
Övladlığa götürülən oğullar qan oğulu deyil.
Allah (﷾) Zeynəbi Peyğəmbərlə (ﷺ) nikaha birləşdirir
Möminlərə bir daha övladlıq oğulların keçmiş arvadları ilə evlənmək qadağan olunmasın deyə.
Bacarsaydı gizlədəcəyi ayə
Ayə Peyğəmbəri (ﷺ) insanların nə deyəcəyindən qorxduğuna görə düzəldir. Arvadı Aişə dərsi çıxarıb. O dedi ki, o, ona nazil olandan nəyisə gizlətsəydi, bu ayəni gizlədərdi. O, yenə də onu oxuyub. Zeynəbin özü digər arvadlara deyirdi ki, onları ailələri ərə verib, onu isə Allah (﷾) yeddi göyün üstündən ərə verib.
Aişə dedi ki, Muhəmməd (ﷺ) ona nazil olandan bir şey gizlətsəydi, Zeydə ‘arvadını saxla və Allahdan qorx’ dediyini, Allahın aşkar edəcəyini içində gizlədiyini və insanlardan qorxduğunu, halbuki Allahın qorxulmağa daha haqlı olduğunu deyən ayəni gizlədərdi.
Ənəs rəvayət edir ki, Zeyd ibn Harisə arvadından şikayətlə Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gəldi və Peyğəmbər ona Allahdan qorxmağı və arvadını saxlamağı deyirdi. Aişə dedi ki, Peyğəmbər vəhydən bir şey gizlətsəydi, bu ayəni gizlədərdi. Zeynəb Peyğəmbərin başqa arvadlarına deyirdi ki, onları ailələri ərə verib, onu isə Allah yeddi göyün üstündən ərə verib. Sabit əlavə edir ki, 33:37 Zeynəb və Zeyd barədə nazil olub.
“Bir zaman Allahın (İslama yönəldərək) nemət verdiyi və sənin də (köləlikdən azad edərək) nemət verdiyin (Zeydə): “Zövcəni öz yanında saxla, Allahdan qorx!”– deyirdin. Allahın aşkar edəcəyi şeyi (Zeyd zövcəsini boşayacağı təqdirdə onla evlənəcəyini) ürəyində gizli saxlayır və insanlardan çəkinirdin. Halbuki əslində qorxmalı olduğun məhz Allahdır. Zeyd zövcəsini boşadıqda səni onunla evləndirdik ki, oğulluqları zövcələrini boşadıqları zaman (o qadınlarla evlənməkdə) möminlərə heç bir sıxıntı olmasın. Allahın əmri mütləq yerinə yetəcək.”
Tənqidçilər nə deyir və cavab
Quran 4:23 — ən-Nisa surəsi, ayə 23
“Sizə analarınız, qızlarınız, bacılarınız, bibiləriniz, xalalarınız, qardaş qızları, bacı qızları, sizi əmizdirən süd analarınız, süd bacılarınız, arvadlarınızın anaları, yaxınlıq etdiyiniz qadınlarınızdan olan himayənizdəki ögey qızlarınız, – yox əgər o qadınlarla yaxınlıq etməmişsinizsə, o halda (onların qızları ilə evlənməyiniz) sizə günah deyildir – öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları (ilə evlənmək) və iki bacını birlikdə almaq haram edildi. Olub-keçənlər isə müstəsnadır. Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhmlidir.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Peyğəmbər (ﷺ) öz gəlini ilə evlənib, heç bir ləyaqətli adam bunu etməz. Onlar əlavə edir ki, o, işinə gələndə ‘oğul’ sözünü sadəcə yenidən müəyyən edib.
Cavab
Quran həqiqətən “öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları” ilə evlənməyi qadağan edir. Bu, qan oğulları deməkdir. Zeyd oğulluq idi. Quran deyir ki, oğulluqlar sizin oğullarınız deyil və Muhəmməd (ﷺ) sizin kişilərinizdən heç birinin atası deyil. Deməli, Zeynəb heç vaxt onun öz oğlunun arvadı olmayıb. Ərəblər oğulluğa həqiqi oğul kimi baxırdı və Quran bu adətə son qoyub. O, möminlərə belə nikahlar bir daha qadağan olunmasın deyə bu nikahı ona son qoymaq yolu kimi göstərib. 33:37 ayəsi həm də göstərir ki, Peyğəmbər (ﷺ) insanların nə deyəcəyindən qorxurdu. Özü üçün qaydaları dəyişən adam belə davranmaz.
Nəticə — Zeyd onun qan oğlu deyildi və nikah onun qan oğlu olduğunu deyən adətə son qoymaq üçün Quranın yolu idi.
Quran 33:37 — əl-Əhzab surəsi, ayə 37
“Bir zaman Allahın (İslama yönəldərək) nemət verdiyi və sənin də (köləlikdən azad edərək) nemət verdiyin (Zeydə): “Zövcəni öz yanında saxla, Allahdan qorx!”– deyirdin. Allahın aşkar edəcəyi şeyi (Zeyd zövcəsini boşayacağı təqdirdə onla evlənəcəyini) ürəyində gizli saxlayır və insanlardan çəkinirdin. Halbuki əslində qorxmalı olduğun məhz Allahdır. Zeyd zövcəsini boşadıqda səni onunla evləndirdik ki, oğulluqları zövcələrini boşadıqları zaman (o qadınlarla evlənməkdə) möminlərə heç bir sıxıntı olmasın. Allahın əmri mütləq yerinə yetəcək.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər “ürəyində gizli saxlayır” sözünü Zeynəbə gizli istək kimi oxuyur. Onlar bəzi erkən tarix və təfsirlərdə qeyd olunmuş, Peyğəmbərin (ﷺ) onu görüb gözəlliyinə vurulduğu barədə hekayələrə əsaslanır.
Cavab
Ayənin özü gizlədilənin adını çəkir: “Allahın aşkar edəcəyi şeyi”. Allahın (﷾) aşkar etdiyi hiss yox, nikah idi. Ən tanınmış Quran təfsirçilərindən biri İbn Kəsir izah edir ki, Allah (﷾) Peyğəmbərə (ﷺ) Zeynəbin onun arvadı olacağını bildirmişdi. İbn Kəsir digər hekayələri səhih olmadıqları üçün təkrar etməkdən imtina edir. Zeynəb həm də onun bibisi qızı idi. O, onu bütün ömrü tanıyırdı və onu Zeyd üçün özü seçmişdi. Onu istəsəydi, Zeydlə evlənməzdən əvvəl onunla evlənə bilərdi.
Nəticə — Ayə deyir ki, gizlədilən Allahın (﷾) aşkar edəcəyi şey idi və tənqidçilərin oxunuşunun arxasındakı hekayələr səhih deyil.
Baxışlar
İslam baxışı
Allah (﷾) oğulluğu qan oğlu edən adəti ləğv etmək üçün nikahı əmr edib. Peyğəmbər (ﷺ) qorxduğu əmrə itaət edib və onu düzəldən ayəni oxuyub. Ona verilmişi çatdıran elçinin davranışı belədir.
Quran bildirir ki, Allah (﷾) Zeynəbi Peyğəmbərlə (ﷺ) evləndirib. Verilən səbəb budur ki, möminlər oğulluqlarının keçmiş arvadları ilə evlənməkdə çətinliklə qarşılaşmasın.
Quran oğulluğa qan oğlu kimi baxmaq ərəb adətini ləğv edib.
Zeynəb Peyğəmbərin (ﷺ) bibisi qızı idi və onun Zeydlə nikahını özü təşkil etmişdi.
Arvadı Aişə dedi ki, Peyğəmbər (ﷺ) hər hansı ayəni gizlətsəydi, bu ayəni gizlədərdi.
Bir ayə Peyğəmbəri (ﷺ) insanlardan qorxduğuna görə düzəldir. Bu, onun vəhyi çətin olanda belə aldığı kimi çatdırdığını göstərir.
Nikah Allahın (﷾) əmri idi və ona itaət Peyğəmbərin (ﷺ) borcu idi.