Qısa cavab
İslamda namaz sərvətin və ya ən yüksək qiymətlərin zəmanəti deyil. O, bizi Yaradana borclu olduğumuz ibadətdir. Dünya nemətləri hər kəsə verilir. Quran deyir: “Biz hamıya – onlara da, bunlara da Rəbbinin nemətindən veririk” (17:20). Deməli, heç namaz qılmayan sinif yoldaşı çox yaxşı nəticə göstərə bilər və İslam bunu gözləyir. Peyğəmbərin (ﷺ) özü Roma və Fars imperatorları dəbdəbə içində yaşayarkən xurma yarpağından həsirdə yatırdı. İslam uğuru başqa cür ölçür. Oddan xilas olub Cənnətə daxil edilən “uğur qazanmış olar” (3:185). İslam heç vaxt duanın zəhmətin yerini tutduğunu da deməyib: “İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır” (53:39). İslamın dəlili də qəbul olunmuş dualara əsaslanmır. O, Qurana və Peyğəmbərə (ﷺ) əsaslanır. Namaz yenə də vəd etdiyini edir. O, insanı pislikdən saxlayır (29:45) və ürəklər Allahı (﷾) zikr etməklə rahatlıq tapır (13:28).
Tam izah
Namaz nə üçündür
İslamda iki növ dua var. Namaz gündəlik beş ibadətdir, dua isə Allahdan (﷾) nəsə istəməkdir. Namazda istəklər var, lakin o, hər şeydən əvvəl bizə hər şeyi verənə borclu olduğumuz ibadətdir. Quran deyir ki, Allah (﷾) cinləri və insanları “yalnız Mənə ibadət etmək üçün” yaradıb (51:56). Onun buna ehtiyacı yoxdur, bizim var. Peyğəmbər (ﷺ) beş namazı insanın qapısındakı çaya bənzədib. O, gündə beş dəfə orada yuyunsa, üzərində kir qalmaz. Eləcə də beş namaz günahları silir. Quran deyir ki, namaz “(insanı) çirkin və pis işlərdən çəkindirir” (29:45).
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) belə soruşduğunu eşidib ki, qapısının ağzındakı çayda gündə beş dəfə yuyunan adamın üzərində kir qalarmı. Onlar heç bir iz qalmayacağını deyiblər. O demişdir ki, Allahın pis əməlləri sildiyi beş namazın misalı budur. Səhih Muslim 667-də də var.
“Kitabdan sənə vəhy olunanları oxu və namaz qıl. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis işlərdən çəkindirir. Allahı zikr etmək daha əzəmətlidir. Allah nə etdiklərinizi bilir.”
Dünya nemətləri hər kəsə verilir
İslam heç vaxt namaz qılanların ən varlı və ya ən ağıllı olacağını vəd etməyib. Quran deyir ki, Allah (﷾) Ondan qorxanlara “gözləmədiyi yerdən” ruzi verir (65:3). Lakin bu ruzi başqaları ilə yarış deyil və həmişə pul da deyil. Quran bu dünyanı istəyənlərdən və axirəti istəyənlərdən danışır. Sonra deyir: “Biz hamıya – onlara da, bunlara da Rəbbinin nemətindən veririk” (17:20). Deməli, heç dua etməyən və ən yüksək qiymətlər alan hindu sinif yoldaşı dua əleyhinə heç nə sübut etmir. Onun ağlı və sağlamlığı da, Allaha (﷾) şükür etsə də, etməsə də, Allahın (﷾) nemətləridir.
“Biz hamıya – onlara da, bunlara da Rəbbinin nemətindən veririk. Rəbbinin neməti (heç kəsə) qadağan deyildir.”
“və ona gözləmədiyi yerdən ruzi bəxş edər. Kim Allaha təvəkkül etsə, (Allah) ona kifayət edər. Allah Öz əmrini yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün (müəyyən) bir ölçü qoymuşdur.”
Xurma yarpağından həsirdə Peyğəmbər (ﷺ)
Peyğəmbərin (ﷺ) ən yaxın səhabələrindən biri olan Ömər bir dəfə onu xurma yarpağından həsirdə uzanmış görüb. Həsir onun böyründə iz salmışdı və Ömər ağlayıb. O demişdir ki, Roma və Fars imperatorları, Qeysər və Xosrov dəbdəbə içində yaşayır, Allahın (﷾) Elçisi isə ehtiyac içində. Peyğəmbər (ﷺ) ondan soruşub: dünyanın onların, axirətin möminlərin olmasına razı deyilsənmi? Deməli, bu müqayisə köhnədir. Müsəlmanlar onu özləri edib və Peyğəmbər (ﷺ) ona cavab verib.
Ömər Peyğəmbəri (ﷺ) xurma yarpağından həsir üzərində, onunla arasında heç nə olmadan, başının altında xurma lifi ilə doldurulmuş dəri yastıq uzanmış gördü. Həsirin böyründəki izlərini görən Ömər ağladı və dedi ki, Qeysər və Kisra dəbdəbə içində yaşayır, o isə ehtiyac içində. Peyğəmbər soruşdu ki, dünyanın onların, axirətin isə möminlərin olmasına razı deyilmi.
Uğur nə sayılır
Quran həqiqi uğuru adlandırır: “Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir” (3:185). Bir surə belə başlayır: “Möminlər, həqiqətən də, nicat tapmışlar; o kəslər ki, namazlarında mütidirlər” (23:1-2). Pul, qiymətlər və şöhrət ölümlə bitir. Namaz ondan sonra gələnə baxır.
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
“Möminlər, həqiqətən də, nicat tapmışlar; o kəslər ki, namazlarında mütidirlər,”
Dua və zəhmət birlikdə gedir
İslam duanın işin yerini tutduğunu öyrətmir. Quran deyir: “İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır” (53:39). Peyğəmbər (ﷺ) xəstələrə müalicə axtarmağı deyib, çünki Allah (﷾) qocalıqdan başqa hər xəstəliyə dərman yaradıb. Deməli, müsəlman imtahana hazırlaşır və Allahdan (﷾) kömək də istəyir. Keçsə, onun zəhməti nəzərə alınıb. O, Allaha (﷾) da şükür edir, çünki oxumaq üçün ağıl, vaxt və sağlamlıq Ondan gəlib.
“(O səhifələrində deyilənlərdən bəziləri bunlardır:) Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. İnsan üçün yalnız öz əməlinin əvəzi vardır.”
Üsamə ibn Şərik rəvayət edir ki, səhra ərəbləri Peyğəmbərdən (ﷺ) müalicə olunub-olunmamalı olduqlarını soruşdular. O, onlara müalicə olunmağı dedi, çünki Allah bir xəstəlikdən, qocalıqdan başqa heç bir xəstəlik yaratmayıb ki, onun dərmanını yaratmasın.
İslama görə dua necə qəbul olunur
Allah (﷾) deyir: “Mənə dua edin, Mən də duanıza cavab verim” (40:60). Peyğəmbər (ﷺ) bu cavabın nə ola biləcəyini izah edib. Müsəlmanın duası, günah olan şey istəmirsə, üç şeydən birini gətirir. O, tezliklə verilir, ya axirət üçün ona saxlanılır, ya da ondan eyni dərəcədə zərər dəf edilir. O, həmçinin demişdir ki, insan tələsməyincə dua qəbul olunur. Tələsən deyir: dua etdim, qəbul olunmadı. Quran deyir ki, insan özü üçün yaxşı olanı sevməyə bilər, pis olanı isə sevə bilər: “Allah bilir, siz isə bilmirsiniz” (2:216). Oddan geri çəkilən uşaq kimi, biz bizdən uzaqlaşdırılan zərəri yox, nədən məhrum edildiyimizi hiss edirik.
“Rəbbiniz buyurdu: “Mənə dua edin, Mən də duanıza cavab verim. Mənə ibadət etməyə təkəbbürlük göstərənlər Cəhənnəmə zəlil olaraq girəcəklər”.”
Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, günah bir şey istəməyən və qohumluq bağlarını kəsməyən dua edən hər müsəlmana üç şeydən biri verilir: duası tez qəbul olunur, ya axirətdə onun üçün saxlanılır, ya da ondan bərabər bir zərər uzaqlaşdırılır. Onlar o halda daha çox dua edəcəklərini dedilər, o da dedi ki, Allahın vermək üçün daha çoxu var.
Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini rəvayət edir ki, hər birinizin duası tələsmədiyi müddətcə qəbul olunur; yəni demədiyi müddətcə: dua etdim, amma qəbul olunmadı.
“Döyüş xoşunuza gəlməsə də, o, sizə vacib edildi. Ola bilsin ki, sevmədiyiniz bir şey sizin üçün xeyirli, sevdiyiniz bir şey isə sizin üçün zərərli olsun. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz.”
Müsəlmanın günah istəməyən və qohumluq bağlarını kəsməyən duası
Üç şeydən birini gətirir.
Qəbul olunur
tezliklə.
Saxlanılır
onun üçün axirətdə.
Dəf edilir
bərabər zərər ondan uzaqlaşdırılır.
Dua edən səbirsizlik etmədikcə dua qəbul olunur.
Hər dua istənildiyi kimi qəbul olunsaydı?
Düşünün, hər dua məhz istənildiyi kimi qəbul olunsaydı, nə olardı. İki komanda eyni oyunu udmaq üçün dua edir. İki adam eyni iş üçün dua edir. Fermer yağış üçün, səyyah quru yol üçün dua edir. Hamısına istədiyini vermək olmaz və dünya xaosa düşərdi. Quran prinsipi bildirir: “Əgər haqq onların nəfslərinin istəklərinə tabe olsaydı, göylər, yer və onlarda olanlar fəsada uğrayardı” (23:71). Təfsirçi İbn Kəsir səbəbini izah edir: belə istəklər pozğundur və bir-birinə ziddir. Quran həmçinin deyir: “Əgər Allah qullarına bol bol ruzi versəydi, onlar yer üzündə həddi aşardılar. Lakin O, (ruzini) istədiyi qədər göndərir” (42:27). İkinci problem də var. Hər arzu istənilən anda həyata keçsəydi, heç kimin oxumağa, işləməyə və ya kiməsə kömək etməyə ehtiyacı olmazdı. İnsanlar istəməkdən başqa heç nə etməzdi. Halbuki bu həyat kimin əməlcə ən yaxşı olduğunun sınağıdır (67:2). Ona görə İslam duanı zəhmətlə birlikdə öyrədir, heç vaxt onun yerinə yox.
“Əgər haqq onların nəfslərinin istəklərinə tabe olsaydı, göylər, yer və onlarda olanlar fəsada uğrayardı. Doğrusu, Biz onlara Zikr (Quran) gətirdik, onlar isə özlərinə verilən Zikrdən üz döndərirlər.”
İbn Kəsir Mücahid, Əbu Salih və əs-Süddiyə istinadla deyir ki, burada Haqq (əl-Həqq) Allahdır. O izah edir ki, əgər Allah onların qəlblərindəki arzulara cavab verib hər şeyi ona görə təyin etsəydi, onların pozğun və ziddiyyətli arzuları üzündən göylər, yer və onlarda olanların hamısı fəsada uğrayardı.
“Əgər Allah qullarına bol bol ruzi versəydi, onlar yer üzündə həddi aşardılar. Lakin O, (ruzini) istədiyi qədər göndərir. Həqiqətən, O, qullarından xəbərdardır, görəndir.”
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Bu, ‘hər halda mən qalib gəlirəm’ deyilmi?
Tənqidçilər deyir ki, bu cavab heç vaxt məğlub ola bilməz. Dua qəbul olunsa, Allah (﷾) verib. Olunmasa, Allahın (﷾) başqa planları var idi. Əgər İslamın dəlili qəbul olunmuş dualara əsaslansaydı, bu, ədalətli fikir olardı. O, başqa şeylərə əsaslanır. Quranın heç kimin cavab verə bilmədiyi çağırışı var (2:23). Həyata keçmiş peyğəmbərliklər var (30:2-4). Peyğəmbərin (ﷺ) həyatı var. Bu səbəblərə görə iman gətirən insan sonra duasında Allaha (﷾) güvənir. Bu, arqument yox, güvəndir. Eləcə də müsəlman duasının qəbul olunduğunu hiss edə bilər. Bu hiss başqası üçün dəlil deyil və İslam da bunu istəmir.
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“Rumlular məğlub edildilər; ən aşağı (və ya Ərəblərın yaşadığı yaxın) bir yerdə. Lakin onlar öz məğlubiyyətlərindən sonra qələbə çalacaqlar; bir neçə il ərzində. Əvvəl də, sonra da hökm Allahındır. O gün möminlər sevinəcəklər;”
Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, günah bir şey istəməyən və qohumluq bağlarını kəsməyən dua edən hər müsəlmana üç şeydən biri verilir: duası tez qəbul olunur, ya axirətdə onun üçün saxlanılır, ya da ondan bərabər bir zərər uzaqlaşdırılır. Onlar o halda daha çox dua edəcəklərini dedilər, o da dedi ki, Allahın vermək üçün daha çoxu var.
‘Dua işə yarasaydı, müsəlmanlar ən uğurlu olmazdımı?’
Bəziləri deyir ki, dua işə yarasaydı, dua edənlər ən varlı və ən inkişaf etmiş olardı. İslam bunu heç vaxt vəd etməyib və tarix bunu heç bir din üçün göstərmir. Əsrlər boyu dünyanın aparıcı alimlərinin çoxu Bağdaddan İspaniyadakı Kordovaya qədər müsəlman torpaqlarında işləyib. Bu gün bəzi müsəlman ölkələri varlı, bəziləri yoxsuldur və xristian ölkələri üçün də eynidir. Sərvət sülh, idarəçilik, resurslar və tarixlə artıb azalır. Namaz sərvətə mərc deyil. O, ibadətdir və tam mükafatı axirətdə gəlir (3:185).
Orta əsrlər müsəlman dünyasında elmin tarixi. Əl-Xarəzminin cəbrini, İbn əl-Heysəmin optikasını və İbn Sinanın tibbini və onların əsərlərinin latın tərcüməsində Avropaya necə çatdığını əhatə edir.
711-ci il müsəlman fəthindən 1492-ci ildə Qranadanın süqutuna qədər Əndəlüsün siyasi tarixi.
İbn Rüşd (Averroes) 1126-cı ildə Kordovada doğulub və 1198-ci ildə, bir məlumata görə Mərakeşdə vəfat edib. Onun Latın Avropasında təsiri on üçüncü əsrin əvvəlindən İntibaha qədər böyük olub; 1230-cu illərdə orada ‘Şərhçi’ kimi tanınırdı.
Adambaşına real ÜDM verir (alıcılıq qabiliyyəti pariteti, 2024-cü il hesablamaları, 2021-ci il dolları): Qətər $110.900, Bruney $79.200, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri $68.600, Səudiyyə Ərəbistanı $62.700, Malayziya $34.100, İndoneziya $14.500, Niger $1.800, Somali $1.400, Yəmən $200; Burundi $800 (93,9% xristian), Konqo Demokratik Respublikası $1.500 (təxminən 93% xristian), Mərkəzi Afrika Respublikası $1.100 (əsasən xristian), Cənubi Sudan 2023-cü ildə $400 (60,5% xristian). Qeydlərində deyilir ki, Somalidə 1960-cı ilə qədər Britaniya, Fransa və İtaliya müstəmləkələri olub və otuz illik müharibə və qeyri-sabitlik iqtisadiyyatını şikəst edib; neft və qazdan asılı Yəmənin infrastrukturu, ticarəti və qurumları vətəndaş müharibəsindən dağılıb; Əfqanıstan 1979-cu il Sovet işğalından sonra uzun və dağıdıcı müharibədən viran olub; Qətər altmış il ərzində mirvarisi ilə tanınan yoxsul Britaniya himayəsindən böyük karbohidrogen gəlirli dövlətə çevrilib və İslam maliyyəsində liderdir; Malayziya yüksək əmək məhsuldarlıqlı böyük elektronika ixracatçısıdır və antikorrupsiya siyasəti həyata keçirir; 17-ci əsrdən hollandların müstəmləkəsi olmuş İndoneziya Cənub-Şərqi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatıdır.
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
Namaz nə verir
Gündə beş dəfə müsəlman dayanır, Rəbbinin qarşısında durur və heç bir vasitəçi olmadan Onunla danışır. Allah (﷾) deyir: “Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm” (2:186). Quran deyir: “qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə rahatlıq tapar” (13:28). Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, möminin başına gələn hər şey onun üçün xeyirdir. Rahatlıqda şükür edir, çətinlikdə səbir edir.
“Əgər qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, sözsüz ki, Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da, Mənim çağırışımı qəbul etsinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə (bununla) doğru yola yönəlsinlər.”
“Bunlar, iman gətirənlər və qəlbləri Allahı zikr etməklə rahatlıq tapanlardır. Bilin ki, qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə rahatlıq tapar.”
Süheyb rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: möminin işi heyrətamizdir, çünki hamısında onun üçün xeyir var və bu, mömindən başqa heç kim üçün belə deyil: xoş bir şey baş verəndə şükür edir və bu, onun üçün xeyirdir; çətinlik gələndə səbr edir və bu, onun üçün xeyirdir.
Baxışlar
Dua heç nə etmir
Bir çox skeptik deyir ki, dua heç nə etmir. Heç dua etməyən insanlar eyni dərəcədə yaxşı yaşayır. Onlar deyir ki, qəbul olunmuş dualar xəyalpərəstlikdir. Möminlər isə hər uğursuz duaya izah tapır.
Hər şeyi düzgün edən hindu sinif yoldaşı kimi heç dua etməyən insanlar dua edənlər qədər və ya daha yaxşı yaşayır. Deməli, dua lazım deyil.
Təkzib
İslam heç vaxt namaz qılanların ən ağıllı və ya ən varlı olacağını deməyib. Quran deyir ki, Allahın (﷾) bu dünyadakı nemətləri hər kəsə verilir, “onlara da, bunlara da” (17:20). Namaz ibadətdir və axirətə baxır (3:185).
Dualarının qəbul olunduğunu hiss edən insanlar görmək istədiklərini görür.
Təkzib
Hiss başqası üçün dəlil deyil və İslam da bunu istəmir. İslamın dəlili Quranın heç kimin cavab verə bilmədiyi çağırışına əsaslanır (2:23). O, qəbul olunmuş dualara yox, həyata keçmiş peyğəmbərliklərə də əsaslanır (30:2-4).
Bu gün müsəlmanlar xristianlardan və yəhudilərdən az uğurludur. Dua işə yarasaydı, dua edənlər ən uğurlu olardı.
Təkzib
Sərvət bütün tarix boyu sülh, idarəçilik, resurslar və tarix səbəbləri ilə xalqlar arasında keçib. İslam heç vaxt dua edənlərə sərvət vəd etməyib. Peyğəmbərin (ﷺ) özü Roma və Fars imperatorları dəbdəbə içində yaşayarkən xurma yarpağından həsirdə yaşayıb. O, Ömərdən soruşub ki, dünyanın onların, axirətin möminlərin olmasına razı deyilmi.
Müsəlmanlar hər halda qalib gəlir. Qəbul olunmuş dua Allaha, qəbul olunmayan isə Allahın başqa planlarına aid edilir. Bunu heç vaxt sınamaq olmaz.
Təkzib
Bu, sınaq kimi təklif olunmur. Peyğəmbər (ﷺ) öyrədib ki, dua ya tezliklə verilir, ya axirət üçün saxlanılır, ya da eyni dərəcədə zərəri dəf edir. Mömin buna güvənir, bu, imanı sübut edən şey deyil. İslam zəhməti də nəzərə alır: insan üçün yalnız əməlinin əvəzi var (53:39).
İslam baxışı
Namaz hər şeydən əvvəl Allaha (﷾) borclu olduğumuz ibadətdir. O, dünya uğurunu hər kəsə, dua edənlərə də, etməyənlərə də verir. Müsəlmanın səmimi duası üç yoldan biri ilə qəbul olunur və zəhmət imanın hissəsidir.
Quran deyir ki, Allah (﷾) bu dünyanın yaxşı şeylərini hər kəsə verir. Bu dünyanı istəyənlər də alır, axirəti istəyənlər də.
Quran deyir ki, həqiqi uğur Oddan xilas olub Cənnətə daxil edilməkdir.
Peyğəmbər (ﷺ) xurma yarpağından həsirdə yaşayıb. O, Ömərə demişdir ki, dünya imperatorların, axirət möminlərindir.
Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, dua ya tezliklə verilir, ya axirət üçün saxlanılır, ya da eyni dərəcədə zərəri dəf edir.
Quran deyir ki, haqq insanların istəklərinə tabe olsaydı, göylər və yer fəsada uğrayardı (23:71). Deməli, hər dua istənildiyi kimi qəbul oluna bilməz.
Quran deyir ki, insan üçün yalnız əməlinin əvəzi var, deməli, dua zəhmətlə birlikdə gedir.
Quran deyir ki, namaz insanı çirkin və pis işlərdən çəkindirir. O deyir ki, ürəklər Allahı (﷾) zikr etməklə rahatlıq tapır.