İslam elmi və biliyi təşviq edirmi?

“(Ey Peyğəmbər!) Yaradan Rəbbinin adı ilə oxu! O, insanı qan laxtasından yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin ən böyük kərəm sahibidir. O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi. İnsana bilmədiklərini öyrətdi.”

Aişə ilk vəhyi təsvir edir. Hira mağarasında mələk Peyğəmbərə (ﷺ) oxumağı əmr etdi və o, üç dəfə oxuya bilmədiyini cavab verdi, sonra əl-Ələq surəsinin ilk ayələri ona verildi. Xədicə onu xristian olmuş və İncilin hissələrini ibrani hərfləri ilə yazan qoca, kor əmisi oğlu Vərəqə ibn Nöfəlin yanına apardı. Vərəqə bunun Allahın Musaya göndərdiyi mələk olduğunu dedi və bir neçə gün sonra öldü.

“Haqq Hökmdar olan Allah ucadır! Onun sənə nazil etdiyi vəhy tamamlanmayınca Quranı oxumağa tələsmə və: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”– de.”

“Məgər gecə saatlarını səcdə edərək və ayaq üstə duraraq ibadət içində keçirən, axirətdən həzər edən və Rəbbinin rəhmətinə ümid bəsləyən kimsə (kafirlə eynidirmi)?! De: “Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi?! (Bundan) yalnız ağıl sahibləri ibrət alar”.”

Əbu Hureyrə Peyğəmbərin (ﷺ) yaxşı əməllər və onların mükafatı barədə daha uzun sözünü rəvayət edir. Onların arasında: elm axtararaq bir yola çıxana Allah Cənnətə gedən yolu asanlaşdırır; insanlar məsciddə Quran oxuyub birlikdə öyrənmək üçün toplaşanda onların üzərinə sükunət enir, mərhəmət onları örtür və mələklər onları əhatə edir. Sonu belədir: əməlləri geridə qoyanı nəsli irəli apara bilməz.

“Həqiqətən də, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birilə əvəz olunmasında, insanlara fayda verən şeylərlə (yüklənmiş halda) dənizdə üzən gəmilərdə, Allahın göydən endirdiyi, onunla da ölmüş torpağı diriltdiyi suda, (Onun) növbənöv heyvanları (yer üzünə) yaymasında, küləklərin (istiqamətinin) dəyişdirilməsində və göylə yer arasında ram edilmiş buludlarda, başa düşən insanlar üçün dəlillər vardır.”

“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır. O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər, göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünər (və deyərlər:) Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən. Bizi Cəhənnəm əzabından qoru!”

“Yer üzündə yəqinliklə inananlar üçün (Allahın qüdrətinə dəlalət edən) dəlillər vardır. (Ey İnsanlar!) Sizin özünüzdə də (Allahın qüdrətinə dəlalət edən) dəlillər var. Məgər görmürsünüz?!”

“Onun (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz dəlillərimizi onlara həm üfüqlərdə (kainatda), həm də öz nəfslərində göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyilmi?!”

“İnsanlar, heyvanlar və mal-qara arasında da bu cür müxtəlif rəngli olanları vardır. Allahdan qulları arasında ancaq alimlər qorxarlar. Həqiqətən, Allah qüdrətlidir, bağışlayandır.”

“Ey iman gətirənlər! Sizə: “Məclislərdə yer verin!”– deyildikdə yer verin ki, Allah da sizə geniş yer versin. Habelə sizə: “Qalxın!”– deyildikdə qalxın. Allah sizdən iman gətirənləri ucaldar və özlərinə elm verilmiş kimsələri isə daha yüksək dərəcələrə qaldırar. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.”

Müaviyə Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini eşidib ki, Allah bir insana xeyir istəyəndə ona dində anlayış verir; özü yalnız paylayır, verən isə Allahdır.

Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, insan başqaları kimi olmağı yalnız iki halda arzulaya bilər: Allahın mal verdiyi və onu düzgün xərcləyən adam və Allahın hikmət verdiyi, onunla hökm edən və onu öyrədən adam.

Bir adam bir hədis üçün Mədinədən Dəməşq məscidindəki Əbud-Dərdanın yanına səyahət edib. Əbud-Dərda Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini eşitdiyini deyib: kim elm axtararaq yola çıxsa, Allah onu Cənnət yoluna aparar; mələklər elm axtarandan razılıqla qanadlarını endirir; göylərdə və yerdə olan hər kəs, hətta sudakı balıqlar da alim üçün bağışlanma diləyir; alimin ibadət edəndən üstünlüyü bədirlənmiş ayın ulduzlardan üstünlüyü kimidir; alimlər peyğəmbərlərin varisləridir, onlar dinar və dirhəm deyil, yalnız elm qoyub gedirlər.

“Məgər dəvəyə baxmırlar ki, necə yaradılmışdır? Göyə (baxmırlar ki) necə ucaldılmışdır? Dağlara (baxmırlar ki) necə dikəldilmişdir? Yerə (baxmırlar ki) necə döşədilmişdir?”

“Allah Adəmə bütün şeylərin adlarını öyrətdi. Sonra onları mələklərə göstərib dedi: “Doğru deyirsinizsə, bunların adlarını Mənə bildirin!””

“Haqqında elmin olmadığı bir şeyin dalınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək bunların hamısı barəsində sorğu-sual olunacaqdır.”

“Onlar dedilər: “Yəhudilərdən və ya nəsranilərdən başqa heç kəs Cənnətə daxil olmayacaq!” Bu onların xam xəyallarıdır. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin!””

Təlhə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) xurma ağaclarını əllə tozlandıran adamların yanından keçdi və bunun faydası olduğunu düşünmədiyini dedi. Onlar dayandılar və məhsul azaldı. Sonra Peyğəmbər dedi ki, faydası varsa, etsinlər, çünki bu, yalnız onun şəxsi fikri idi; lakin onlara Allahdan bir şey deyəndə ona əməl etməlidirlər, çünki o, Allah barədə heç vaxt yalan danışmaz.

Ənəs və Aişə eyni hadisəni rəvayət edir: xurma məhsulu azalandan sonra Peyğəmbər (ﷺ) əkinçilərə dünyalarının işlərini daha yaxşı bildiklərini dedi.

Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah heç bir xəstəlik endirməyib ki, onun dərmanını da endirməsin.

Cabir rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, hər xəstəliyin dərmanı var. Düzgün dərman xəstəliyə çatanda xəstə Allahın izni ilə sağalır.

Zeyd ibn Sabit rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) ona yəhudilərin yazısını öyrənməyi deyib, çünki məktublarını başqalarına etibar etmirdi. Zeyd yarım ay ərzində bunu öyrənib, Peyğəmbərin yəhudilərə məktublarını yazıb və onların məktublarını ona oxuyub.

İbn əl-Heysəmin Optika kitabının (Kitab əl-Mənazir, on birinci əsrin əvvəli) I-III kitablarının ingiliscə tərcüməsi və tədqiqi. Onun işıq və görmə nəzəriyyələrini nəzarətli müşahidə və təcrübə ilə sınadığını göstərir.

İbn əl-Heysəmin qədim dünyanın ən hörmətli astronomu Ptolemeyə tənqidi. O, Ptolemeyin əsərlərindəki ziddiyyətləri və zəif yerləri sadalayır və hesab edir ki, ən böyük avtoritet belə sınanmalıdır.

əz-Zəhravi (Albucasis, təxminən 936-1013) Əndəlüsün ərəb həkimi və cərrahı olub, Kordova yaxınlığında doğulub və ömrünün çoxunu orada keçirib. Onun əsas əsəri Kitab ət-Təsrif otuz cildlik tibb ensiklopediyasıdır. Onun cərrahiyyə fəsli latın dilinə tərcümə edilib və əsrlər boyu Avropada standart dərslik olub; o, cərrahi alətlərin və daxili tikişlər üçün ketqutun istifadəsinin öncülü olub.

1210-1213-cü illər arasında Dəməşqdə doğulmuş və Qahirədə vəfat etmiş ərəb həkimi İbn ən-Nəfis 29 yaşında yazdığı İbn Sinanın Qanununda Anatomiyaya Şərhində qanın ağciyər dövranını təsvir edən ilk şəxs olub. Qalenin ikinci əsrə aid dövran izahı ona qədər etirazsız qalıb; onun işi William Harveyin De motu cordis (1628) əsərindən çox əvvəl olub. Qalen öyrədirdi ki, qan ürəyin sağ tərəfindən sol tərəfinə aralarındakı divardakı görünməz məsamələrdən keçir; İbn ən-Nəfisin şərhi bunu tənqid edib.

İslam sivilizasiyasında elm tarixi. O, bir müddət Nəsirəddin Tusinin (kitabda verildiyi kimi 1201-1272) başçılıq etdiyi İranın şimal-qərbindəki Marağa Rəsədxanasının və Uluğ bəyin (1394-1449) tikdirdiyi Səmərqənd mədrəsəsi və rəsədxanasının adını çəkir. O, Dəməşqli İbn əş-Şatirin (təxminən 1350) planet modellərini təsvir edir və deyir ki, Kopernik (1473-1543) öz modellərini onların əsasında inkişaf etdirib; Neugebauerdən sitat gətirir ki, Kopernik İbn əş-Şatirin təxminən 200 il əvvəl işlətdiyi üsuldan istifadə edib və onu bilib-bilmədiyini o zaman həll etmək mümkün deyildi.

Dini ortodoksiyanı tənqid edən pakistanlı fizik müsəlman riyaziyyatçıların nailiyyətlərini sadalayır: Əbül-Vəfa triqonometriyada sinuslar qanununu müəyyən edib; əl-Xarəzmi cəbrində, əl-cəbr əsərində tənliklərin öyrənilməsini sistemləşdirib; Ömər Xəyyam kub tənliklərin həndəsi həllini inkişaf etdirib. O, rəsədxanaları, xəstəxanaları və məktəbləri ilə Bağdadı həmin dövrdə dünyanın elmi mərkəzi kimi təsvir edir.

Elm tarixçisi müsəlman torpaqlarında elmin gedişini izləmək üçün astronomiyadan istifadə edir. O, on üçüncü əsrdən on altıncı əsrə qədər oradakı astronomların yeni riyazi vasitələr də daxil olmaqla yeni işlərini ətraflı şərh edir. O iddia edir ki, Kopernik bundan xəbərdar ola bilərdi.

İbn əl-Heysəm (Alhazen) yeddi cildlik Optika Kitabını 1011-1021-ci illərdə yazıb; o, latın nəşrində qalıb. Orada o, görmənin işıq cisimdən əks olunub gözə keçəndə baş verdiyini izah edib. Evklid və Ptolemey gözün şüa göndərdiyi emissiya nəzəriyyəsini qəbul edirdi.

Əsasən Suriyanın Rəqqə şəhərində işləmiş astronom əl-Bəttani (858-dən əvvəl-929) yerin meylini (oxunun əyilməsini), günəş ilini və gecə-gündüz bərabərliyini hesablayıb. Onun cədvəllərinin latın versiyası 1134-1138-ci illərdə hazırlanıb və 1537-ci ildə Nürnberqdə çap olunub.

əl-Cəzəri (1136-1206) 1206-cı ildə İxtiraçı mexaniki qurğular biliyi kitabını yazıb, 50 mexaniki qurğunu tikinti təlimatları ilə təsvir edib; ən tanınmışlarından biri onun fil saatıdır.

Qahirədəki Elm Evi (Darul-İlm) kitabxana kimi başlayıb və Fatimi hökmdarı əl-Hakim tərəfindən 1004-cü ildə təhsil yerinə çevrilib; o, orada oxumaq istəyən hər kəsə kağız, qələm, mürəkkəb və mürəkkəbqabı pulsuz verib.

Yunan-ərəb tərcümə hərəkatının standart tarixi. Göstərir ki, yunan elmi və fəlsəfəsinin ərəb dilinə tərcüməsi Bağdadda mərkəzləşmiş, səkkizinci əsrin ikinci yarısından onuncu əsrə qədər davam edən Abbasi layihəsi idi; yunan əsərləri bundan əvvəl bölgədə əsasən süryani dilində mövcud idi.

Bimaristan tarixi İslam dünyasında xəstəxana idi. İlk həqiqi xəstəxana çox güman ki, Bağdadda xəlifə Harun ər-Rəşid (h. 786-809) tərəfindən qurulub və doqquzuncu əsrin əvvəlində dövlət xəstəxanaları Abbasi dövlətinin tanınmış xüsusiyyəti olub.

Mərakeşin Fəs şəhərindəki Qəraviyyin Universitetinin əsası 857-859-cu illərdə mirasını ona xərcləyən tacir qızı Fatimə əl-Fihri tərəfindən məscid kimi qoyulub. O, aparıcı elm mərkəzi olub. UNESCO və Ginnes Rekordlar Kitabı onu dünyanın ən qədim universiteti və ya fasiləsiz fəaliyyət göstərən ən qədim ali təhsil müəssisəsi kimi göstərib.

Qahirədəki əl-Əzhərin əsası 970-972-ci illərdə məscid kimi qoyulub və o, tələbələrin Quran və İslam hüququ ilə yanaşı məntiq, qrammatika, ritorika və ayın fazalarını hesablamağı öyrəndiyi elm mərkəzi olub. O, Misirin ən qədim dərəcə verən universiteti və dünyanın ən qədimlərindən biridir.

İbn Sina (Avicenna, təxminən 970-1037) Buxara yaxınlığındakı Əfşanə kəndində doğulub; atası Bəlxdən idi. O, çevik ərəb nəsri ilə yazıb və bir əsərini, Əla əd-Dövlə üçün Fəlsəfəni fars dilində yazıb.

əl-Kindi təxminən 801-ci ildə İraqın Kufə şəhərində doğulub, 873-cü ildə Bağdadda vəfat edib. O, cənubi Ərəbistandan gəlmiş şah Kində tayfasının nəslindən idi. Xəlifə əl-Məmun onu Bağdaddakı Hikmət Evinə təyin edib, orada yunan elmi əlyazmalarının tərcüməsi üzərində işləyib.

711-ci il müsəlman fəthindən 1492-ci ildə Qranadanın süqutuna qədər Əndəlüsün siyasi tarixi.

İbn Rüşd (Averroes) 1126-cı ildə Kordovada doğulub və 1198-ci ildə, bir məlumata görə Mərakeşdə vəfat edib. Onun Latın Avropasında təsiri on üçüncü əsrin əvvəlindən İntibaha qədər böyük olub; 1230-cu illərdə orada ‘Şərhçi’ kimi tanınırdı.

“Galen, Hippokrat və İbn Sina, böyük Şərhi yazan İbn Rüşd.”

əl-Xarəzmi təxminən 780-850-ci illərdə yaşayıb və Xəlifə əl-Məmunun dövründə Bağdaddakı Hikmət Evində alim olub. Onun hesab kitabı yalnız ‘Əl-Xarəzmi Hindlilərin Hesablama Sənəti haqqında’ kimi tanınan latın versiyasında qalıb; orada hind mövqeli say sistemi izah olunur. Cəbr əsərinin dindar müqəddiməsi onun ortodoks müsəlman olduğunu göstərir.

İbn əl-Heysəmin qədim dünyanın ən hörmətli astronomu Ptolemeyə tənqidi. O, Ptolemeyin əsərlərindəki ziddiyyətləri və zəif yerləri sadalayır və hesab edir ki, ən böyük avtoritet belə sınanmalıdır.

“Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Şübhəsiz ki, Allah yanında ən hörmətli olanınız (Ondan) ən çox qorxanınızdır. Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, (hər şeydən) xəbərdardır.”

Əsas Oxu Zalının günbəzinin boğazında rəngli 12 fiqur divar rəsmi 1896-cı ildə tamamlananda Qərb sivilizasiyasına ən çox töhfə verdiyi düşünülən ölkələri və ya dövrləri təmsil edir. “Məsələn, Roma idarəetməni, İslam fizikanı, Yunanıstan fəlsəfəni, İtaliya isə təsviri sənəti təmsil edir.”

“Ronald Reagan təklif iqtisadiyyatı kimi tanınan nəzəriyyəni dəstəkləmək üçün İbn Xəldundan (1332-1406) sitat gətirib”, 1981-ci ilin oktyabrında mətbuat konfransında.

Nobel mükafatı almış bioloq iddia edir ki, elm təbiət aləmini anlamağın ən uğurlu yoludur, lakin onun hədləri var: o, hər şeyin necə başladığı, burada nə üçün olduğumuz və yaşamağın mənasının nə olduğu kimi ilk və son şeylər barədə suallara cavab verə bilmir.

“Səndən ruh haqqında soruşurlar. De: “Ruh Rəbbimin əmrindəndir. Sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir”.”