Qısa cavab
Allahın (﷾) ibadətimizə ehtiyacı yoxdur və O, ondan heç nə qazanmır. Heç nədən asılı olmayan Yaradan həmdlə böyüdülə və etinasızlıqla kiçildilə bilməz. Quran deyir ki, Allaha (﷾) möhtac olan insanlardır, O isə bütün ehtiyaclardan azaddır. Peyğəmbərin (ﷺ) Allahdan (﷾) nəql etdiyi sözdə bütün insanların təqvası birlikdə Onun mülkünə heç nə əlavə etmir. Deməli, ibadət Onun haqqıdır, yalnız Ona təqdim edilir və onun bütün faydası bizimdir. Həqiqətən həmdə layiq olanı həmd etmək yaltaqlıq yox, onu düzgün görməkdir. Bizə hər şeyi verənə şükür etmək bizi şükürlü insanlar edir. Hər kəs ən dərin sədaqətini nəyəsə verir. Bizi yaradan Birə qulluq etmək insanı çoxlu ağadan azad edir. Onda iman, namaz və gözəl xarakter bir həyat tərzi olur.
Tam izah
Sual nəyi hazır qəbul edir
Sualın bir forması Allahı (﷾) alqışdan zövq alan kral kimi təsəvvür edir. Kral həmddən qazanır: o, onun hakimiyyətini və qürurunu möhkəmləndirir. Lakin Allah (﷾) barədə arqument heç nədən asılı olmayan Yaradan barədə arqumentdir. Belə Yaradan heç nə qazana bilməz, çünki Onda çatışmayan heç nə yoxdur. Həmd Onu böyüdə, etinasızlıq isə kiçildə bilməz. İbadətimizə ehtiyacı olan varlıq heç Allah (﷾) olmazdı. Filosoflar qeyd edir ki, ‘Tanrı’ sözünün özü ibadətə layiq olmaqla bağlıdır. Deməli, həqiqi sual Allahın (﷾) ibadətdən nə aldığı deyil. Sual ibadətin niyə Onun haqqı olduğu və ibadət edənə nə verdiyidir.
Qeyd edir ki, ‘Tanrı’ sözü məna baxımından ibadətlə sıx bağlıdır və bir varlığı Tanrı edən şey ibadətə layiq olması ola bilər. O yazır ki, bəzi dinlərdə, xüsusən müəyyən qərb monoteist dinlərində ibadət tam sədaqət və şərtsiz bağlılıq deməkdir. O, yeri gəlmişkən əlavə edir ki, hansısa varlığın əksər yetkin insanlar kimi muxtar fəallardan belə ibadətə layiq olub-olmaması açıq sualdır. Əgər ola bilərsə, bu, xüsusilə təsirli bir Tanrı olmalıdır.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
İslamın cavabı: Allah (﷾) ondan heç nə qazanmır
İslam məhz bunu deyir. Quran insanlara deyir ki, Allaha (﷾) möhtac olan onlardır və O, bütün ehtiyaclardan azaddır (35:15). Çalışan öz nəfsi üçün çalışır, çünki Allah (﷾) bütün ehtiyaclardan azaddır (29:6). İnsanlar Onu rədd etsə, Onun onlara ehtiyacı yoxdur (39:7). Peyğəmbərin (ﷺ) Allahdan (﷾) nəql etdiyi söz olan qüdsi hədisdə Allah (﷾) deyir ki, qulları Ona heç vaxt nə zərər, nə də fayda verə bilməz. Cinlər insanlar kimi Allaha (﷾) itaət etməyi və ya etməməyi seçə bilən görünməz varlıqlardır. Hər insan və cin ən təqvalı qəlbə sahib olsaydı, bu, Onun mülkünə heç nə əlavə etməzdi. Hamısı ən pis qəlbə sahib olsaydı, heç nə əskiltməzdi (Muslim 2577). Quran hətta soruşur ki, Allah (﷾) şükür edib iman gətirən birini cəzalandırmaqla nə qazana bilər (4:147).
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“Kim də (Allah yolunda və ya nəfsi ilə) cihad edərsə, o ancaq özü üçün cihad etmiş olar (faydası özünə qayıdar). Allah aləmlərə (məxluqata) möhtac deyildir.”
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
Allahın zülmü Özünə haram etməsi ilə başlayan uzun hədisin sonrakı hissəsində Əbu Zərr Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini rəvayət edir ki, Allah buyurur: Qullarım, siz heç vaxt Mənə zərər verməyə də, fayda verməyə də çata bilməzsiniz. Əgər əvvəliniz və axırınız, insanlar və cinlər hamınız aranızdakı ən təqvalı adamın qəlbinə malik olsaydınız, bu, Mənim mülkümə heç nə artırmazdı. Əgər hamınız ən pis adamın qəlbinə malik olsaydınız, ondan heç nə azaltmazdı. Əgər hamınız bir yerdə Məndən istəsəniz və hər birinizə istəyi verilsə, bu, dənizə batırılan iynə qədərindən artıq Məndə olanı azaltmaz. Sizin üçün saydığım yalnız əməllərinizdir, sonra sizə tam əvəzini verirəm. Odur ki, kim xeyir tapsa, Allaha həmd etsin, kim başqa şey tapsa, yalnız özünü qınasın. Hədisi-qüdsidir: mənası Allaha aiddir, sözlər isə Peyğəmbərindir.
“Əgər şükür etsəniz və iman gətirsəniz, Allah sizə nə üçün əzab versin! Allah şükrün əvəzini verəndir, (hər şeyi) biləndir.”
Həqiqi həmd yaltaqlıq deyil
Yaltaqlıq lütf qazanmaq üçün edilən yalan və ya şişirdilmiş tərifdir. Heç biri buraya uyğun deyil. Cəsur xilası və ya böyük əsəri görəndə onu yaxşı olduğu üçün tərifləyirik. Tərif heç kəsin eqosunu yedizdirmir. O göstərir ki, şeyi olduğu kimi görmüşük. Şükür üçün də eynidir. Ona kömək edənlərə heç vaxt təşəkkür etməyən insan onlardan yox, özü kasıblaşır. Şükür sağlam xarakterin hissəsidir. Bizə həyat və içindəki hər şeyi verən Yaradan varsa, Ona həmd və şükür sadəcə şeyləri düzgün görməkdir. Yenə də ibadət əsasən özünü yaxşı hiss etmək aləti deyil. Yaradan varsa, Ona heç vaxt şükür etməyən həyat nə qədər sakit hiss olunsa da, gerçəklə uyğunsuzdur.
“Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur –”
“Biz Loğmana: “Allaha şükür et” deyə hikmət verdik. Kim şükür etsə, özü üçün şükür etmiş olar. Kim nankor olsa, (bilsin ki,) Allah (onun şükrünə) möhtac deyildir, tərifəlayiqdir.”
İslamın cavabı: şükür verənin qazancıdır
Quran aləmlərin Rəbbi Allaha (﷾) həmdlə açılır (1:2). O, həmin həmddən kimin qazandığını da deyir. Quranın hörmət etdiyi müdrik Loğmana Allaha (﷾) şükür etmək deyilib. Şükür edən öz nəfsinin xeyrinə edir (31:12). Süleyman demişdir ki, şükür edən öz nəfsinin xeyrinə şükür edir və Rəbbi bütün ehtiyaclardan azaddır (27:40). Allah (﷾) deyir ki, insanlar şükür edəndə razı qalır və onlardakı nankorluğu sevmir (39:7). Razı qalmaq ehtiyac duymaq deyil. Yaxşı müəllim şagird öyrənəndə razı qalır, hərçənd öyrənmə şagirdin qazancıdır. İslamda ibadət təkcə qorxudan da doğmur. O, sevgini, ümidi və qorxunu birləşdirir. Quran deyir ki, iman gətirənlər Allaha (﷾) sevgidə daha güclüdür (2:165) və Onu çox sevən adlandırır (85:14).
“Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur –”
“Biz Loğmana: “Allaha şükür et” deyə hikmət verdik. Kim şükür etsə, özü üçün şükür etmiş olar. Kim nankor olsa, (bilsin ki,) Allah (onun şükrünə) möhtac deyildir, tərifəlayiqdir.”
“Kitabdan bilgisi olan birisi isə belə dedi: “Mən onu sənə gözünü yumub açmadan öncə gətirərəm!” (Süleyman o) taxtı yanında hazır durmuş görən kimi dedi: “Bu, Rəbbimin lütfündəndir ki, məni sınağa çəksin, görsün şükür edəcəyəm, yoxsa nankor olacağam! Kim şükür etsə, ancaq öz xeyrinə şükür etmiş olar, kim də nankor olsa, (bilsin ki,) həqiqətən, Rəbbim (onun şükrünə) möhtac deyil, Səxavətlidir!””
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
“İnsanlardan elələri də var ki, Allahdan qeyrilərini (Ona) tay tutur, onları da, Allahı sevdikləri kimi sevirlər. İman gətirənlərin isə Allaha olan sevgisi daha güclüdür. Kaş zülm edənlər əzabı görəcəkləri zaman bütün qüdrət və qüvvətin Allaha məxsus olduğunu və Allahın şiddətli əzab verdiyini biləydilər.”
“Çox bağışlayan da, çox Sevən də Odur!”
İbadət Onun haqqıdır, faydası bizimdir
Quran deyir ki, Allah (﷾) cinləri və insanları yalnız Ona qulluq etmək üçün yaradıb (51:56). Elə növbəti ayə deyir ki, O, onlardan nə ruzi, nə də yemək istəyir (51:57). Deməli, ibadət Onun ehtiyacı üçün deyil. O, Onun haqqıdır, çünki O, bütün həmdə layiqdir (35:15). O, səmimi olaraq yalnız Ona təqdim edilir (98:5) və onun bütün faydası bizə qayıdır. İbadət onu edəni formalaşdırır. Namaz insanı çirkin və haqsız əməllərdən saxlayır (29:45). Qəlblər Allahın (﷾) zikri ilə rahatlıq tapır (13:28). Eyni qüdsi hədisdə Allah (﷾) deyir ki, O, yalnız insanların öz əməllərini sayır, sonra əvəzini tam verir (Muslim 2577). İslamda iman, ibadət və davranış bir həyat tərzi kimi bir-birinə aiddir. Həyatın məqsədinə aid səhifə daha çox izah edir.
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
“Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Həqiqətən, Allah ruzi verəndir, qüvvət sahibidir, Mətindir.”
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“Halbuki onlara, dini məhz Allaha məxsus edib, batildən haqqa yönələrək ibadət etmələri, namaz qılmaları və zəkat vermələri əmr olunmuşdur. Doğru din də elə budur!”
“Kitabdan sənə vəhy olunanları oxu və namaz qıl. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis işlərdən çəkindirir. Allahı zikr etmək daha əzəmətlidir. Allah nə etdiklərinizi bilir.”
“Bunlar, iman gətirənlər və qəlbləri Allahı zikr etməklə rahatlıq tapanlardır. Bilin ki, qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə rahatlıq tapar.”
Allahın zülmü Özünə haram etməsi ilə başlayan uzun hədisin sonrakı hissəsində Əbu Zərr Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini rəvayət edir ki, Allah buyurur: Qullarım, siz heç vaxt Mənə zərər verməyə də, fayda verməyə də çata bilməzsiniz. Əgər əvvəliniz və axırınız, insanlar və cinlər hamınız aranızdakı ən təqvalı adamın qəlbinə malik olsaydınız, bu, Mənim mülkümə heç nə artırmazdı. Əgər hamınız ən pis adamın qəlbinə malik olsaydınız, ondan heç nə azaltmazdı. Əgər hamınız bir yerdə Məndən istəsəniz və hər birinizə istəyi verilsə, bu, dənizə batırılan iynə qədərindən artıq Məndə olanı azaltmaz. Sizin üçün saydığım yalnız əməllərinizdir, sonra sizə tam əvəzini verirəm. Odur ki, kim xeyir tapsa, Allaha həmd etsin, kim başqa şey tapsa, yalnız özünü qınasın. Hədisi-qüdsidir: mənası Allaha aiddir, sözlər isə Peyğəmbərindir.
| Kim | Quran və sünnə nə deyir |
|---|---|
| Allah (﷾) | Heç nə qazanmır. Hamının təqvası Onun mülkünə heç nə artırmazdı. |
| Şükr edən | Öz nəfsinə fayda verir. |
| Namaz qılan | Çirkin və haqsız işlərdən saxlanılır. |
| Allahı (﷾) zikr edən | Qəlbi rahatlıq tapır. |
| İmtina edən | Öz nəfsinə zülm edir. Allah (﷾) heç kimə zülm etmir. |
Onda niyə kimisə hesaba çəkmək?
Etirazın daha kəskin forması dilemmadır. Allah (﷾) ibadətdən qazanırsa, möhtacdır. Heç nə qazanmırsa, niyə onu istəyir və imtina edənləri niyə mühakimə edir? Birinci yarı, yuxarıda göstərildiyi kimi, keçmir. İkinci yarı imtinanı heç kəsə zülm etməyən şəxsi seçim sayır. Lakin bizə hər şeyi verəndən üz döndərmək nankorluqdur. Onun haqqını başqalarına vermək həqiqi zülmdür. Allah (﷾) tam ədalətlə mühakimə edir. Quran deyir ki, elçi gəlməmiş heç kəs cəzalandırılmır (17:15). Hər insana nə verildiyini yalnız Allah (﷾) mühakimə edir. Yanlışların əvəzini verən hakim onlardan yaralanmır. O, ədalətlidir.
“Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız. Allah isə Zəngindir, Tərifəlayiqdir.”
“Bir zaman Loğman öz oğluna nəsihət edərək demişdi: “Oğlum! Allaha şərik qoşma. Həqiqətən, (Allaha) şərik qoşmaq böyük zülmdür!””
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
İslamın cavabı: Allah (﷾) heç kimə zülm etmir, insanlar özlərinə zülm edir
Quran Loğmanın oğluna Allahdan (﷾) başqalarına ibadətin ən böyük zülm olduğunu dediyini nəql edir (31:13). O deyir ki, Allah (﷾) heç kimə heç zülm etmir. İnsanlar özlərinə zülm edir (10:44). O, zərrə qədər haqsızlıq etmir və hər yaxşı əməli ikiqat artırır (4:40). Qüdsi hədisdə Allah (﷾) deyir ki, zülmü Özünə haram edib. O, yalnız insanların öz əməllərini sayır və əvəzini tam verir (Muslim 2577). Cəhənnəmin əbədi olmasının ədalətli olub-olmamasına aid səhifə daha çox izah edir.
“Bir zaman Loğman öz oğluna nəsihət edərək demişdi: “Oğlum! Allaha şərik qoşma. Həqiqətən, (Allaha) şərik qoşmaq böyük zülmdür!””
“Həqiqətən, Allah insanlara əsla zülm etməz, lakin insanlar özləri özlərinə zülm edərlər.”
“Şübhəsiz ki, Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz. Əgər (qulun gördüyü iş) yaxşı əməl olarsa, (Allah onun savabını) qat-qat artırar və (bu əməl sahibinə) Öz tərəfindən böyük mükafat bəxş edər.”
Əbu Zərr Peyğəmbərin (ﷺ) dediyini rəvayət edir: Allah deyir: Ey qullarım, Mən zülmü Özümə haram etdim və onu aranızda da haram etdim, ona görə bir-birinizə zülm etməyin; Mənim hidayət etdiklərimdən başqa hamınız azmısınız, ona görə Məndən hidayət diləyin; siz gecə-gündüz günah edirsiniz, Mən isə bütün günahları bağışlayıram, ona görə Məndən bağışlanma diləyin. Hədisi-qüdsi: məna Allahındır, sözlər Peyğəmbərin.
Allahın zülmü Özünə haram etməsi ilə başlayan uzun hədisin sonrakı hissəsində Əbu Zərr Peyğəmbərin (ﷺ) belə dediyini rəvayət edir ki, Allah buyurur: Qullarım, siz heç vaxt Mənə zərər verməyə də, fayda verməyə də çata bilməzsiniz. Əgər əvvəliniz və axırınız, insanlar və cinlər hamınız aranızdakı ən təqvalı adamın qəlbinə malik olsaydınız, bu, Mənim mülkümə heç nə artırmazdı. Əgər hamınız ən pis adamın qəlbinə malik olsaydınız, ondan heç nə azaltmazdı. Əgər hamınız bir yerdə Məndən istəsəniz və hər birinizə istəyi verilsə, bu, dənizə batırılan iynə qədərindən artıq Məndə olanı azaltmaz. Sizin üçün saydığım yalnız əməllərinizdir, sonra sizə tam əvəzini verirəm. Odur ki, kim xeyir tapsa, Allaha həmd etsin, kim başqa şey tapsa, yalnız özünü qınasın. Hədisi-qüdsidir: mənası Allaha aiddir, sözlər isə Peyğəmbərindir.
Hər kəs nəyəsə qulluq edir
Bəziləri ibadətin azad insanlara yaraşmayan qulluq olduğunu deyir. Lakin hər kəs ən dərin sədaqətini nəyəsə verir. Bəziləri üçün bu, pul, karyera və ya başqalarının bəyənməsidir. Başqaları üçün ailə, dostlar və ya məqsəddir və bunlar yaxşı şeylərdir. Lakin yaxşı sədaqətlər də müxtəlif tərəflərə çəkir və heç biri bizi yaratmayıb. Heç biri digərləri arasında hakim ola bilmir və hər biri itirilə bilər. Həqiqi seçim qulluq etməklə azad olmaq arasında deyil. O, çoxlu ağa ilə bizi yaradan və bizdən heç nə istəməyən Bir arasındadır.
“Allah bir-biri ilə çəkişən bir neçə şərikli ağası olan kişi ilə tək bir ağası olan kişini məsəl çəkir. Onlar məsəlcə eyni ola bilərmi?! Həmd Allaha məxsusdur, lakin onların əksəriyyəti (bunu) bilməz.”
“Ey mənim zindan yoldaşlarım! Ayrı-ayrı ilahlar yaxşıdır, yoxsa Tək olan, (hər şeyə) Qalib gələn Allah?”
İslamın cavabı: bir Ağa insanı çoxlarından azad edir
Quran bunu məsəl kimi verir. Bir adam bir-biri ilə çəkişən çoxlu şərikə aiddir. Başqası tamamilə bir ağaya aiddir. İkisi bərabərdirmi (39:29)? Yusif iki zindan yoldaşından eynisini soruşub. Bir-biri ilə fərqli çoxlu rəbb yaxşıdır, yoxsa bir Allah (﷾) (12:39)? Yalnız Allaha (﷾) qulluq edən insanı dəb, insan qorxusu və tamah idarə etməməlidir. İslam kor iman da istəmir. Quran Allahı (﷾) zikr edib göylərin və yerin yaradılışı barədə də düşünənləri tərifləyir (3:190-191). Ona güvənməyə yaxşı səbəbi olandan sonra Allaha (﷾) itaət korluq yox, güvəndir.
“Allah bir-biri ilə çəkişən bir neçə şərikli ağası olan kişi ilə tək bir ağası olan kişini məsəl çəkir. Onlar məsəlcə eyni ola bilərmi?! Həmd Allaha məxsusdur, lakin onların əksəriyyəti (bunu) bilməz.”
“Ey mənim zindan yoldaşlarım! Ayrı-ayrı ilahlar yaxşıdır, yoxsa Tək olan, (hər şeyə) Qalib gələn Allah?”
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır. O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər, göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünər (və deyərlər:) Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən. Bizi Cəhənnəm əzabından qoru!”
Allahın (﷾) heç nəyə ehtiyacı yoxdursa, niyə ümumiyyətlə yaradır?
Yaratmaq almaq yox, verməkdir. Quran deyir ki, bütün ruzini verən Allahdır (﷾) və O, məxluqlarından heç nə istəmir (51:57-58). O, bizə verdiyi məqsədi adlandırır: Ona qulluq etmək (51:56). O, sınağı da adlandırır: O, hansımızın əməlcə yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb (67:2). Allahın (﷾) bizə dediyindən o yana İslam Onun səbəblərini təxmin etmir. Onun bizə dediyi ittihama cavab vermək üçün kifayətdir. O, bizi Ona qulluq etmək üçün yaradıb və bu xidmətin xeyri Onun yox, bizimdir.
“Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Həqiqətən, Allah ruzi verəndir, qüvvət sahibidir, Mətindir.”
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
Etirazlara cavablar
Quran 39:7 — əz-Zumər surəsi, ayə 7
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
Nə üçün istinad olunub
Allahın bizə ehtiyacı yoxdursa, Ona ibadətdən imtina edənləri niyə cəzalandırır? Bu, yaralı eqoya bənzəyir.
Cavab
Eyni ayə deyir ki, Allahın (﷾) Onu rədd edənlərə ehtiyacı yoxdur (39:7). Mühakimə Allahın (﷾) itkisinin qisasını alması deyil. O, insanların etdiklərinə ədalətdir. Allahın (﷾) haqqını başqalarına vermək özü zülmdür və Loğman onu ən böyük zülm adlandırır (31:13). Allah (﷾) heç kimə zülm etmir, insanlar özlərinə zülm edir (10:44). Qüdsi hədisdə Allah (﷾) deyir ki, O, yalnız insanların öz əməllərini sayır və əvəzini tam verir (Muslim 2577).
Nəticə — İslamda mühakimə insanların öz əməllərinin əvəzidir. Onda Allahın (﷾) heç bir itkisi və qazancı yoxdur.
Atheism and Agnosticism (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022)
Qeyd edir ki, ‘Tanrı’ sözü məna baxımından ibadətlə sıx bağlıdır və bir varlığı Tanrı edən şey ibadətə layiq olması ola bilər. O yazır ki, bəzi dinlərdə, xüsusən müəyyən qərb monoteist dinlərində ibadət tam sədaqət və şərtsiz bağlılıq deməkdir. O, yeri gəlmişkən əlavə edir ki, hansısa varlığın əksər yetkin insanlar kimi muxtar fəallardan belə ibadətə layiq olub-olmaması açıq sualdır. Əgər ola bilərsə, bu, xüsusilə təsirli bir Tanrı olmalıdır.
Nə üçün istinad olunub
İbadət şərtsiz itaət deməkdir. Azad əxlaqi fərd vicdanını başqasına verə bilməz, ona görə heç bir varlıq ibadətə layiq ola bilməz.
Cavab
Allahın (﷾) kamil yaxşı olduğunu və hər şeyi bildiyini mühakimə etməyə yaxşı səbəbi olan insan Ona güvənəndə vicdanından istifadə edir. O, ondan əl çəkmir. Belə Allah (﷾) heç vaxt çirkin işi əmr etmir (7:28). Heç kəs ən yüksək sədaqət olmadan yaşamır. Bizi yaradan və bizdən heç nə istəməyən Birə qulluq insanı kiçik ağalardan azad edir (39:29).
Nəticə — Kamil yaxşı Allaha (﷾) güvənmək təslim edilmiş yox, işləyən vicdandır.
Quran 39:7 — əz-Zumər surəsi, ayə 7
“Küfr etsəniz, (bilin ki,) Allah sizə möhtac deyildir. O, qullarının küfr etməsinə razı olmaz. Əgər şükür etsəniz, sizdən razı qalar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra Rəbbinizin hüzuruna qayıdacaqsınız. O sizə nə etdiklərinizi bildirəcəkdir. Həqiqətən, O, sinələrdə olanları biləndir.”
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, insanlar şükür edəndə Allah razı qalır. Həmd istəyən və ondan razı qalan varlıq lovğa görünür.
Cavab
Lovğalıq öz dəyərini hiss etmək üçün tərifə ehtiyac duymaqdır. Heç nəyi çatışmayan Yaradana bu lazım ola bilməz. Onun razı qaldığını deyən eyni ayə Onun bizə ehtiyacı olmadığını deyir (39:7). O, bütün yaradılışdan heç bir ehtiyac duymur (29:6). Yaxşı müəllim şagird öyrənəndə razı qalır, hərçənd qazanc şagirdindir. O, biz şükür edəndə razı qalır və onun xeyri Onun yox, bizimdir (31:12).
Nəticə — Razı qalmaq ehtiyac duymaq deyil. Allah (﷾) şükürümüzdən razı qalır və onun xeyri bizimdir.
The Natural History of Religion (1757)
Tək Tanrıya inamın necə yarandığını izah edir. İnsanlar əvvəlcə naməlum səbəblərdən qorxub və görünməz qüvvələri dua və qurbanla razı salmağa çalışıblar. Zaman keçdikcə bir tanrı seçilib. Onu razı salmaq və tərifləmək həyəcanı ilə ibadət edənlər ona verdikləri kamilliklərdə bir-birini ötüblər və nəhayət onu sonsuz və kamil adlandırıblar. Hume-un məqsədi Tanrıya inamın, insanlarda olduğu şəkildə, ağıl yürütməyə deyil, qorxuya və cəhalətə əsaslandığını göstərməkdir.
Nə üçün istinad olunub
Hume iddia edib ki, bir Tanrıya inam mülahizədən yox, qorxudan yaranıb. İnsanlar tanrını razı salıb tərifləməyə çalışıb və tərif onu kamil adlandırana qədər böyüyüb. Bu baxışa görə, ibadət yaltaqlıqdır.
Cavab
Hume insanların həmdə necə gəldiyini danışır və bununla inamın ağıla əsaslanmadığını göstərmək istəyir. Lakin insanların inama necə gəldiyi hekayəsi onun üçün yaxşı səbəblərin olmadığını göstərə bilməz. Heç nədən asılı olmayan Yaradan üçün səbəblər öz şərtləri ilə cavablandırılmalıdır. Yaltaqlıq lütf qazanmaq üçün edilən yalan və ya şişirdilmiş tərifdir. Allah (﷾) həmddən heç nə qazanmır (Muslim 2577), şükür edən isə qazanan olur (31:12).
Nəticə — Yaltaqlıq ittihamına həmddən qazanan Tanrı lazımdır. Allah (﷾) ondan heç nə qazanmır, ona görə ittiham Ona çatmır.
Quran 51:56 — əz-Zariyat surəsi, ayə 56
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
Nə üçün istinad olunub
Allah bizi Ona ibadət etmək üçün yaradıbsa, bizdən nəsə istəməlidir. Heç nəyə ehtiyacı yoxdursa, niyə ümumiyyətlə yaradır?
Cavab
Növbəti ayə birinci yarıya cavab verir: O, məxluqlarından nə ruzi, nə də yemək istəyir (51:57). Bütün ruzini verən Odur (51:58). Yaratmaq almaq yox, verməkdir. Quran məqsədi (51:56) və kimin əməlcə yaxşı olması sınağını (67:2) adlandırır. İslam Allahın (﷾) dediyindən o yana təxmin etmir.
Nəticə — Allah (﷾) insanları Ona qulluq etmək üçün yaradıb və onun xeyri Onun yox, onlarındır. İslam bundan artığını iddia etmir.
Baxışlar
Ağıldan yox, qorxudan doğan ibadət
Hume deyirdi ki, bir kamil Tanrıya inam mülahizədən yox, qorxudan yaranıb. İnsanlar görünməz qüvvələri qazanmağa çalışıb və bir tanrını tərifləməkdə bir-birini ötərək onu kamil adlandırıblar.
Devid Yum, The Natural History of Religion (1757)
Kamil Tanrıya inam mülahizədən yox, qorxudan yaranıb. İnsanlar bir tanrını razı salıb tərifləməyə çalışıb, hər biri əvvəlkini ötüb, nəhayət onu kamil adlandırıb.
Təkzib
Humenin hekayəsi Tanrıya inamın ağıla əsaslanmadığını göstərmək üçündür. Lakin Yaradan barədə arqument həmddən və ya qorxudan başlamır. O, heç nədən asılı olmayana bağlı dünyadan başlayır. Bu səbəblər ibadət necə başlasa da qüvvədədir. Tanrının lütfünü qazanmaq üçün onu tərifləmək ona həmddən qazanan kimi baxmaqdır. Heç nəyi çatışmayan Yaradan ondan heç nə qazanmır (35:15; Muslim 2577).
İbadət və əxlaqi muxtariyyət
İbadət şərtsiz itaət deməkdir. Əxlaqi fərd doğru və yanlış barədə öz mühakiməsini başqasına verə bilməz. Deməli, heç bir varlıq ibadətə layiq ola bilməz və Tanrı tərifə görə ona layiq olduğu üçün Tanrı yoxdur.
Din fəlsəfəsində arqument; Paul Draper sualı Stanford Encyclopedia of Philosophy-də qeyd edir
İbadət insandan sual vermədən itaət etməyi istəyir. Əxlaqi fərd öz mühakiməsindən əl çəkə bilməz, ona görə heç bir varlığa haqlı olaraq ibadət edilə bilməz.
Təkzib
Varlığın kamil yaxşı olduğunu və hər şeyi bildiyini mühakimə edib sonra Ona güvənmək, əl çəkilmiş yox, işləyən əxlaqi mühakimədir. Biz kiçik miqyasda dürüst həkimlə də belə edirik. Kamil yaxşı Allah (﷾) heç vaxt çirkin işi əmr etmir (7:28). O, ədaləti və yaxşılığı əmr edir (16:90). İslam düşüncə ilə çatılan iman istəyir (3:190-191).
İslam baxışı
Allah (﷾) bütün ehtiyaclardan azaddır və ibadətdən heç nə qazanmır. İbadət Onun haqqıdır, yalnız Ona təqdim edilir və onun faydası ibadət edənindir. O, bizi yaradan Birə dürüst həmd, şükür və qulluqdur və insanı çoxlu ağadan azad edir.
Quran deyir ki, insanlar Allaha (﷾) möhtacdır. O, bütün ehtiyaclardan azaddır və onlara ehtiyacı yoxdur.
Qüdsi hədisdə Allah (﷾) deyir ki, qulları Ona heç vaxt nə zərər, nə də fayda verə bilməz. Hamısının birlikdə təqvası Onun mülkünə heç nə əlavə etməzdi.
İbadət Allahın (﷾) haqqıdır, səmimi olaraq yalnız Ona təqdim edilir.
Allaha (﷾) şükür şükür edənin nəfsinə fayda verir.
Allah (﷾) cinləri və insanları Ona qulluq etmək üçün yaradıb və onlardan ruzi istəmir.
İbadət ibadət edəni formalaşdırır: namaz yanlışdan saxlayır, Allahın (﷾) zikri qəlblərə rahatlıq gətirir.
Bir Allaha (﷾) qulluq insanı çoxlu ağaya qulluqdan azad edir.