Qısa cavab
Ölümdən sonrakı həyat bizi kimin yaratmasından irəli gəlir. Yaradan varsa, bizi bir dəfə yaradan yenidən yarada bilər. Nəyisə yenidən yaratmaq onu ilk dəfə yaratmaqdan çətin deyil. O Yaradan ədalətlidirsə, hekayə qəbirdə bitə bilməz. Böyük zülm edən bir çox insan rahatlıq içində ölür. Onların zülm etdiyi bir çox insan isə səsi eşidilmədən ölür. Ədalətli Yaradan hər ikisinə eyni cür davranmaz. Bu, inanca çevrilmiş arzu deyil. Bu, Yaradandan irəli gəlir və Onun dəlilləri başqa səhifələrdə verilib. Quran da eyni cür düşünür. Bir adam çürümüş sümükləri kimin dirildə biləcəyini soruşur. Cavab onları ilk dəfə yaradandır.
Tam izah
Sual Yaradanın olub-olmamasından asılıdır
Yaradan olmadan ölümdən sonrakı həyatı gözləmək üçün az səbəb var. Tanrıya inanmayan britaniyalı filosof Bertrand Russell 1925-ci ildə iddia edib ki, insan, ehtimal ki, ölümdən sonra qalmır. O dedi ki, düşüncə beyindən asılıdır və ölüm beyni məhv edir. Stanford Encyclopedia of Philosophy-dəki sual icmalı da oxşar nöqtəyə gəlir. Deyir ki, Tanrı olmadan sırf təbii dünya sağ qalma üçün az ümid verir. Əlavə edir ki, Tanrıya inam və axirətə inam bir-birinə sıx bağlıdır. Deməli, bu səhifə tək arqument gətirmir. O, Allahın (﷾) varlığını necə bildiyimizi və Allahı (﷾) kimin yaratdığını soruşan səhifələr üzərində qurulur. O səbəblər qüvvədədirsə, qalanı onlardan irəli gəlir.
İddia edir ki, düşüncə beynin təşkilindən asılıdır, buna görə də fərdin düşüncəsinin bu təşkili məhv edən bədən ölümündən sonra qaldığını güman etmək olmaz. O, bunu yalnız ehtimal arqumenti, lakin elmi nəticələrin çoxunun əsaslandığı qədər güclü arqument adlandırır. Deyir ki, dinin mənbəyi dəhşətdir, öləndə çürüyəcəyinə inanır, xoşbəxtlik, düşüncə və məhəbbət isə sona çatsa da, dəyərini saxlayır.
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
Bizi bir dəfə yaradan yenidən yarada bilər
Hər birimiz bir vaxt yox idik, indi isə varıq. Biz heç nə ikən bizi var edən daha çətin işi görüb. Bizi geri qaytarmaq həmin Yaradan üçün daha çətin deyil. Onun bacarmadığını demək birinci yaradılışı qəbul edib, heç bir səbəb göstərmədən ikincini inkar etməkdir. Bu etiraz köhnədir. Quran çürümüş sümükləri kimin dirildə biləcəyini soruşan adamı qeyd edir. Onun cavabı hədə yox, səbəbdir: onları ilk dəfə yaradan.
“O Bizə bir məsəl çəkdi, lakin öz yaradılışını unutdu. O: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?”– dedi. De: Onları ilk dəfə yaradan (Allah) dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu yaxşı tanıyandır.”
“Məxluqatı ilk dəfə (yoxdan) yaradan, öldükdən sonra təkrar dirildən Odur. Bu da Onun üçün çox asandır. Göylərdə və yerdə olan ən uca sifətlər Ona məxsusdur. O, Qüdrətlidir, Hikmət sahibidir.”
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
Ədalətli Yaradan hesabı qəbirdə bağlamaz
Dünyaya olduğu kimi baxın. İşgəncə verən və oğurlayan bir çox insan qocalıb rahatlıq içində ölür. Onların bir çox qurbanı gənc ölür və heç bir məhkəmə onları dinləmir. Ölüm son isə, zalım və məzlum eyni cür bitir. Hesabları eyni xətdə bağlanır. İndi fərz edin ki, dünyanın Yaradanı ədalətlidir. O, ədaləti bilən və zülmü pisləyən insanları yaradıb. Bu hissi verən, verdiyi insanlardan az ədalətli deyil. İnsanlar ehtiyacdan, cəhalətdən və ya kindən zülm edir. O, heç nəyə möhtac deyil, hər şeyi bilir və zərərdən heç nə qazanmır. Deməli, Onun buna heç bir səbəbi yoxdur. O, zülmün niyə bir müddət qalmasına icazə verdiyi Allahın (﷾) əzaba niyə icazə verdiyi barədə səhifədə cavablanır. Hər hesabın həll olunmadan bağlanmasına icazə verən Yaradan ədalətli olmazdı. Deməli, ədalətli Yaradan varsa, ölümdən sonra haqq-hesab bundan irəli gəlir. Alman filosof Immanuel Kant da oxşar arqument gətirib. O hesab edirdi ki, əxlaqi həyat bizdən həm Tanrını, həm də gələcək həyatı qəbul etməyi tələb edir. Tanrı ona görə lazımdır ki, sonda xoşbəxtlik əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin. Bu həyat bunu açıq-aydın təmin etmir, buna görə o, gələcək həyata işarə edir.
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
Yaradan var
O, ədalətlidir
Bizə ədalət hissi verən bizdən az ədalətli deyil və zərərdən heç nə qazanmır.
Bu həyat hesabları bağlanmamış qoyur
İşgəncə verib oğurlayan çoxları qoca və rahat ölür; qurbanlarının çoxu heç vaxt eşidilmir.
Deməli, hesab qəbirdə bağlanmır
Hər hesabı bağlanmamış qoyan ədalətli Yaradan ədalətli olmazdı.
Ölümdən sonra hesab
İnanca çevrilmiş arzu deyil
Russell dedi ki, dinin mənbəyi dəhşətdir. O həmçinin dedi ki, insanlar Tanrıya qismən təhlükəsizlik arzusundan inanır. Lakin inancın haradan gəldiyi onun doğru olub-olmadığını göstərmir. Stanford icmalı bu məqamı qeyd edir. Arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız bizim qayğımıza qalan Yaradanın olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Sual da elə budur. Buradakı arqument istəkdən yox, ədalətli Yaradandan haqq-hesaba gedir. Bu inanc yumşaq təsəlli də deyil. O, insanın öz əməllərini, ən kiçiyinə qədər, mühakiməyə qoyur.
İddia edir ki, düşüncə beynin təşkilindən asılıdır, buna görə də fərdin düşüncəsinin bu təşkili məhv edən bədən ölümündən sonra qaldığını güman etmək olmaz. O, bunu yalnız ehtimal arqumenti, lakin elmi nəticələrin çoxunun əsaslandığı qədər güclü arqument adlandırır. Deyir ki, dinin mənbəyi dəhşətdir, öləndə çürüyəcəyinə inanır, xoşbəxtlik, düşüncə və məhəbbət isə sona çatsa da, dəyərini saxlayır.
Bu həyatın ədalətsizliyini düzəltmək üçün gələcək həyatın lazım olduğu arqumentinə cavab verir. Russell deyir ki, bu dünya, ehtimal ki, kainatın ədalətli nümunəsidir. Portağal yeşiyinin üst qatı xarabdırsa, alt qatların yaxşı olduğunu deyil, hamısının xarab olduğunu nəticə çıxarırlar. Əlavə edir ki, insanların çoxu Tanrıya uşaqlıqda öyrədildiyi üçün, sonra isə təhlükəsizlik arzusundan inanır.
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
“Hər kəsin kitabı qarşısına qoyulacaq və sən günahkarların orada (yazılmış) olanlardan qorxduqlarını görəcəksən. Onlar deyəcəklər: “Vay halımıza! Bu necə bir kitab imiş! O nə bir kiçik, nə də bir böyük günahı buraxmadan hamısını sayıb yazmışdır!” Onlar etdikləri əməlləri öz qarşılarında görəcəklər. Rəbbin heç kəsə zülm etməz!”
Beyin öləndə
Russellin ən güclü məqamı beyin idi. Düşüncə beyinlə gedir və ölüm beyni məhv edir. Russell buna ehtimal arqumenti dedi, lakin elmi nəticələrin çoxunun əsaslandığı qədər güclü. Bu, göstərir ki, bu həyatda ağıl beyin vasitəsilə işləyir. İnsanın beyindən başqa heç nə olmadığını göstərmir. Aparıcı ağıl filosofları, onların arasında ateistlər də, iddia edir ki, heç bir fiziki izah beyin fəaliyyətinin niyə ümumiyyətlə içəridən hiss edildiyini izah etmir. Şüur və maddə barədə səhifə bunu açıqlayır. Ən əsası, burada iddia insanın öz təbiəti ilə sağ qalması deyil. İddia Yaradanın onu dirildəcəyidir. Russell insanı hissələrinə ayrılanda qalmayan su damlasına bənzədib. Lakin damlanı onu ilk dəfə yaradan yenidən yarada bilər.
İddia edir ki, düşüncə beynin təşkilindən asılıdır, buna görə də fərdin düşüncəsinin bu təşkili məhv edən bədən ölümündən sonra qaldığını güman etmək olmaz. O, bunu yalnız ehtimal arqumenti, lakin elmi nəticələrin çoxunun əsaslandığı qədər güclü arqument adlandırır. Deyir ki, dinin mənbəyi dəhşətdir, öləndə çürüyəcəyinə inanır, xoşbəxtlik, düşüncə və məhəbbət isə sona çatsa da, dəyərini saxlayır.
Şüurun ‘asan problemlərini’ (beynin necə ayırd etdiyi, xəbər verdiyi və davranışı idarə etdiyi) ‘çətin problemdən’ ayırır: bütün bu emalı niyə ümumiyyətlə təcrübə müşayiət edir? İddia edir ki, funksiyaları izah etmək təcrübəni izah etmir, buna görə reduktiv izahın adi üsulları burada iflasa uğrayır.
Ateist filosof Nagel iddia edir ki, təbiətin materialist neodarvinist mənzərəsi demək olar ki, mütləq yanlışdır, çünki şüuru, ağlı və dəyəri izah edə bilmir. O, Tanrıya inamı qəbul etmir, amma hesab edir ki, ağlın həqiqəti dərk etməsi təbii seçmənin əlavə məhsulu kimi izah oluna bilməz.
Bu səhifə ölümə yaxın təcrübələrə əsaslanmır
Həyata qaytarılan bəzi insanlar işıqlardan, tunellərdən və ya ölülərlə görüşdən danışır. Başqaları bu xəbərləri ölən beyinlə izah edir. Stanford icmalı mübahisəni çıxılmaza yaxın sayır. Bu səhifə belə xəbərlərin heç birini sübut kimi işlətmir, keçmiş həyatı xatırlamaq iddiasını da. Gələcək həyatın dəlili Yaradana və Onun ədalətinə əsaslanır. O, ölümün kənarından gələn heç bir xəbərdən asılı deyil.
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
İslamın cavabı: sizi ilk dəfə yaradan
Quran çürümüş sümükləri kimin dirildə biləcəyini soruşan adama cavab verir. Deyir ki, onları ilk dəfə yaradan dirildəcək. Deyir ki, Allah (﷾) məxluqatı ilk dəfə yaradır, sonra təkrar dirildir və bu, Onun üçün çox asandır. Dirilişə şübhə edənə bətndəki öz başlanğıcını göstərir. Yağış yağanda hərəkətə gələn cansız torpağı da göstərir. Başqaları dedi ki, torpaq olduqdan sonra qayıdış uzaq bir şeydir. Quran cavab verir ki, Allah (﷾) yerin onlardan nəyi əskiltdiyini bilir və Onun yanında bunu qoruyan Kitab vardır.
“O Bizə bir məsəl çəkdi, lakin öz yaradılışını unutdu. O: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?”– dedi. De: Onları ilk dəfə yaradan (Allah) dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu yaxşı tanıyandır.”
“Məxluqatı ilk dəfə (yoxdan) yaradan, öldükdən sonra təkrar dirildən Odur. Bu da Onun üçün çox asandır. Göylərdə və yerdə olan ən uca sifətlər Ona məxsusdur. O, Qüdrətlidir, Hikmət sahibidir.”
“Ey insanlar! Yenidən diriləcəyinizə şübhə edirsinizsə, (bilin ki,) həqiqətən də, Biz sizi torpaqdan, sonra nütfədən, sonra laxtalanmış qandan, daha sonra tam bir şəklə salınmış və ya salınmamış bir parça ətdən yaratdıq ki, (qüdrətimizi) sizə bəyan edək. Bətnlərdə istədiyimizi müəyyən bir vaxta qədər saxlayırıq. Sonra sizi (oradan) uşaq olaraq çıxardırıq ki, yetkinlik çağına yetişəsiniz. Sizdən kimisi (yetkinlik yaşına çatmamış) vəfat edir, kimisi də ömrünün ən rəzalətli dövrünə çatdırılır ki, vaxtilə bildiyi şeyləri unutsun. Sən yer üzünü cansız görürsən. Biz ona yağmur endirdiyimiz zaman o, hərəkətə gəlib qabarar və cürbəcür gözəl bitkilər bitirər.”
“Məgər biz ölüb torpaq olduqdan sonra (yenidən diriləcəyik)? Bu, uzaq bir qayıdışdır! Həqiqətən, Biz yerin onlardan nəyi əskiltdiyini (yerin onların cəsədlərini yeməsini) bilirik. Bizdə hər şeyi qoruyan bir Kitab (Lövhi-məhfuz) vardır.”
İslamın cavabı: surət yox, eyni insan
İslam plandan yeni insan qurulduğunu öyrətmir. Quran deyir ki, Allah (﷾) ölüm anında insanların canını alır və saxlayır. Ölümlə dirildikləri Gün arasında maneə, bərzəx var. İslam öyrədir ki, həmin Gün Allah (﷾) bədəni dirildir və saxladığı canı ona qaytarır. Quran deyir ki, O, sümüklərin özünü dirildəcək. Deyir ki, O, insanın barmaq uclarını da bərpa etməyə qadirdir. Deməli, dirilən bədəni və canı ilə eyni insandır. İslamda ölümdən sonra nə baş verdiyi barədə səhifə gözləmə vaxtını təsvir edir.
“Allah ölənlərin canını ölüm anında, ölməyənlərin canını isə onlar yuxuda ikən alır. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını saxlayar, digərini isə müəyyən olunmuş vaxtadək buraxar. Həqiqətən, bunda düşünən bir qövm üçün dəlillər vardır.”
“Nəhayət, onlardan birinə ölüm gəldiyi zaman deyər: “Ey Rəbbim! Məni geri qaytar. Bəlkə, tərk etdiyim yaxşı əməlləri (indi) edəm”. Xeyr! Onun bu dedikləri ancaq (boş) bir sözdür. Onların arxasında diriləcəkləri günə qədər bərzəx (həyatı) vardır.”
“O Bizə bir məsəl çəkdi, lakin öz yaradılışını unutdu. O: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?”– dedi. De: Onları ilk dəfə yaradan (Allah) dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu yaxşı tanıyandır.”
“Məgər insan (ölüb çürüdükdən sonra) onun sümüklərini bir yerə yığa bilməyəcəyimizimi zənn edir?! Bəli, Biz onun barmaq uclarını da bərpa etməyə qadirik.”
İcmal məqaləsi. Deyir ki, Tanrı olmadan materialist və naturalist dünyagörüşü sağ qalma üçün heç də ümidverici deyil, Tanrıya və axirətə inam isə bir-birinə sıx bağlıdır. Axirət olmasa, bu həyatın ədalətsizlikləri heç vaxt düzəlməzdi. Ruh ölümlə dirilmə arasında qalırsa, dirildilən eyni şəxsdir. Kantın əxlaqi həyatın həm Tanrını, həm gələcək həyatı qəbul etməyi tələb etdiyi baxışını bildirir və ikisini ayrılmaz sayır: Tanrı, sonda xoşbəxtlik indiki həyatın təmin edə bilmədiyi əxlaqi dəyərə uyğun gəlsin deyə; sonsuz həyat isə sonsuz əxlaqi tərəqqi üçün. Deyir ki, arzu ilə düşünmə ittihamı yalnız kainatın insanlara dost olmadığını əvvəldən qəbul edəndə qüvvədədir. Ölümə yaxın təcrübələr və psixik tədqiqatlardan gələn dəlillər barədə mübahisənin çıxılmaza yaxın olduğunu tapır.
İslamın cavabı: boşuna yaradılmamış və eyni cür davranılmayan
Quran insanların əbəs yerə yaradıldıqlarını və hesab vermək üçün geri qaytarılmayacaqlarını düşünüb-düşünmədiyini soruşur. Pislik edənlərin iman gətirib saleh əməllər edənlərlə eyni tutulacaqlarını güman edib-etmədiklərini soruşur. Deyir ki, Allah (﷾) göyləri və yeri ədalətlə yaradıb ki, hər kəs qazandığının əvəzini tapsın. Gecikmə laqeydlik deyil. Allah (﷾) zalımlara bir Günə qədər vaxt verir. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq. Hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq. O həmçinin başqasına haqsızlıq edən hər kəsə dedi ki, pul olmayacaq Gündən əvvəl bunu indi düzəltsin.
“Yoxsa elə hesab edirdiniz ki, sizi əbəs yerə yaratmışıq və siz (heç vaxt) Bizə qaytarılmayacaqsınız?”
“Yoxsa günah qazananlar, özlərini, həyatda olduğu kimi ölümlərindən sonra da iman gətirib saleh əməllər edənlərlə eyni tutacağımızı güman edirlər?! Onlar nə pis mühakimə yürüdürlər! Allah, göyləri və yeri ədalətlə və hər kəsə qazandığının əvəzini versin deyə yaratmışdır. Onlara zülm edilməz.”
“Biz heç müsəlmanları günahkarlara tay tutarıqmı?! Sizə nə olub, necə hökm verirsiniz?!”
“Zalımların etdikləri əməllərdən Allahı əsla xəbərsiz sanma. Allah onların cəzasını gözlərin bərələ qalacağı günə saxlamışdır.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq, hətta buynuzsuz qoyun buynuzlu qoyundan haqqını alacaq.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: başqasına namusunda və ya başqa bir şeydə haqsızlıq edən pul olmayacaq gündən əvvəl bu gün ondan halallıq almalıdır. Yaxşı əməlləri varsa, haqsızlıq qədər ondan götürüləcək. Yoxdursa, haqsızlığa uğrayanın pis əməllərinin bir hissəsi onun üzərinə qoyulacaq.
“Biz Qiyamət günü ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə hər hansı bir şeydə zülm edilməyəcəkdir. (Görülmüş iş) bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib (tərəziyə) qoyacağıq. Biz hesab çəkməyə bəs edərik.”
Qayıdışa doğru yaşanan bütöv həyat
İslam üçün qayıdışa inam bütöv həyat yolunu formalaşdırır: iman, ibadət və xarakter birlikdə. Quran deyir ki, Allah (﷾) hansımızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. Deyir ki, tam əvəz yalnız Qiyamət günü verilir. O, Musanın qövmündən olan varlı adam Qarundan danışır. Qövmünün ona verdiyi nəsihəti təqdirlə qeyd edir: Axirət yurduna can at, lakin dünyadakı nəsibini unutma. Allah (﷾) sənə yaxşılıq etdiyi kimi, sən də yaxşılıq et. Bu həyat axirətlə dəyərsizləşmir. Burada edilən hər əməl çəkiləcək.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
“Allahın sənə verdiyi ilə Axirət yurduna can at. Dünyadakı nəsibini də unutma. Allah sənə yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (başqalarına) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə çalışma. Şübhəsiz ki, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz.”
Etirazlara cavablar
Russell, “Why I Am Not a Christian” (1927)
Bu həyatın ədalətsizliyini düzəltmək üçün gələcək həyatın lazım olduğu arqumentinə cavab verir. Russell deyir ki, bu dünya, ehtimal ki, kainatın ədalətli nümunəsidir. Portağal yeşiyinin üst qatı xarabdırsa, alt qatların yaxşı olduğunu deyil, hamısının xarab olduğunu nəticə çıxarırlar. Əlavə edir ki, insanların çoxu Tanrıya uşaqlıqda öyrədildiyi üçün, sonra isə təhlükəsizlik arzusundan inanır.
Nə üçün istinad olunub
Bildiyimiz dünyadan ədalətli təxmin budur ki, başqa yerdə də ədalətsizlik var və dünyanı ədalət idarə etmir. Üst qatın xarab olması yeşiyin xarab olması deməkdir.
Cavab
Russellin təxmini göndərəni barədə heç nə bilmədiyimiz yeşiyə uyğun gəlir. Bu səhifə başqa əsaslarla bilinən Yaradandan və Onun ədalətindən başlayır. Hələ məhkəmə qurmamış ədalətli hökmdar ədalətsiz hökm verməyib. Allahın (﷾) zülmün bir müddət qalmasına niyə icazə verdiyi Allahın (﷾) əzaba niyə icazə verdiyi barədə səhifədə cavablanır. Quran deyir ki, gecikmə laqeydlik yox, möhlətdir.
Nəticə — Russellin yeşik arqumenti Yaradanı yalnız üst qatla mühakimə edir. O, heç nəyə möhtac olmayan və bütün hesabı gözləyən Yaradandan başlayan arqumentə toxunmur.
Russell, What I Believe (1925)
İddia edir ki, düşüncə beynin təşkilindən asılıdır, buna görə də fərdin düşüncəsinin bu təşkili məhv edən bədən ölümündən sonra qaldığını güman etmək olmaz. O, bunu yalnız ehtimal arqumenti, lakin elmi nəticələrin çoxunun əsaslandığı qədər güclü arqument adlandırır. Deyir ki, dinin mənbəyi dəhşətdir, öləndə çürüyəcəyinə inanır, xoşbəxtlik, düşüncə və məhəbbət isə sona çatsa da, dəyərini saxlayır.
Nə üçün istinad olunub
Düşüncə beyindən asılıdır və ölüm beyni dağıdır. Dağılmış su damlası yaşlığını saxlamır.
Cavab
Bu, insanın öz təbiəti ilə nə edə biləcəyi barədə iddiadır. İslamın iddiası Yaradanın nə etdiyi barədədir. Dağılmış damlanı onu ilk dəfə yaradan yenidən yarada bilər. Russell arqumentini elmi nəticələrin çoxu qədər güclü sayırdı. Lakin elm Yaradanın nə edə biləcəyini yox, təbiətin özü-özünə nə etdiyini ölçür.
Nəticə — Beyin arqumenti ağlın indi beyin vasitəsilə işlədiyini göstərir; Yaradanın insanı dirildməsinə qarşı heç nə demir.
van Inwagen, “The Possibility of Resurrection” (1978)
İddia edir ki, şey tamamilə məhv olubsa, yenidən yaradılan onun özü deyil, mükəmməl surəti olardı. Misalı 457-ci ildə yandırılmış və 458-ci ildə Tanrı tərəfindən yenidən yaradıldığı deyilən Augustinusun öz əli ilə yazdığı əlyazmadır. Van Inwagen özü dirilməyə inanan xristiandır və şəxsin tamamilə maddi olduğu fikrindədir. Bu baxışda dirilmənin heç olmasa mümkün olduğunu göstərmək üçün ehtimal edib ki, Tanrı ölüm vaxtı bədəni və ya yalnız onun nüvəsini (beyin və mərkəzi sinir sistemi) qorumaq üçün götürüb yerinə əvəzedici qoya bilər. Sonra başqa yolların da ola biləcəyini yazıb.
Nə üçün istinad olunub
Tanrı da çürümüş insanın yalnız mükəmməl surətini yarada bilərdi. O surət mən olmazdım.
Cavab
Bu tapmaca yalnız insandan ölümlə dirilmə arasında heç nə qalmadıqda yaranır. İslam öyrədir ki, Allah (﷾) ölüm anında canı alır və onu Günə qədər saxlayır. Sonra bədəni dirildir və canı ona qaytarır. Stanford icmalının qeyd etdiyi kimi, qalan can insanı eyni saxlayır.
Nəticə — Allahın (﷾) saxladığı can ölən insanı dirilən insana bağlayır, buna görə dirilən surət deyil.
Quran 36:78-79 — Yasin surəsi, ayə 78-79
“O Bizə bir məsəl çəkdi, lakin öz yaradılışını unutdu. O: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?”– dedi. De: Onları ilk dəfə yaradan (Allah) dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu yaxşı tanıyandır.”
Nə üçün istinad olunub
‘Tanrı bunu edə bilər’ sübut deyil. Bu, sadəcə sualı Tanrının olub-olmamasına keçirir.
Cavab
Ayə heç kimdən Allahın (﷾) gücünə sözlə inanmağı istəmir. O, öz yaradılışını unudan adama cavab verir: birincini yaradan ikincini də yarada bilər. Yaradana şübhə edən üçün Onun dəlilləri birinci gəlir. Onlar Allahın (﷾) varlığını necə bildiyimizi və Allahı (﷾) kimin yaratdığını soruşan səhifələrdədir. Onlar qüvvədə olandan sonra yenidən yaratmaq ilk dəfə yaratmaqdan çətin deyil.
Nəticə — Ayənin səbəbi birinci yaradılışı qəbul edən hər kəs üçün qüvvədədir, o birinci yaradılışın Yaradanının dəlili isə başqa yerdə açıq verilib.
Baxışlar
Ateist: ölüm sondur
Düşüncə beyindən asılıdır, buna görə beyinlə birlikdə bitir. Gördüyümüz ədalətsizlik kainatın ədalətli nümunəsidir. Gələcək həyata inam qorxudan və təhlükəsizlik arzusundan yaranır. Məhəbbət və xoşbəxtlik sona çatsa da, dəyərini saxlayır.
Düşüncə beynin necə qurulmasından asılıdır və ölüm bunu məhv edir. Deməli, ağlın həyatının ölümlə bitdiyini güman etmək ağlabatandır.
Təkzib
Bu, ağlın bu həyatda beyin vasitəsilə işlədiyini göstərir. İnsanı bir dəfə yaradanın onu dirildə bilməyəcəyini göstərə bilməz. Russell arqumentini elmi nəticələrin çoxu qədər güclü sayırdı. Lakin elm Yaradanın nə edə biləcəyini yox, təbiətin özü-özünə nə etdiyini ölçür.
Bu dünya, ehtimal ki, ədalətli nümunədir. Üst qat portağalı xarab olan yeşik, ehtimal ki, bütünlüklə xarabdır. Deməli, buradakı ədalətsizlik dünyanı ədalətin idarə etmədiyini düşünmək üçün səbəbdir.
Təkzib
Portağal təxmini göndərəni bilinməyən yeşiyə uyğun gəlir. Bu səhifə heç nəyə möhtac olmayan və hər şeyi bilən Yaradandan başlayır, deməli, Onun ədalətsizlik üçün heç bir səbəbi yoxdur. Onda buradakı ədalətsizlik hesabın hələ bağlanmadığı deməkdir.
Ölümdən sonrakı həyata inam ölüm qorxusundan və təhlükəsizlik arzusundan yaranır.
Təkzib
İnancın haradan gəldiyi onun yalan olduğunu göstərmir. İttiham qayğı göstərən Yaradanın olmadığını qəbul edir, sual da elə budur. Bu inanc insanın öz əməllərini də mühakiməyə qoyur.
Çürüdükdən sonra yenidən qurulan bədən ölən insan yox, mükəmməl surət olardı. Yenidən yaradılmış əlyazma Augustinusun yazdığı əlyazma olmazdı.
Təkzib
Bu problem yalnız insandan ölümlə dirilmə arasında heç nə qalmadıqda yaranır. İslam öyrədir ki, Allah (﷾) hər canı Günə qədər saxlayır, sonra onu dirildilən bədənə qaytarır. Deməli, eyni insan dirilir.
Xoşbəxtlik, düşüncə və məhəbbət sona çatsa da, dəyərini saxlayır, buna görə həyatın dəyərli olması üçün axirət lazım deyil.
Təkzib
Bu həyat İslamda çox dəyərlidir, çünki burada edilən hər əməl çəkiləcək. Lakin həyatın dəyərli olması ölümün son olub-olmadığını həll etmir. Qayıdış olmasa, rahatlıq içində ölən zalım və onun qurbanı eyni cür bitir.
Ölümə yaxın təcrübələri ölən beyinlə izah etmək olar, buna görə onlar gələcək həyata dəlil vermir.
Təkzib
Bu səhifə heç bir ölümə yaxın təcrübəni dəlil kimi işlətmir. Onun əsası Yaradan və Onun ədalətidir və buna ölümün kənarından heç bir xəbər lazım deyil.
Ağıldan gələn dəlil
Ölümdən sonrakı həyat Yaradanın olmasından irəli gəlir. O, ayrıca sübut deyil, arzu da deyil. Bizi bir dəfə yaradan yenidən yarada bilər. Ədalətli Yaradan isə hər hesabı qəbirdə bağlamaz.
Yaradan olmadan sağ qalmanı gözləmək üçün az səbəb var; Yaradan varsa, axirət bundan sıx şəkildə irəli gəlir.
İnsanı heç nədən var edən onu yenidən yarada bilər. İkinci yaradılış birincidən çətin deyil.
Ədalətli Yaradan zalım və məzlumun eyni cür bitməsinə icazə verməzdi. Deməli, ölümdən sonra haqq-hesab Onun ədalətindən irəli gəlir.
Arzu ilə düşünmə ittihamı Yaradanın olmadığını qəbul edir, mübahisəli məqam da elə budur.
Bu həyatda ağıl beyin vasitəsilə işləyir. Bu, Yaradanın insanı dirildə bilməyəcəyini göstərmir.
İslam baxışı
İnsanları ilk dəfə yaradan onları yenidən dirildəcək. Allah (﷾) ölüm anında hər canı saxlayır və həmin Gün bədəni dirildir. Deməli, dirilən eyni insandır. O, dünyanı ədalətlə yaradıb və Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq.
Kimsə çürümüş sümükləri kimin dirildə biləcəyini soruşur. Quran cavab verir: onları ilk dəfə yaradan.
Quran deyir ki, Allah (﷾) məxluqatı ilk dəfə yaradır və təkrar dirildir və bu, Onun üçün çox asandır.
Quran deyir ki, Allah (﷾) ölüm anında canları alır və saxlayır. Ölümlə diriliş Günü arasında maneə, bərzəx var.
Quran deyir ki, Allah (﷾) sümüklərin özünü dirildəcək. O, insanın barmaq uclarını da bərpa etməyə qadirdir.
Quran insanların əbəs yerə yaradıldıqlarını və hesab üçün geri qaytarılmayacaqlarını düşünüb-düşünmədiyini soruşur.
Quran deyir ki, Allah (﷾) zalımları saleh əməllər edən möminlərlə eyni tutmayacaq. O, göyləri və yeri ədalətlə yaradıb.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Qiyamət günü hər haqq sahibinə qaytarılacaq.