Məryəmi zinada kim ittiham edib və Quran buna necə cavab verib?

“Çünki o, onu İsa ilə mübahisə edən və, öz zənnincə, çoxlu məsələdə Onu təkzib edən kimi təqdim edir; və hər şeydən əvvəl Onu “bakirədən doğulmasını uydurmaqda” ittiham edir,”

“Amma indi yəhudinin təqdim olunduğu, İsanın anasından danışdığı yerə qayıdaq; o deyir ki, “hamilə olanda nişanlandığı dülgər onu zinada günahkar sayıb evdən qovub və o, Panthera adlı bir əsgərdən uşaq doğub;””

İki hekayə (‘ma'aseh’) ilə halaxa. Bundan əvvəlki qayda (2:21) ‘minim’, yəni təriqətçilərlə iş görməyi və onlar tərəfindən müalicə olunmağı qadağan edir. 2:22-23: Ravvin Eleazar ben Damanı ilan sancıb. Kefar Samalı Yaqub onu “Yeshua ben Pantera adı ilə” (‘mi-shum Yeshua ben Pantera’) müalicə etməyə gəlib. Ravvin İsmayıl icazə verməyib və Ben Dama bunun icazəli olduğuna dəlil gətirə bilməmiş ölüb. Ravvin İsmayıl onu “Müdriklərin hasarını” (Vaiz 10:8) sındırmadığına görə tərifləyib. 2:24: ‘minut’ (bidət) ittihamı ilə həbs edilib azad olunan Ravvin Eliezer Ravvin Akivaya danışır ki, Seforisin küçəsində Kefar Sixninli Yaqub ona “Yeshua ben Pantera adı ilə” bir ‘minut’ sözü deyib və bu, onun xoşuna gəlib. Burada İsanın anası barədə heç nə deyilmir; Tosefta yalnız adı verir. İkinci adın yazılışı nəşrlərdə fərqlənir: Vikimənbədəki hərəkəli mətndə Pantera; Zuckermandelin nəşrini tərcümə edən Herford 2:22-də Pandira, 2:24-də Pantiri verir.

“R. Elazar ben Damanı ilan sancdı. Kefar Samalı bir adam, Yaqub, onu Yeşua ben Pandira adı ilə müalicə etməyə gəldi, amma R. İsmayıl icazə vermədi. O dedi: ‘Sənə icazə yoxdur, Ben Dama.’ O dedi: ‘Sənə onun məni müalicə edə biləcəyinə dəlil gətirəcəyəm.’ Lakin dəlil gətirməyi bitirməmiş öldü.”

“Bir dəfə Seforis küçəsi ilə gedirdim və Kefar Sixninli Yaqubla qarşılaşdım; o, mənə Yeşu ben Pantiri adı ilə bir ‘minut’ sözü dedi və bu, xoşuma gəldi.”

Herford Şabbat 104b-ni tərcümə edir və onun addımlarını izah edir. O hesab edir ki, Talmudun işlətdiyi Ben Stada və Ben Pandira bir adamdır və bu adam İsadır, çünki Tosefta “Yeşu ben Pandira adı ilə” müalicədən danışır (s. 37-38). O, Stadanın Pumbedita izahını “sadəcə təxmin” adlandırır (s. 38). Pappos ben Yehudanın İsadan bir əsr sonra yaşadığını və ‘megaddela’ sözünün Maqdala adına əsaslandığını qeyd edir (s. 40). O hesab edir ki, parça qeydə alınanda “İsanın valideynləri barədə yalnız çox dumanlı və qarışıq təsəvvür var idi” (s. 40). O düşünür ki, iki ad İsaya qarşı mənası indi itmiş köhnə istehzalar olub (s. 40). Sonra o, Ben Stadanın əvvəlcə başqa adamı, Həvarilərin işləri 21:38-dəki “o misirlini” bildirə biləcəyini və yalnız sonralar İsa ilə qarışdırıldığını qəbul edir (s. 345, 1-ci qeyd). O hesab edir ki, bu parçalar İsanın tarixinə yeni heç nə əlavə etmir (s. 359).

Şənbə barədə halaxa. Mişna burada deyir ki, Şənbədə öz ətinə işarələr cızan Ravvin Eliezerin görüşünə görə məsuldur, Müdriklərin görüşünə görə isə azaddır. Bir baraita əlavə edir ki, Ravvin Eliezer Müdriklərə demişdir: məgər Ben Stada sehrləri Misirdən “ətindəki bir kəsikdə” (‘bi-seritah she-al besaro’) gətirmədimi? Onlar cavab veriblər: “O, axmaq idi” (‘shoteh hayah’) və axmaqlardan dəlil gətirilmir. ‘Yeshu’ adı görünmür. Sonra Gemara Ben Stadanın kim olduğunu müzakirə edir və onu Ben Pandira və Miriam adlı ana ilə bağlayır; bu müzakirə Məryəm məsələsinə aiddir.

Hüquqi müzakirə içində aqada. Mişna (Sanhedrin 7:10) başqalarını bütlərə ibadətə çağıran azdırıcıdan (‘mesit’) bəhs edir. Bir baraita deyir ki, yalnız bu cinayət üçün məhkəmə onu tutmaq üçün şahidləri gizlədir və əlavə edir: “Lodda Ben Stadaya da belə etdilər və onu Pasxa ərəfəsində asdılar.” Sonra Gemara, Şabbat 104b-də olduğu kimi, soruşur: Ben Stada? O, Ben Pandiradır! Rav Hisda cavab verir ki, Stada ər, Pandira isə başqa kişi idi (‘bo'el Pandira’). Gemara etiraz edir ki, ər Pappos ben Yehuda idi; bəlkə ana Stada idi. Yenə etiraz edir ki, ana Miriam ‘megaddela neshaya’ idi (burada “saç” mənalı ‘se'ar’ sözü olmadan; bu söz Şabbat 104b-də yalnız Vilna çapında var; Schäfer, 11-ci qeyd). O, Pumbedita sözü ilə cavab verir: ‘satat da mi-ba'alah’, “bu, ərindən azdı”. ‘Yeshu’ adı görünmür. Vilna çap mətnində bu sətirlər yalnız senzuradan çıxarılmış parçaların əlavəsi olan ‘Hesronot ha-Shas’da var.

Şənbə barədə halaxa. Mişna burada deyir ki, Şənbədə öz ətinə işarələr cızan Ravvin Eliezerin görüşünə görə məsuldur, Müdriklərin görüşünə görə isə azaddır. Bir baraita əlavə edir ki, Ravvin Eliezer Müdriklərə demişdir: məgər Ben Stada sehrləri Misirdən “ətindəki bir kəsikdə” (‘bi-seritah she-al besaro’) gətirmədimi? Onlar cavab veriblər: “O, axmaq idi” (‘shoteh hayah’) və axmaqlardan dəlil gətirilmir. ‘Yeshu’ adı görünmür. Sonra Gemara Ben Stadanın kim olduğunu müzakirə edir və onu Ben Pandira və Miriam adlı ana ilə bağlayır; bu müzakirə Məryəm məsələsinə aiddir.

Hüquqi müzakirə içində aqada. Mişna (Sanhedrin 7:10) başqalarını bütlərə ibadətə çağıran azdırıcıdan (‘mesit’) bəhs edir. Bir baraita deyir ki, yalnız bu cinayət üçün məhkəmə onu tutmaq üçün şahidləri gizlədir və əlavə edir: “Lodda Ben Stadaya da belə etdilər və onu Pasxa ərəfəsində asdılar.” Sonra Gemara, Şabbat 104b-də olduğu kimi, soruşur: Ben Stada? O, Ben Pandiradır! Rav Hisda cavab verir ki, Stada ər, Pandira isə başqa kişi idi (‘bo'el Pandira’). Gemara etiraz edir ki, ər Pappos ben Yehuda idi; bəlkə ana Stada idi. Yenə etiraz edir ki, ana Miriam ‘megaddela neshaya’ idi (burada “saç” mənalı ‘se'ar’ sözü olmadan; bu söz Şabbat 104b-də yalnız Vilna çapında var; Schäfer, 11-ci qeyd). O, Pumbedita sözü ilə cavab verir: ‘satat da mi-ba'alah’, “bu, ərindən azdı”. ‘Yeshu’ adı görünmür. Vilna çap mətnində bu sətirlər yalnız senzuradan çıxarılmış parçaların əlavəsi olan ‘Hesronot ha-Shas’da var.

Şənbə barədə halaxa. Mişna burada deyir ki, Şənbədə öz ətinə işarələr cızan Ravvin Eliezerin görüşünə görə məsuldur, Müdriklərin görüşünə görə isə azaddır. Bir baraita əlavə edir ki, Ravvin Eliezer Müdriklərə demişdir: məgər Ben Stada sehrləri Misirdən “ətindəki bir kəsikdə” (‘bi-seritah she-al besaro’) gətirmədimi? Onlar cavab veriblər: “O, axmaq idi” (‘shoteh hayah’) və axmaqlardan dəlil gətirilmir. ‘Yeshu’ adı görünmür. Sonra Gemara Ben Stadanın kim olduğunu müzakirə edir və onu Ben Pandira və Miriam adlı ana ilə bağlayır; bu müzakirə Məryəm məsələsinə aiddir.

Schäfer iddia edir ki, Babil parçası (Şabbat 104b, Sanhedrin 67a) mətni adını çəkməsə də Əhdi-Cədidin İsasına işarə edir. O, alimlərin çoxdan etdiyi kimi, Celsusun yəhudisində “diqqətəlayiq paralel” olduğunu qeyd edir (s. 18) və belə nəticəyə gəlir ki, hər ikisi çox güman ki, ümumi, əslində yəhudi mənbələrinə əsaslanır. O, bunu Matta və Lukanın doğum hekayələrini tərsinə çevirən əks-rəvayət kimi oxuyur. Pantera adlı başqa adamı təklif etmiş Johann Maierə cavab verir: mümkündür, amma çox ehtimal olunmur, çünki bu ad ibrani və ya arami dilində geniş yayılmayıb. O bildirir ki, yalnız bir əlyazma, Vatican ebr. 108 (13-14-cü əsrlər), uşağı “Nasiralı İsa” adlandırır. Bir qeyddə B. Visotzkinin ‘megaddela’ oxunuşuna istinad edərək, Talmudun İsanın anası Məryəmi Məryəm Maqdalini ilə qarışdıra biləcəyini irəli sürür.

Rav Hisdanın ər və Pandira barədə sözləri haqqında Rashi izah edir ki, oğul ərin övladı olmasa da, anasının ərinin adını alıb. Beləliklə, Rashi parçanı anaya qarşı zina ittihamı kimi oxuyub.

Rashi “Ben Stada”nı anasının əri Stadanın adını daşıyan kimi, Pumbedita ifadəsi ‘satat da’nı isə ona qarşı ittihama işarə edən ləqəb kimi izah edir.

“Ben Stada” barədə, senzurasız: Rabbenu Tam demişdir ki, bu, Yeshu ha-Notzri deyil. Burada danışılan Ben Stada Ravvin Akivanın dövründə yaşayan (Beraxot 61b) Pappos ben Yehudanın günlərində yaşayıb, Yeshu isə Ravvin Akivadan çox əvvəl, Yehoşua ben Perahyanın günlərində yaşayıb (Sota 47a). Tosafot əlavə edir ki, Hagiga 4b-dəki, Rav Bibinin dövründəki “Miriam megaddela neshaya” başqa qadındır, yaxud ölüm mələyi Rav Bibiyə çoxdan baş vermiş bir şeyi danışırdı (‘i nami mal'akh ha-mavet hayah mesaper’).

Herford Şabbat 104b-ni tərcümə edir və onun addımlarını izah edir. O hesab edir ki, Talmudun işlətdiyi Ben Stada və Ben Pandira bir adamdır və bu adam İsadır, çünki Tosefta “Yeşu ben Pandira adı ilə” müalicədən danışır (s. 37-38). O, Stadanın Pumbedita izahını “sadəcə təxmin” adlandırır (s. 38). Pappos ben Yehudanın İsadan bir əsr sonra yaşadığını və ‘megaddela’ sözünün Maqdala adına əsaslandığını qeyd edir (s. 40). O hesab edir ki, parça qeydə alınanda “İsanın valideynləri barədə yalnız çox dumanlı və qarışıq təsəvvür var idi” (s. 40). O düşünür ki, iki ad İsaya qarşı mənası indi itmiş köhnə istehzalar olub (s. 40). Sonra o, Ben Stadanın əvvəlcə başqa adamı, Həvarilərin işləri 21:38-dəki “o misirlini” bildirə biləcəyini və yalnız sonralar İsa ilə qarışdırıldığını qəbul edir (s. 345, 1-ci qeyd). O hesab edir ki, bu parçalar İsanın tarixinə yeni heç nə əlavə etmir (s. 359).

Schäfer iddia edir ki, Babil parçası (Şabbat 104b, Sanhedrin 67a) mətni adını çəkməsə də Əhdi-Cədidin İsasına işarə edir. O, alimlərin çoxdan etdiyi kimi, Celsusun yəhudisində “diqqətəlayiq paralel” olduğunu qeyd edir (s. 18) və belə nəticəyə gəlir ki, hər ikisi çox güman ki, ümumi, əslində yəhudi mənbələrinə əsaslanır. O, bunu Matta və Lukanın doğum hekayələrini tərsinə çevirən əks-rəvayət kimi oxuyur. Pantera adlı başqa adamı təklif etmiş Johann Maierə cavab verir: mümkündür, amma çox ehtimal olunmur, çünki bu ad ibrani və ya arami dilində geniş yayılmayıb. O bildirir ki, yalnız bir əlyazma, Vatican ebr. 108 (13-14-cü əsrlər), uşağı “Nasiralı İsa” adlandırır. Bir qeyddə B. Visotzkinin ‘megaddela’ oxunuşuna istinad edərək, Talmudun İsanın anası Məryəmi Məryəm Maqdalini ilə qarışdıra biləcəyini irəli sürür.

İddia edir ki, heç bir erkən ravvin parçası açıq şəkildə İsaya işarə etmir və onu adlandıran parçalar, o cümlədən Sanhedrin 43a və 107b, bu adı gec, əsasən Talmud tamamlandıqdan sonra alıb.

Yəhudi tarixçi. O, Talmudun İsa haqqında sonrakı (amoraik) ifadələrini və İsa haqqında olmadığını düşündüyü Ben Stada parçalarını kənara qoyur, bir neçə erkən (tannaitik) ifadəni saxlayır. Onların arasında Sanhedrin 43a baraitasına qalanlardan daha çox tarixi çəki verir. O hesab edir ki, onun tarixi, Pasxa ərəfəsi, Yəhya İncili ilə uyğundur və o, çarmıxa çəkilmə yerinə asmadan danışır. Lakin qırx günlük carçını, İncillərdəki Roma valisi önündəki tələsik məhkəmənin əksi olaraq, tarixi saymaq çətin olan, məqsədli hekayə hesab edir.

“Onlar əhdlərini pozduqlarına, Allahın ayələrinə küfr etdiklərinə, peyğəmbərləri haqsız yerə öldürdüklərinə və: “Qəlblərimiz qapalıdır!”– demələrinə görə (lənətə düçar edildilər). Xeyr, küfrləri üzündən Allah onların qəlblərini möhürləmişdir. Onların yalnız az bir qismi iman gətirər.”

“Onlar (həm də İsaya) küfr etdiklərinə və Məryəmə qarşı böyük bir böhtan söylədiklərinə görə,”

“Məryəmə qarşı böyük bir böhtan söylədiklərinə” (‘buhtanan aziman’) sözlərini əvvəlki ayələrin təsvir etdiyi kimsələrin iftirası kimi izah edir: onlar onu dəlil və sübut olmadan zinada ittiham ediblər, halbuki o, bundan təmiz idi. O, eyni mənada İbn Abbasa, əs-Süddiyə və Cüveybirə istinad edir.

“Bir zaman mələklər demişdilər: Ey Məryəm, həqiqətən, Allah səni seçdi, tərtəmiz etdi və aləmlərin qadınlarından üstün tutdu.”

“(Allah, həmçinin,) ismətini qoruyan İmran qızı Məryəmi də (misal çəkdi). Biz ona (Cəbrail vasitəsilə libasının yaxasından) Öz ruhumuzdan üfürdük. O, Rəbbinin Sözlərini və Onun Kitablarını təsdiq etdi və itaət edənlərdən oldu.”

“(Məryəm) körpəni qucağına alıb qövmünün yanına gətirdi. Onlar dedilər: “Ey Məryəm! Sən çirkin (və ya görünməmiş) bir iş tutdun. Ey Harunun bacısı! Atan pis kişi, anan da pozğun (bir qadın) deyildi”. (Məryəm) uşağa işarə etdi. Onlar dedilər: “Beşikdə olan bir körpə ilə necə danışaq?” (Körpə dil açıb) dedi: “Mən Allahın quluyam! O mənə Kitab (İncil) verdi və məni peyğəmbər etdi. Harada oluramsa olum, məni mübarək etdi və həyatda olduğum müddətcə mənə namaz qılıb, zəkat verməyi əmr etdi. Məni anama qarşı qayğıkeş etdi. Məni lovğa və bədbəxt etmədi. Doğulduğum gün də, öləcəyim gün də, yenidən dirildiləcəyim gün də mənə salam olsun!””

Əl-Muğirə ibn Şöbə deyir ki, Nəcran xristianları ondan soruşdular ki, Musa İsadan çox əvvəl yaşadığı halda Quran Məryəmə necə ‘Harunun bacısı’ deyə bilər. O, sualı Peyğəmbərə (ﷺ) verdi və Peyğəmbər cavab verdi ki, insanlar övladlarına özlərindən əvvəl gəlmiş peyğəmbərlərin və salehlərin adını qoyurdular.

“Həqiqətən, Allah yanında İsanın məsəli Adəmin məsəlinə bənzəyir. Allah Adəmi torpaqdan yaratdı, sonra ona “Ol!”– dedi, o da oldu.”

“De: “Allah hər şeyin Rəbbi olduğu halda, mən Ondan başqa Rəbbmi axtaracağam?” Hər kəsin qazandığı (günah) yalnız öz əleyhinədir. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Sonra isə dönüşünüz Rəbbinizə olacaq və O, ixtilafa düşdüyünüz məsələlər barədə sizə xəbər verəcəkdir.”