Üçlüyə inam harada və nə vaxt başlayıb?

“Buna görə gedin, bütün millətləri öyrədin, onları Atanın, Oğulun və Müqəddəs Ruhun adı ilə vəftiz edin.”

Etiqadnamə belə başlayır: “Biz bir Tanrıya, görünən və görünməyən hər şeyin yaradıcısı olan Qadir Ataya inanırıq”. Şura Oğulu Atadan doğulmuş, həqiqi Tanrıdan həqiqi Tanrı və Ata ilə “eyni mahiyyətdən” (homoousios) olan kimi etiraf etdi və Onun olmadığı bir zamanın olduğunu deyənləri lənətlədi.

Doktrinanın yezuit tarixçisi, özü də Üçlüyə inanan biri yazır ki, Əhdi-Cədid müəllifləri Üçlüyün formal və ya düsturlaşdırılmış doktrinasını və bir Tanrıda üç bərabər ilahi şəxs olduğuna dair açıq təlimi vermirlər. O hesab edir ki, onlar sonrakı doktrinanın qurulduğu fikirləri verirlər.

Tertullian Üçlük (latınca trinitas) adlandırdığı doktrinanı müdafiə edir və etiraf edir ki, həmişə möminlərin çoxluğunu təşkil edən sadə adamlar bir Tanrını böldüyündən qorxaraq bundan narahat olurlar.

Doktrinanı müdafiə edən katolik məlumat kitabı bildirir ki, Müqəddəs Yazılarda üç ilahi şəxsi birlikdə adlandıran vahid termin hələ yoxdur; yunanca trias sözü ilk dəfə təxminən 180-ci ildə Antakyalı Teofilda görünür; latınca trinitas isə sonralar Tertullianda görünür.

Teofil Tanrını, Onun Kəlamını və Hikmətini üçlük (yunanca trias) adlandırır. Bu, xristian yazılarında bu terminin məlum olan ən erkən işlənməsidir.

Etiqadnamə belə başlayır: “Biz bir Tanrıya, görünən və görünməyən hər şeyin yaradıcısı olan Qadir Ataya inanırıq”. Şura Oğulu Atadan doğulmuş, həqiqi Tanrıdan həqiqi Tanrı və Ata ilə “eyni mahiyyətdən” (homoousios) olan kimi etiraf etdi və Onun olmadığı bir zamanın olduğunu deyənləri lənətlədi.

Qeysəriyyə yepiskopu Eusebius Nikeya Şurasından sonra kilsəsinə yazmışdı ki, imperator Konstantin bütün yepiskopları tək bir homoousios (eyni mahiyyətdən) sözü əlavə edilmiş etiqadnaməyə razılaşmağa çağırdı və sözü özü izah etdi. Socrates əlavə edir ki, beş yepiskop əvvəlcə bu sözə etiraz etdi və imperatorun fərmanı Ariusu sürgünə göndərdi.

357-ci ildə, Nikeyadan otuz iki il sonra Sirmiumda Nikeya düsturuna qarşı olan yepiskoplar şurası qərara aldı ki, ‘mahiyyət’ (ousia) sözü və buna görə də Nikeyanın ‘eyni mahiyyətdən’ düsturu ümumiyyətlə işlədilməməlidir, çünki o, ilahi Yazılarda yoxdur. Şura həmçinin bəyan etdi ki, heç kim Atanın Oğuldan böyük olduğuna şübhə edə bilməz və İsanın ‘Məni göndərən Məndən böyükdür’ sözlərini gətirdi.

27 fevral 380-ci ildə verilib. İmperatorlar hakimiyyətləri altında olan bütün xalqlara həvari Peterin öyrətdiyi dinə əməl etməyi, bərabər əzəmətdə və müqəddəs Üçlükdə Ata, Oğul və Müqəddəs Ruhun bir tanrılığına inanmağı əmr etdilər. Rədd edənlər bidətçi damğası almalı, ilahi cəza ilə, sonra isə imperatorların öz cəzası ilə üzləşməli idi.

Şura Müqəddəs Ruhu Atadan çıxan, Ata və Oğulla birlikdə ibadət edilən və izzətləndirilən Rəbb və Həyatverici kimi etiraf etdi.

318-381-ci illərdə Arius mübahisəsinin tarixi. İddia edir ki, bu, müəyyən olunmuş ortodoksiyanın bidətə qarşı müdafiəsi deyil, kilsənin Tanrı doktrinasının işlənib hazırlandığı və yalnız 381-ci ildə son formasına çatdığı bir axtarış idi.

“Alfa və Omeqa, başlanğıc və son, Birinci və Sonuncu Mənəm.”

“İsrailin Padşahı RƏBB və onun Xilaskarı, Ordular RƏBBi belə deyir: Əvvəl Mənəm, Axır Mənəm və Məndən başqa Tanrı yoxdur.”

“O bu gücü Məsihdə göstərdi: Onu ölülər arasından diriltdi və səmavi yerlərdə Öz sağında oturtdu; bütün hökmranlıqdan, səlahiyyətdən, qüdrətdən, ağalıqdan və təkcə bu dünyada deyil, gələcək dünyada da çəkilən hər addan çox yuxarıda.”

“Buna görə də Tanrı Onu çox yüksəltdi və Ona hər addan üstün olan adı verdi:”

“O, mələklərdən o qədər üstün oldu ki, irs olaraq onlardan daha üstün bir ad aldı.”

“O, görünməz Tanrının surəti, bütün məxluqatın ilk doğulmuşudur.”

“Lakin bilməyinizi istəyirəm ki, hər kişinin başı Məsihdir, qadının başı kişidir, Məsihin başı isə Tanrıdır.”

“Hər şey Ona tabe ediləndə, o zaman Oğul da Özü hər şeyi Ona tabe edənə tabe olacaq ki, Tanrı hər şeydə hər şey olsun.”

“Sizə ‘Gedirəm və yanınıza qayıdıram’ dediyimi eşitdiniz. Əgər Məni sevsəydiniz, ‘Atanın yanına gedirəm’ dediyimə sevinərdiniz, çünki Atam Məndən böyükdür.”

“Sən salehliyi sevdin, qanunsuzluğa nifrət etdin; buna görə Tanrı, Sənin Tanrın Səni yoldaşlarından üstün tutaraq sevinc yağı ilə məsh etdi.”

“Səndən əvvəl elə bir elçi göndərməmişik ki, ona: “Məndən başqa heç bir məbud yoxdur, Mənə ibadət edin!”– deyə vəhy etməyək.”

“Ey Kitab əhli! Dininizdə ifrata varmayın və Allah barəsində həqiqətdən başqa bir şey söyləməyin. Məryəm oğlu İsa Məsih ancaq Allahın elçisi, Onun Məryəmə göndərdiyi (“Ol!”) kəlməsi və Onun tərəfindən göndərilən bir ruhdur. Allaha və Onun elçilərinə iman gətirin və: (Tanrı) “üçdür!” deməyin. (Batil əqidənizə) son qoyun! (Bu) sizin üçün xeyirli olar. Həqiqətən, Allah Tək İlahdır! O, pakdır, müqəddəsdir, övladı olmaqdan uzaqdır. Göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Vəkil olaraq Allah yetər.”

““Şübhəsiz ki, Allah üçün üçüncüsüdür!”– deyənlər də, kafir oldular. Halbuki Tək İlahdan başqa (ibadətə layiq olan) heç bir məbud yoxdur. Əgər onlar dediklərinə son qoymasalar, onlardan kafir olanlar ağrılı-acılı bir əzaba uğrayacaqlar.”

“(Ey Peyğəmbər!) De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə də doğulub, Onun heç bir bənzəri də yoxdur”.”