Qısa cavab
Xeyr. Quran ona şübhə edən hər kəsi ona bənzər bir surə gətirməyə çağırır. O deyir ki, bütün insanlar və cinlər (görünməz varlıqlar) birlikdə bunu edə bilməz. Çağırış əvvəlcə ən böyük sənəti şeir olan Məkkə ərəblərinə verilib. Məkkənin aparıcı qəbiləsi Qüreyş Peyğəmbərin (ﷺ) susdurulmasını istəyirdi. Onlar onun tayfasını boykot edib, ardıcıllarına işgəncə verib və müharibəyə gediblər, lakin heç vaxt surə gətirməyiblər. Onların ən yaxşı tənqidçisi əl-Vəlid ibn əl-Muğirə dedi ki, bu, nə şeir, nə də kahinlikdir. Sonda o, onu yalnız sehr adlandıra bildi, Quran bu hökmü saxlayır. Müseyləmə kimi yalançı peyğəmbərlik iddiaçıları çıxıb, lakin heç bir təqlid ərəbcə bilənlər arasında davamlı qəbul qazanmayıb. İslam öyrədir ki, bu, Quranın Allahdan (﷾) olduğunun dəlilidir.
Tam izah
Çağırış Quranın öz sözləri ilə
Quran şərtləri özü qoyur. O, onun uydurulduğunu deyənlərdən ona bənzər söz, ona bənzər on surə və ya ona bənzər bir surə gətirməyi istəyir. Onlar Allahdan (﷾) başqa tapa biləcəkləri hər köməkçini çağıra bilər. O deyir ki, insanlar və cinlər bir-birinə kömək etsələr belə, onun bənzərini gətirə bilməz.
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
“Yoxsa: “Muhamməd onu özündən uydurdu?!”– deyirlər. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, ona bənzər bir surə də siz gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa (köməyə) çağırın!””
“Yoxsa onlar: “(Muhamməd) onu (Quranı) özündən uydurdumu?!”– deyirlər. De: “Əgər doğru söyləyirsinizsə, ona bənzər uydurulmuş on surə də siz gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa, (köməyə) çağırın!””
“Yoxsa onlar: “(Muhamməd) onu (Quranı) özündən uydurdu!”– deyirlər. Xeyr, onlar iman gətirmirlər. Əgər doğru söyləyirlərsə, qoy ona (Qurana) bənzər bir kəlam gətirsinlər.”
“De: “Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün (bir yerə) toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr belə ona bənzərini gətirə bilməzlər”.”
Ona bənzər qiraət
Uydurulduğunu deyənlər ona bənzər qiraət gətirsin.
Ona bənzər on surə
Ona bənzər uydurma on surə gətirin və Allahdan (﷾) başqa köməkçi çağırın.
Ona bənzər bir surə
Ona bənzər bir surə gətirin.
Heç kim heç vaxt bacarmadı
İnsanlar və cinlər bir-birinə kömək etsə də, onun bənzərini gətirə bilməzdi.
Çağırışı kim mühakimə edir?
Aşkar etiraz budur ki, hər kəs bir səhifə ərəbcə yazıb qələbə iddia edə bilər və müsəlmanlar heç vaxt qəbul etməz. Cavab budur ki, ilk hakimlər müsəlman deyildi. Çağırış ərəbcə Qüreyşə və ətrafdakı ərəblərə verilib. Onların böyük sənəti şeir idi və Peyğəmbərin (ﷺ) işini bitirmək istəyirdilər. Onlar hətta istəsələr, belə sözlər deyə biləcəklərini deyirdi. Kəbədə (Məkkədəki müqəddəs evdə) oxunan bir inandırıcı surə onun iddiasına son qoyardı. Onun öz Kitabı bunu edə bilməyəcəklərini deyirdi. Onlar heç vaxt gətirməyib.
“Yoxsa: “Muhamməd onu özündən uydurdu?!”– deyirlər. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, ona bənzər bir surə də siz gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa (köməyə) çağırın!””
“Yoxsa onlar: “(Muhamməd) onu (Quranı) özündən uydurdumu?!”– deyirlər. De: “Əgər doğru söyləyirsinizsə, ona bənzər uydurulmuş on surə də siz gətirin və Allahdan başqa, kimi bacarırsınızsa, (köməyə) çağırın!””
“Yoxsa onlar: “(Muhamməd) onu (Quranı) özündən uydurdu!”– deyirlər. Xeyr, onlar iman gətirmirlər. Əgər doğru söyləyirlərsə, qoy ona (Qurana) bənzər bir kəlam gətirsinlər.”
“De: “Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün (bir yerə) toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr belə ona bənzərini gətirə bilməzlər”.”
“Ayələrimiz onlara oxunduğu zaman (belə) deyərlər: “Artıq eşitdik. İstəsək, biz də buna bənzərini deyə bilərik. Bu, keçmişdəkilərin əfsanələrindən başqa bir şey deyildir”.”
Qüreyş əvəzində nəyi seçib
Surə yazmaq əvəzinə Qüreyş Peyğəmbərin (ﷺ) tayfasını iki-üç il boykot edib. Onlar ardıcıllarına işgəncə verib, onu qovub, sonra ona qarşı müharibə ediblər. Peyğəmbərin (ﷺ) qul ardıcılı Bilal qızmar yerə uzadılıb, sinəsinə qaya qoyulub. Onlar həmçinin xalqlarına Quranı dinləməməyi və üstün gəlmək üçün onun üstünə danışmağı deyiblər. Quran özü bunu bildirir. Şairin rəqibinin şeirini insanların eşitməsinin qarşısını alması lazım deyil.
Qüreyşin Məkkədə Peyğəmbərin (ﷺ) davamçılarını necə təqib etdiyini, o cümlədən Üməyyə ibn Xələfin Bilalı günorta istisində arxası üstə uzadıb sinəsinə böyük qaya qoyduğunu və Qüreyşin Haşim və əl-Müttəlib qəbilələrini boykot etmək üçün iki-üç il davam edən razılaşma yazdığını bildirir.
“Kafirlər: “Bu Qurana qulaq asmayın, (o oxunarkən) hay-küy salın. Bəlkə, (Muhammədə) qalib gələsiniz”– dedilər.”
Onların ən yaxşı tənqidçisinin hökmü
Qüreyş ən yaxşı dil hakimi əl-Vəlid ibn əl-Muğirədən Peyğəmbərə (ﷺ) qarşı işlədə biləcəkləri hökm istədi. O, kahinliyi, dəliliyi və şeiri istisna etdi və onun nitqinin şirin və bəhrəli olduğunu dedi. Təklif edə biləcəyi ən yaxşı ittiham sehr idi. Peyğəmbərin (ﷺ) erkən tərcümeyi-halçısı İbn İshaq bildirir ki, bu hökmü qeyd edən hissə əl-Vəlid barədə nazil olub. Bu xəbərə görə, o, onun inkar etmək üçün sağ olduğu vaxt Məkkədə oxunub.
Bildirir ki, həcc mövsümü yaxınlaşanda Qüreyş gələn ərəblərə Peyğəmbər (ﷺ) barədə nə deyəcəklərinə razılaşmaq üçün əl-Vəlid ibn əl-Muğirə ilə görüşdü. Əl-Vəlid hər təklifi rədd etdi: Quran falçının mızıltısı deyildi, dəlinin sözü deyildi, şeir də deyildi, çünki o, şeirin hər növünü bilirdi; sehr də deyildi. O dedi ki, onun sözü şirindir, budaqları meyvə verən xurma ağacı kimidir. Sonda dedi ki, ən yaxın ittiham onun sözləri insanı ailəsindən ayıran sehrbaz olmasıdır. İbn İshaq bildirir ki, Quran 74:11-25 əl-Vəlid barədə nazil olub.
“və dedi: Bu, (sehrbazlardan) eşidilib təkrarlanan sehrdən başqa bir şey deyildir! Bu, insan kəlamından başqa bir şey deyildir.”
Nə şeir, nə kahinlik
‘Ona bənzər’ surəyə yaxşı ərəbcədən artıq şey lazımdır, yaxşı ərəbcə adi şeydir. Ərəblər arasında yüksək nitqin ən məşhur iki forması şeir (şer) və kahinlərin qafiyəli sözləri idi. Şeirin onların adlandırdığı müəyyən vəznləri var idi. Quran deyir ki, o, nə şairin, nə də kahinin sözüdür. Şeirin hər növünü bilən əl-Vəlid onun heç biri olmadığı ilə razılaşıb. O, həmçinin iyirmi üç il ərzində oxuyub-yaza bilməyən bir insan vasitəsilə verilmiş Allahın (﷾) nitqi olduğunu iddia edir.
“O, şair sözü deyil! Nə az inanırsınız! O, kahin sözü də deyil! Nə az düşünürsünüz!”
Bildirir ki, həcc mövsümü yaxınlaşanda Qüreyş gələn ərəblərə Peyğəmbər (ﷺ) barədə nə deyəcəklərinə razılaşmaq üçün əl-Vəlid ibn əl-Muğirə ilə görüşdü. Əl-Vəlid hər təklifi rədd etdi: Quran falçının mızıltısı deyildi, dəlinin sözü deyildi, şeir də deyildi, çünki o, şeirin hər növünü bilirdi; sehr də deyildi. O dedi ki, onun sözü şirindir, budaqları meyvə verən xurma ağacı kimidir. Sonda dedi ki, ən yaxın ittiham onun sözləri insanı ailəsindən ayıran sehrbaz olmasıdır. İbn İshaq bildirir ki, Quran 74:11-25 əl-Vəlid barədə nazil olub.
“Sən bundan əvvəl nə bir kitab oxuya bilir, nə də onu sağ əlinlə yaza bilirdin. Belə olsaydı, batilə uyanlar şübhəyə düşərdilər.”
Onu eşidən Qüreyş adamı
Cübeyr ibn Mutim Bədr əsirləri üçün Mədinəyə gəlmiş Qüreyş adamı idi. O, hələ müsəlman deyildi. O, Peyğəmbərin (ﷺ) axşam namazında Tur surəsini (52-ci surəni) oxuduğunu eşitdi. O dedi ki, iman qəlbinə ilk dəfə o vaxt yerləşdi. Oxuma onların heç nədən yaradılıb-yaradılmadığını və ya göyləri və yeri yaradıb-yaratmadığını soruşan ayələrə çatdı. O dedi ki, o vaxt qəlbi uçmağa az qalmışdı.
Cübeyr ibn Mütim rəvayət edir ki, imanın ilk dəfə qəlbinə yerləşdiyi vaxtda Peyğəmbərin (ﷺ) şam namazında ət-Tur surəsini oxuduğunu eşitmişdir. Eyni rəvayətdə Peyğəmbər Bədr əsirləri barədə danışır.
Bədr əsirləri barədə Mədinəyə gəlmiş Cübeyr ibn Mütim rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) şam namazında ət-Tur surəsini oxuduğunu eşitmişdir.
Cübeyr ibn Mütim rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) şam namazında ət-Tur surəsini oxuduğunu eşitmişdir. O, onların heç nədən yaradılıb-yaradılmadığını, özlərinin yaradan olub-olmadığını, yoxsa göyləri və yeri yaradıb-yaratmadığını soruşan ayələrə çatanda, Cübeyr deyir ki, ürəyi az qaldı uçsun.
“Yoxsa onlar heç bir şey olmadan (Xaliqsizmi) yaranıblar? Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır? Yoxsa onlar göyləri və yeri yaradıblar? Xeyr, onlar qətiyyən inanmırlar.”
O vaxtdan indiyə təqlidçilər
Peyğəmbərin (ﷺ) öz sağlığında rəqib peyğəmbərlik iddiaçıları çıxıb. Onlardan biri Peyğəmbərin (ﷺ) ondan sonra peyğəmbərlik iddia edəcək iki yalançı yuxusu ilə eyniləşdirdiyi Müseyləmə idi. Sonrakı əsrlərdə də Quranın təqlidlərinə cəhd edilib. Hər biri ərəbcə oxuyan hər kəsin müqayisə edə biləcəyi mətndir. Heç biri Quranın bərabəri kimi davamlı qəbul qazanmayıb.
İbn Abbas rəvayət edir ki, Yalançı kimi tanınan Müseylimə Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında qəbiləsindən çoxları ilə Mədinəyə gəlib dedi ki, ondan sonra hakimiyyət ona verilsə, Peyğəmbərə tabe olacaq. Peyğəmbər ondan imtina etdi və Müseylimənin yuxuda ona göstərilən adam olduğunu düşündüyünü dedi. Əbu Hureyrə vasitəsilə rəvayət Peyğəmbərin iki qızıl bilərzik yuxusunu əlavə edir; o bunu özündən sonra peyğəmbərlik iddia edən iki yalançının çıxacağı kimi başa düşdü; onlar əl-Ənsi və Müseylimə oldular.
“De: “Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün (bir yerə) toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr belə ona bənzərini gətirə bilməzlər”.”
İkinci açıq sınaq
Quran oxucularını onda səhv axtarmağa da dəvət edir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gələn kitabda çoxlu ixtilaf olardı. Hər iki sınaq hər kəsin götürməsi üçün açıqdır və əvvəlki peyğəmbərlərin möcüzələrindən fərqli olaraq, bu, bu gün araşdırıla bilər.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“De: “Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün (bir yerə) toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr belə ona bənzərini gətirə bilməzlər”.”
Ərəb qrammatikası Qurandan sonra gəlib
Ərəb qrammatikasının qaydaları Qurandan sonra, 8-ci əsrdə tərtib olunub. Qrammatikaçılar onları əsasən Qurandan və ərəblərin köhnə şeirindən qurublar. Deməli, çağırışın ilk hakimlərinə qaydalar kitabı lazım deyildi. Onlar qaydaların sonra çıxarıldığı canlı dilin ustaları idi.
İzah edir ki, ərəb qrammatikasının sistemli öyrənilməsi səkkizinci əsrdə Quranı düzgün oxumaq və izah etmək ehtiyacı ilə başlayıb və erkən qrammatiklər, ilk növbədə Sibəveyh, Quranı və erkən ərəb şeirini dil üçün əsas sübut kimi götürüblər.
Skeptikə cavab
Quran 2:23 — Əl-Bəqərə surəsi, ayə 23
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
Nə üçün istinad olunub
Skeptiklər deyir ki, ədəbi keyfiyyət zövq məsələsidir və hər cəhdi müsəlmanlar mühakimə etdiyi üçün çağırış heç vaxt uduzula bilməz.
Cavab
İlk hakimlər müsəlman deyildi. Onlar öz dillərinin ustaları olan, Peyğəmbərin (ﷺ) məğlub edilməsini istəyən və belə sözlər deyə biləcəkləri ilə lovğalanan Qüreyş idi. Onlar surə gətirmək yerinə boykot, işgəncə və müharibəni seçib. Sınaq açıq qalır: hər cəhd ərəbcə oxuyan hər kəsin Quranın yanına qoya biləcəyi mətndir.
Nəticə — Çağırışa cavab verməyə ən uyğun və ən həvəsli olanlar cavab verməyib və bu hökmü müsəlmanlar verməyib.
Baxışlar
Konfutsiçi: Səma sözsüz öyrədir
Konfutsi dedi ki, Səma danışmır: dörd fəsil öz yolunu gedir və hər şey yaranır, lakin Səma heç nə demir. Bəzi konfutsiçilər belə nəticəyə gəlir ki, kitabın gözəlliyi Səma barədə heç nə sübut etmir.
Məgər Səma danışır? Fəsillər öz yolunu gedir və hər şey yaranır, lakin Səma heç nə demir, ona görə heç bir kitab Səmanın sözü olmalı deyil.
Təkzib
Fəsillər dəlildir və Quran razıdır. Lakin Konfutsi heç vaxt Analektlərin Səmadan gəldiyini iddia etməyib, ona görə sınaq qoymayıb. Quran isə Allahın (﷾) sözü olduğunu iddia edir və bu iddianı hər kəsin götürə biləcəyi sınağa qoyur: ona bənzər bir surə gətirin. Ona cavab verməyə ən qadir olanlar müharibəni seçib.
Skeptik oxunuş
Skeptik deyə bilər ki, ədəbi keyfiyyət zövq məsələsidir, ona görə heç bir mətnin bənzərsiz olduğu sübut edilə bilməz.
Ədəbi keyfiyyət zövq məsələsidir və möminlərin mühakimə etdiyi çağırış heç vaxt uduzula bilməz.
Təkzib
Çağırış zövqə buraxılmayıb. Onun ilk hakimləri ərəbcənin ustaları olan, Peyğəmbərin (ﷺ) məğlub edilməsini istəyən Qüreyş idi. Onların yanında oxunan Quran onların belə sözlər deyə biləcəkləri lovğalığını qeyd edir (8:31). Lakin onların ən yaxşı hakimi onu şeir və ya kahinlik kimi təsnif edə bilməyib və onlar surə əvəzinə boykot, işgəncə və müharibəni seçib.
İslam baxışı
Quran öz mənşəyini hər kəsin götürə biləcəyi sınağa qoyur. Ona cavab verməyə ən qadir olanların cəhd etmək üçün hər səbəbi var idi. Onlar dili bilirdi və sənətlərinin zirvəsində idilər. Onlar əvəzində müharibəni seçib. Peyğəmbər (ﷺ) ən yaxşı tənqidçilərinin nə təqlid edə, nə də təsnif edə bildiyi Kitab gətirib.
Quran şübhə edənləri ona bənzər surə gətirməyə çağırır və insanlar və cinlərin birlikdə bunu edə bilməyəcəyini deyir.
Qüreyş Peyğəmbərə (ﷺ) Qurana bənzər surə ilə yox, boykot, işgəncə və müharibə ilə cavab verib.
Qüreyş xalqına Quranı dinləməməyi və oxunuşun üstünə danışmağı deyib.
Onların aparıcı dil hakimi əl-Vəlid ibn əl-Muğirə onu şeir və ya falçılıq adlandıra bilməyib. Quranın qeyd etdiyi kimi, onun adlandıra bildiyi yalnız sehr idi.
Cübeyr ibn Mutim müsəlman olmazdan əvvəl Tur surəsinin oxunduğunu eşidib. O dedi ki, iman qəlbinə ilk dəfə o vaxt yerləşib.
Müseyləmə kimi rəqiblər Peyğəmbərin (ﷺ) sağlığında peyğəmbərlik iddia edib. O vaxtdan heç bir təqlid Quranın bərabəri kimi davamlı qəbul edilməyib.
Ərəb qrammatikası sonra əsasən Qurandan və erkən ərəb şeirindən sistemləşdirilib.
Quranın təqlid edilə bilməməsi onun Allahın (﷾) nitqi olduğunun dəlilidir.