Qısa cavab
Xeyr. Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) oxuyub-yaza bilmirdi. Quran bunu onu bütün ömrü tanıyan insanlara deyib və onların heç biri onun oxuya bildiyini cavab verməyib. Quran Allah (﷾) kimi, birinci şəxsdə danışır. Yüzlərlə dəfə ona nə deməli olduğunu deyir və hətta onu açıq düzəldir. O, onun qeyd olunmuş öz sözlərinə bənzəmir. Arvadı Aişəyə böhtan atılanda o, onu təmizləmək üçün ayə uydurmaq əvəzinə bir ay vəhy gözləyib. Məkkənin rəhbəri və o vaxt hələ onun düşməni olan Əbu Süfyan dedi ki, o, missiyasından əvvəl heç vaxt yalanla ittiham olunmayıb. Rəqibləri ondan mesajı yumşaltmağı və ya Quranı dəyişməyi istəyəndə o, rədd edib və yoxsul vəfat edib. İslamın cavabı budur ki, Quran mələk Cəbrayılın ona gətirdiyi Allahın (﷾) kəlamıdır.
Tam izah
Oxuyub-yaza bilməyən adam
Quran Peyğəmbərə (ﷺ) xatırladır ki, o, heç vaxt kitab oxumayıb və əli ilə yazmayıb. O deyir ki, belə olsaydı, batilə uyanların şübhə üçün əsası olardı. O, ona ummi Peyğəmbər (ﷺ), yəni oxuyub-yaza bilməyən deyir. Bu sözlər onu qırx il tanıyan öz şəhər əhlinə oxunub. Heç kim onun oxuya bildiyini cavab verməyib. Düşmənləri onun hekayələri başqalarından götürdüyünü deyib. Hətta onlar da deyib ki, bunlar ona yazdırılıb və ona oxunub. Quran cavab verib ki, onu göylərin və yerin sirrini bilən nazil edib. Mələk ona ilk dəfə oxumağı deyəndə o, oxuya bilmədiyini cavab verib. Arvadı Xədicənin xristian əmisi oğlu Vərəqə ilk vəhy hekayəsində adı çəkilən yeganə xristiandır. Vərəqə ilk vəhydən bir neçə gün sonra ölüb.
“Sən bundan əvvəl nə bir kitab oxuya bilir, nə də onu sağ əlinlə yaza bilirdin. Belə olsaydı, batilə uyanlar şübhəyə düşərdilər.”
“O kəslər ki, əllərindəki Tövrat və İncildə (vəsfləri) barəsində yazılmış gördükləri ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) peyğəmbərin, ardınca gedərlər.”
“Onlar: “Bu, keçmişdəkilərin nağıllarıdır. O bunları (başqasına) yazdırmışdır. Bunlar səhər-axşam onun özünə oxunur”– dedilər.”
“De: “Onu (Quranı) göylərin və yerin sirrini bilən (Allah) nazil etmişdir. Həqiqətən, O, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
Aişə ilk vəhyi təsvir edir. Hira mağarasında mələk Peyğəmbərə (ﷺ) oxumağı əmr etdi və o, üç dəfə oxuya bilmədiyini cavab verdi, sonra əl-Ələq surəsinin ilk ayələri ona verildi. Xədicə onu xristian olmuş və İncilin hissələrini ibrani hərfləri ilə yazan qoca, kor əmisi oğlu Vərəqə ibn Nöfəlin yanına apardı. Vərəqə bunun Allahın Musaya göndərdiyi mələk olduğunu dedi və bir neçə gün sonra öldü.
Allah (﷾) birinci şəxsdə danışır
Bir çox ayədə Allah (﷾) ‘Mən’ və ‘Mənim’ deyə danışır. Bəziləri hətta Peyğəmbərə (ﷺ) Allahın (﷾) qulları barədə ‘sən’ deyə müraciət edir, qarşısında ‘Allah dedi’ olmadan. Heç bir müsəlman onun Allah (﷾) olduğunu iddia etməyib, deməli, bunlar onun özü barədə sözləri deyil. Yüzlərlə ayədə “De” əmri var və onların çoxu ona xitab edir. Ona nə deməli olduğu deyilir, o, tərtib edən deyil.
“Əgər qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, sözsüz ki, Mən (onlara) yaxınam, Mənə dua edənin duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da, Mənim çağırışımı qəbul etsinlər və Mənə iman gətirsinlər ki, bəlkə (bununla) doğru yola yönəlsinlər.”
“Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım.”
“Həqiqətən, bu, vahid bir din olaraq sizin dininizdir. Mən də sizin Rəbbinizəm. Elə isə Mənə ibadət edin!”
“Açıq-aydın ayələrimiz onlara oxunduğu zaman (qiyamət günü) Bizimlə qarşılaşacaqlarına ümid etməyənlər: “Bizə bundan başqa bir Quran gətir və ya onu dəyişdir!”– dedilər. De: “Mən onu öz istəyimlə dəyişdirə bilmərəm. Mən yalnız mənə vəhy olunana tabe oluram. Əgər Rəbbimə asi olsam, böyük günün (qiyamət gününün) əzabından qorxuram”.”
Heç vaxt qarışdırılmamış üç növ söz
Peyğəmbərin (ﷺ) qeyd olunmuş sözləri insan danışığıdır: birbaşa, praktik, qarşısındakı suala cavab verən. Quran fərqlidir. Onun öz ritmi və çox vaxt bütöv surə boyu gedən, gündəlik danışığına bənzəməyən bir qafiyəsi var. O, həm də ona kənardan xitab edir. Onun öz sözləri ayrı toplularda, onun dedikləri və etdikləri barədə rəvayətlər olan hədislərdə saxlanılıb. Onlar heç vaxt Qurana girməyib. Üçüncü növ, qüdsi hədis Allahın (﷾) mənasını Peyğəmbərin (ﷺ) öz sözləri ilə verir. O da əvvəldən Qurandan kənarda saxlanılıb. Bibliya isə əksinə, yazıçılarının dostlarına şəxsi salamlarını mətnin içində daşıyır.
Peyğəmbər (ﷺ) xəbər verir ki, Allah deyir: Mən qulumun Məni necə düşündüyünə görəyəm və o, Məni zikr edəndə onunlayam; o, Mənə bir qarış yaxınlaşsa, Mən ona bir qulac yaxınlaşaram, o, Mənə yeriyərək gəlsə, Mən ona qaçaraq gedərəm. Səhih Muslim 2675-də də var.
“Priskaya, Akvilaya və Onisiforun ev əhlinə salam de.”
“Mənimlə olanların hamısı sənə salam göndərir. İmanda bizi sevənlərə salam de. Lütf hamınızla olsun. Amin.”
Quran Peyğəmbər Muhəmməd (ﷺ) vasitəsilə gəldi. Onu özü yazıbmı?
O, oxuyub-yaza bilirdimi?
Xeyr. Quran deyir ki, o, Quran gəlməzdən əvvəl heç vaxt kitab oxumayıb və yazmayıb.
Sözlər onun sözlərinə bənzəyirmi?
Xeyr. Quran Allah (﷾) kimi danışır, ‘Mən’ və ‘Məni’ deyir, ona nə ‘De’yəcəyini bildirir.
O, özünü hamının qarşısında düzəldərdimi?
Quran bəzən onu düzəldir və o, bu ayələri ömrü boyu ucadan oxuyub.
Lazım olanda ayə gətirə bilərdimi?
Xeyr. Arvadı Aişə barədə yalanlar yayılanda onu təmizə çıxaran ayələri bir ay gözlədi.
O, yalançı idimi?
Xeyr. Düşməni Əbu Süfyan etiraf etdi ki, peyğəmbərliyindən əvvəl heç kim onun yalan danışdığını bilməyib. İnsanlar barədə yalan danışmayan adam Allah (﷾) barədə yalan danışmazdı.
Bunu pul üçün edirdimi?
Xeyr. O, elə kasıb vəfat etdi ki, zirehi arpa müqabilində girov qoyulmuşdu.
Deməli, Quran onun əsəri deyil. O, Allahın (﷾) sözüdür və aldığı kimi çatdırılıb.
Kitab onu düzəldir
Quran qeyd edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) öyrənməyə gəlmiş kor adamdan qaşqabağını töküb və üz çevirib. O, onu buna görə düzəldir. Başqa ayə ondan soruşur ki, Allahın (﷾) ona halal etdiyini niyə özünə haram edib. O, bu düzəlişləri ömrünün qalan hissəsi boyu ucadan oxumalı olub. Öz nüfuzunu qaldırmaq üçün kitab yazan adam ona öz töhmətini qoymaz. O, təklif olunan tərifi də götürməyib. Oğlu İbrahim Günəş tutulması günü ölüb və insanlar Günəşin onun üçün qaraldığını deyib. O, onlara dedi ki, tutulmalar heç kimin ölümünə və ya doğulmasına görə olmur.
“(Peyğəmbər) qaşqabağını tökdü və üz çevirdi – yanına kor (Abdullah ibn Ümmi-Məktum) gəldiyinə görə. (Ey Muhamməd!) Nə bilirsən, bəlkə o (günahlardan) təmizlənəcəkdi yaxud öyüd dinləyib və bu öyüd ona fayda verəcəkdi! (Öyüd-nəsihətinə) ehtiyacı olmayana gəlincə isə, sən ona tərəf çevrilirsən. Onun (günahlardan) təmizlənməməsinin sənə bir aidiyyəti yoxdur. Amma tələsərək sənin yanına gələn, (Allahdan) qorxan kimsəyə gəlincə, sən ona məhəl qoymursan!”
“Ey Peyğəmbər! Zövcələrinin razılığını diləyərək Allahın sənə halal etdiyini nə üçün özünə haram edirsən?! Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.”
Əl-Muğirə ibn Şöbə rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) oğlu İbrahimin öldüyü gün Günəş tutuldu və insanlar onun İbrahimin ölümünə görə tutulduğunu dedilər. Peyğəmbər dedi ki, Günəş və Ay heç kimin ölümünə və ya doğulmasına görə tutulmur və onlara tutulma görəndə namaz qılmağı və Allaha dua etməyi tapşırdı.
Bir ay sükut
Peyğəmbərin (ﷺ) arvadı Aişəyə böhtan atılıb, yəni yalan ittiham edilib. Şayiə Mədinə şəhərində yayılıb. Öz sözlərinə görə, o, bütöv bir ay onun işi barədə heç bir vəhy almayıb. Yalnız bundan sonra onun təmizliyini bəyan edən ayələr gəlib. Müqəddəs mətn tərtib edən adam arvadını dərhal təmizləyərdi.
Aişənin ona qarşı yayılmış böhtan barədə öz izahı. O deyir ki, şayiə yayıldığı və Peyğəmbər (ﷺ) səhabələri ilə məsləhətləşdiyi bir ay ərzində onun işi barədə heç bir vəhy almadı, sonra onun təmizliyini bəyan edən ayələr endi. Səfvan ibn əl-Müəttəl onu geridə qalmış tapıb tanıyanda, çünki onu hicab əmr edilməzdən əvvəl görmüşdü, Aişə deyir: üzümü paltarımla örtdüm.
“Şübhəsiz ki, (Aişə barəsində) yalan xəbər gətirənlər özünüzdən olan bir dəstədir. Onu özünüz üçün pis bir şey hesab etməyin. Əksinə, bu sizin üçün xeyirlidir. O dəstədən olan hər bir şəxsin qazandığı günahın cəzası vardır. İçərilərindən günahın böyüyünü öz üstünə götürəni isə böyük bir əzab gözləyir.”
Düşmənləri nə deyib
Roma imperatoru Herakl Əbu Süfyandan soruşub ki, Muhəmməd (ﷺ) peyğəmbərlik iddiasından əvvəl heç yalanla ittiham olunubmu. Əbu Süfyan o vaxt hələ Peyğəmbərin (ﷺ) düşməni idi. O, yox deyib. Rəqibləri onun bir az güzəştə getməsini istəyirdi ki, onlar da getsin. Onlar başqa Quran istəyəndə ona öz istəyi ilə onu dəyişə bilməyəcəyini cavab verməsi deyilib. O, zirehi arpa üçün girovda olduğu halda vəfat edib.
O zaman hələ Peyğəmbərin (ﷺ) düşməni olan Əbu Süfyanı Bizans imperatoru Herakl sorğu-suala tutdu. Muhəmməd peyğəmbərlik iddiasından əvvəl heç yalanla ittiham olunubmu deyə soruşulanda yox cavabını verdi. Herakl belə nəticəyə gəldi ki, insanlar barədə yalan danışmayan adam Allah barədə yalan danışmaz.
“Onlar (Müşriklər) istəyirlər ki, sən (onlara) güzəşt edəsən, onlar da (sənə) güzəşt etsinlər.”
“Açıq-aydın ayələrimiz onlara oxunduğu zaman (qiyamət günü) Bizimlə qarşılaşacaqlarına ümid etməyənlər: “Bizə bundan başqa bir Quran gətir və ya onu dəyişdir!”– dedilər. De: “Mən onu öz istəyimlə dəyişdirə bilmərəm. Mən yalnız mənə vəhy olunana tabe oluram. Əgər Rəbbimə asi olsam, böyük günün (qiyamət gününün) əzabından qorxuram”.”
Aişə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) vəfat edəndə onun zirehi otuz ölçü arpa üçün bir yəhudi kişinin yanında girov idi.
Xalqının bilmədiyi hekayələr
Nuh hekayəsindən sonra Quran deyir ki, nə Peyğəmbər (ﷺ), nə də xalqı bu hekayələri əvvəl bilirdi. Onun verdiyi bəzi təfərrüatlar heç bir əvvəlki müqəddəs mətndə yoxdur. Gəmini rədd edib boğulan Nuhun oğlu Bibliyanın heç yerində yoxdur.
“Bunlar, sənə vəhy yolu ilə bildirdiyimiz qeyb xəbərlərindəndir. Bundan əvvəl onları nə sən, nə də sənin qövmün bilirdi. Səbir et! Şübhəsiz ki, (gözəl) aqibət müttəqilərindir.”
“Gəmi onları dağlar kimi dalğalar içərisində apardığı zaman Nuh (gəmidən) kənarda duran oğlunu səsləyib dedi: “Oğlum! Bizimlə birlikdə (gəmiyə) min, kafirlərdən olma!” (Oğlu) dedi: “Mən dağa sığınacağam, o da məni sudan qoruyacaq!” (Nuh) dedi: “Bu gün, Allahın rəhm etdiklərindən başqa heç kəs Onun əmrindən qoruna bilməz!” (Sonda) dalğa onları bir-birindən ayırdı və o, suda qərq olanlardan oldu.”
Baxışlar
Tarixi qeyd nəyi göstərir
Ən erkən mənbələr Peyğəmbəri (ﷺ) dürüstlüyü ilə tanınan adam kimi təsvir edir. O, mesajından varlanmayıb və zirehi arpa üçün girovda olduğu halda vəfat edib. O, ən çox ehtiyacı olanda belə iradəsi ilə vəhy gətirə bilməyib.
Aişə bildirir ki, Peyğəmbər (ﷺ) ona atılan böhtan barədə bir ay vəhy almayıb.
Əbu Süfyan Heraklla danışanda hələ onun düşməni idi. O dedi ki, Muhəmməd (ﷺ) peyğəmbərlik iddiasından əvvəl heç vaxt yalanla ittiham olunmayıb.
Rəqibləri istəyəndə o, mesajda güzəştə getməkdən və ya Quranı dəyişməkdən imtina edib.
O, zirehi otuz ölçü arpa üçün girovda olduğu halda vəfat edib.
Onun öz sözləri Qurandan ayrı saxlanılıb, Bibliyada isə yazıçılarının şəxsi salamları var.
İslam baxışı
Quran mələk Cəbrayılın Peyğəmbərə (ﷺ) gətirdiyi Allahın (﷾) kəlamıdır. O, onu aldığı kimi oxuyub və özündən heç nə əlavə etməyib.
Quran deyir ki, Peyğəmbər (ﷺ) heç vaxt kitab oxumayıb və yazmayıb və ona ummi Peyğəmbər (ﷺ) deyir.
İlk vəhydə o, mələyə üç dəfə oxuya bilmədiyini dedi.
Quran Allah (﷾) kimi birinci şəxsdə danışır. O, “De” əmrini yüzlərlə dəfə işlədir və onların çoxu Peyğəmbərə (ﷺ) xitab edir.
Quran Peyğəmbərə (ﷺ) onun sonra açıq oxumalı olduğu sözlərlə töhmət edir.
Quran əvvəlki peyğəmbərlərin heç bir əvvəlki müqəddəs mətndə olmayan təfərrüatlarını, məsələn, Nuhun boğulmuş oğlunu danışır.
Quran ziddiyyətdən azad olmasını Allahdan (﷾) gəldiyinin dəlili kimi təqdim edir.