Qısa cavab
Cihad Allah (﷾) yolunda çalışmaq, səy göstərmək deməkdir. O, ‘müqəddəs müharibə’ demək deyil. Müharibə üçün ərəb sözü hərbdir və bu, başqa sözdür. ‘Müqəddəs müharibə’ mənasında ərəb ifadəsi nə Quranda, nə də Peyğəmbərin (ﷺ) sözlərində var. O, gedib vuruşmaq istəyən adama cihadını valideynlərinə xidmətdə etməyi dedi. Haqsızlığa qarşı danışmağı da cihad saydı. Vuruşma cihadın bir növüdür. Ona yalnız Allahın (﷾) qoyduğu hədlər daxilində icazə verilir və müharibəni yalnız qanuni hakimiyyət elan edə bilər. Heç kim qanunu öz əlinə ala bilməz.
Tam izah
Söz nə deməkdir
Cihad səy və çalışma mənasında ərəb kökündən gəlir. Quran onu Allah (﷾) yolunda hər cür səy üçün işlədir. Deməli, müsəlmanın öz nöqsanlarına, kasıblığa və ya haqsızlığa qarşı mübarizəsi cihad ola bilər. Furqan surəsi Məkkədə, vuruşmaya hələ icazə verilməzdən əvvəl nazil olub. Orada Peyğəmbərə (ﷺ) kafirlərə qarşı “(Quranla)”, yəni onun mesajı ilə cihad etməsi deyilir. Başqa ayə Allah (﷾) uğrunda cihad edənlərin hamısına hidayət vəd edir. Başqası deyir ki, kim cihad edərsə, öz xeyrinə cihad edir.
“Kafirlərə baş əymə və onlara qarşı (Quranla) böyük bir cihad et!”
“Uğrumuzda cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik. Şübhəsiz ki, Allah muhsinlərlə birgədir.”
“Kim də (Allah yolunda və ya nəfsi ilə) cihad edərsə, o ancaq özü üçün cihad etmiş olar (faydası özünə qayıdar). Allah aləmlərə (məxluqata) möhtac deyildir.”
“Allah yolunda lazımınca cihad edin. O, sizi seçdi və atanız İbrahimin dinində olduğu kimi, bu dində də sizin üçün heç bir çətinlik yaratmadı. Peyğəmbər sizə, siz də insanlara şahid olasınız deyə, Allah həm əvvəl (nazil etdiyi kitablarda), həm də bunda (Quranda) sizi müsəlman adlandırdı. Elə isə namaz qılın, zəkat verin və Allaha möhkəm sarılın. O sizin Himayədarınızdır. O nə gözəl Himayədar, nə gözəl Yardımçıdır!”
Peyğəmbərin (ﷺ) öz sözlərində cihad
Peyğəmbər (ﷺ) bu sözə geniş məna verdi. O, könüllünü cihadını valideynlərinə qulluqda etmək üçün evə göndərdi. Dedi ki, haqsızlıq edənlərə qarşı dili ilə mübarizə aparan mömindir. Qadınlara da dedi ki, onlar üçün ən yaxşı cihad gözəl yerinə yetirilmiş Həccdir (Məkkəyə ziyarət).
Abdullah ibn Əmr rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərdən (ﷺ) cihada getməyə icazə istədi. Peyğəmbər onun valideynlərinin sağ olub-olmadığını soruşdu. O, bəli deyəndə Peyğəmbər ona dedi: onda cihadını onlara xidmətdə et.
Abdullah ibn Məsud rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: ondan əvvəlki hər peyğəmbərin yolunu izləyən şagirdləri olub; sonra etmədiklərini deyən və əmr olunmayanı edən xələflər gəlib. Onlara qarşı əli ilə mübarizə aparan mömindir, dili ilə mübarizə aparan mömindir, qəlbi ilə mübarizə aparan mömindir.
Aişə rəvayət edir ki, cihadın ən yaxşı əməl sayıldığını deyib qadınların da döyüşməli olub-olmadığını soruşdu. Peyğəmbər (ﷺ) cavab verdi ki, onlar üçün ən yaxşı cihad gözəl yerinə yetirilmiş və qəbul olunmuş Həccdir.
| Forma | Nə deyilib |
|---|---|
| Quranla | Məkkədə, döyüşə icazə verilməzdən əvvəl: onun mesajı ilə var gücünüzlə səy göstərin |
| Valideynlərə xidmət | Döyüş könüllüsü evə göndərildi ki, cihadını onlara xidmətdə etsin |
| Danışmaq | Zalımlara qarşı dili ilə səy göstərən mömindir |
| Həcc | Qadınlar üçün ən yaxşı cihad gözəl ifa olunmuş Həccdir |
| Döyüş | Yalnız hədlər içində və yalnız qanuni hökmdar elan edir |
‘Müqəddəs müharibə’ haradan gəlir
Ərəb dilində müharibə üçün öz sözü var, hərb və Quran onu, məsələn, 8:57-də işlədir. ‘Müqəddəs müharibə’ (əl-hərb əl-müqəddəsə) ifadəsi nə Quranda, nə də hədisdə (Peyğəmbərin (ﷺ) qeydə alınmış sözləri və əməlləri) heç yerdə yoxdur. Səhih Muslim 1731-in tanınmış ingilis tərcüməsi Peyğəmbərin (ﷺ) komandirlərinə əmrlərini “make a holy war” (müqəddəs müharibə edin) kimi verir. Lakin oradakı ərəb sözü uğzudur və ‘yürüşə çıxın’ deməkdir. ‘Müqəddəs’ sözünü tərcüməçi əlavə edib.
“Əgər döyüşdə onları yaxalasan, onları cəzalandırmaqla arxalarında olan kimsələri də (qorxudaraq) dağıt ki, bəlkə ibrət alsınlar.”
Səhih Muslimin bu geniş işlənən ingilis tərcüməsində Peyğəmbərin (ﷺ) 1731-ci hədisdə komandirlərinə verdiyi əmr, ərəbcə ‘ughzu’ (yürüşə çıxın), “Make a holy war” (müqəddəs müharibə edin) kimi verilib. Ərəbcədə ‘müqəddəs’ mənasında söz yoxdur.
Büreydə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) bir komandir təyin edəndə ona Allahdan qorxmağı və adamlarına yaxşı davranmağı, qənimətdən oğurlamamağı, əhdi pozmamağı, ölüləri eybəcər hala salmamağı və uşaqları öldürməməyi əmr edirdi. Hər hansı döyüşdən əvvəl düşmənə üç seçim təklif edilməli idi: İslamı qəbul etmək; olmazsa, cizyə vermək və o zaman müsəlmanlar onlardan əl çəkməlidir; yalnız hər ikisi rədd edilərsə, döyüşmək.
Xəbərlər ‘cihad’ı necə şüara çevirib
İngilis dilində bu söz yerini dəyişib. Cambridge lüğəti cihadı əvvəlcə özündə və ya cəmiyyətdə pisliyə qarşı dini mübarizə kimi izah edir. İndi ikinci işlənməni də verir: bəzi müsəlman ekstremistlərin apardığı müharibə və ya terrorizm. Xəbərlər bu ikinci işlənməni yaymaqda çox rol oynayıb. Cardiff Universitetinin 2000-2008-ci illərdə Britaniya qəzetləri barədə tədqiqatı müəyyən edib ki, britaniyalı müsəlmanlar barədə xəbərlərin 36%-i terrorizm barədə olub. Britaniyalı müsəlmanlar üçün ən çox işlədilən isimlər terrorçu, ekstremist, islamçı, kamikadze və silahlı olub. Belə xəbərlərdə ‘cihad’ hücum üçün qısa sözə çevrilib. Bu işlənmə yanlış və məlumatsızdır. O, cihadın bir növünü, vuruşmanı götürür, İslamın ona qoyduğu hədləri atır və sözü həmin hədləri pozanların özlərinə verir.
Cihadı əvvəlcə İslamda özündə və ya cəmiyyətdə pisliyə qarşı dini mübarizə kimi izah edir. Sözü həmçinin bəzi müsəlman ekstremistlərin dinləri üçün təhlükə saydıqları insanlara qarşı apardığı müharibə və ya terrorizmi bildirmək üçün işlədilən kimi verir.
2000-2008-ci illərdə Britaniya milli qəzetlərinin tədqiqi. Müəyyən edib ki, britaniyalı müsəlmanlar barədə xəbərlərin 36%-i terrorizm və ya terrorla müharibə barədə olub, britaniyalı müsəlmanlarla əlaqədar ən çox işlədilən isimlər terrorçu, ekstremist, islamçı, kamikadze və silahlı olub, alim kimi müsbət isimlər çox az olub, ən çox işlədilən sifətlər isə radikal, fanatik, fundamentalist, ekstremist və silahlı olub.
Vuruşma: icazəlidir, lakin hədlər daxilində
Vuruşma cihadın bir növüdür. İslam hüququ kitablarında Cihad Kitabı adlanan fəsil müharibə qanunudur, hədlər qanunudur və terrorizmi bütün çirkin formalarında qadağan edir. Vuruşmaya ilk icazə hücuma və zülmə məruz qalan insanlara verildi. Hər vuruşma həddi aşmamaq əmri ilə bağlıdır. Peyğəmbər (ﷺ) qadınları və uşaqları öldürməyi qadağan etdi. Hər komandirə əhdi pozmamağı və ölüləri eybəcər hala salmamağı dedi. Bəzi insanlar müsəlmanlarla din uğrunda vuruşmayıb və onları evlərindən çıxarmayıb. Onlara qarşı Quran yaxşılıq və ədalətə icazə verir, çünki Allah (﷾) ədalətli olanları sevər. Tam müharibə qanunu və İslamın terrorizm qadağası öz səhifələrində izah olunur.
“Zülmə məruz qaldıqlarına görə vuruşanlara (Allah yolunda döyüşməyə) izin verildi. Şübhəsiz ki, Allah onlara yardım etməyə qadirdir.”
“Sizinlə vuruşanlara qarşı Allah yolunda siz də vuruşun və həddi aşmayın! Həqiqətən, Allah həddi aşanları sevməz.”
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yürüşlərindən birində öldürülmüş bir qadın tapıldı və Peyğəmbər qadınların və uşaqların öldürülməsini qadağan etdi.
Büreydə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) bir komandir təyin edəndə ona Allahdan qorxmağı və adamlarına yaxşı davranmağı, qənimətdən oğurlamamağı, əhdi pozmamağı, ölüləri eybəcər hala salmamağı və uşaqları öldürməməyi əmr edirdi. Hər hansı döyüşdən əvvəl düşmənə üç seçim təklif edilməli idi: İslamı qəbul etmək; olmazsa, cizyə vermək və o zaman müsəlmanlar onlardan əl çəkməlidir; yalnız hər ikisi rədd edilərsə, döyüşmək.
“Allah din uğrunda sizinlə vuruşmayan və sizi öz diyarınızdan çıxartmayan kimsələrə yaxşılıq etmənizi və onlarla ədalətlə davranmanızı sizə qadağan etməz. Şübhəsiz ki, Allah ədalətli olanları sevər.”
Yalnız qanuni hakimiyyət altında
İslamda müharibəni fərdlər və ya qruplar elan etmir. Peyğəmbər (ﷺ) hökmdarı müsəlmanların arxasında vuruşduğu qalxan adlandırdı. Müsəlman hüquqşünasları (İslam hüququ alimləri) hesab edir ki, müharibəyə getmək qərarı qanuni hökmdara məxsusdur. Yeganə istisna ondan soruşmağa vaxt olmayan qəfil hücuma qarşı müdafiədir. Onlar həmçinin hesab edir ki, mühakimə və cəza səlahiyyətli hakimi olan qanuni məhkəməyə məxsusdur. Heç bir fərd kimi öldürəcəyinə və ya cəzalandıracağına qərar verə bilməz.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: rəhbərə itaət edən mənə itaət edir, ona asi olan mənə asi olur. Rəhbər (imam) qalxandır: döyüş onun arxasında aparılır və onunla qorunma axtarılır. Təqvanı əmr edib ədalətlə idarə etsə, mükafat alar, əks halda yük onun üzərindədir.
Hənbəli fəqihi İbn Qudamə hesab edir ki, cihad məsələsi hökmdara (imama) və onun qərarına həvalə olunub və insanlar bu barədə ona itaət etməlidir. O, bir istisna edir: düşmən qəfil hücum edərsə və hökmdardan soruşmağa vaxt yoxdursa, insanlar onun icazəsi olmadan özlərini müdafiə edə bilərlər. O həmçinin hesab edir ki, aman vədi ilə qeyri-müsəlman torpağına girən müsəlman onun əhalisinə xəyanət edə və ya mallarını ala bilməz, çünki aman onun xəyanət etməyəcəyi anlayışı ilə verilib, bu sözlə deyilməsə belə.
Hənbəli fəqihi İbn Qudamə hesab edir ki, qayda olaraq sabit cəzanı (həd) hökmdar (imam) və ya onun təyin etdiyi şəxsdən başqa heç kim icra edə bilməz. Onun icazə verdiyi yeganə istisna ağa və öz qulu barədə köhnə hökmdür və bu gün tətbiq edilmir.
Sözdən sui-istifadə edən qruplar
Bəzi silahlı qruplar bu sözü adlarına qoyub. Onların arasında Misir İslami Cihadı, Fələstin İslami Cihadı və İslami Cihad İttifaqı var. Britaniya hər üçünü terror təşkilatı kimi qadağan edir. Etdikləri üçün bu sözü işlətməkdə haqsızdırlar, çünki İslam terrorizmi qadağan edir. Peyğəmbər (ﷺ) qadınları və uşaqları öldürməyi qadağan etdi. Dedi ki, ümmətinə qarşı qalxıb yaxşını da, pisi də vuranın onunla heç bir əlaqəsi yoxdur. 2014-cü ildə 120-dən çox müsəlman alimi özünü İslam Dövləti adlandıran qrupun başçısına yazdı. Onların arasında Misirin Baş Müftisi var idi. Ona dedilər ki, günahsızları öldürmək İslamda haramdır. Qrup özünə bu adı verməklə İslamın qadağan etdiyini cihada çevirə bilməz.
Britaniya hökumətinin Terrorizm Aktı 2000-ə əsasən qadağan etdiyi təşkilatların siyahısı. Bura Misir İslami Cihadı və Fələstin İslami Cihadı (hər ikisi 2001-ci ilin martında qadağan edilib), İslami Cihad İttifaqı (2005-ci ilin iyulu) və Hərəkət-ül-Cihad-ül-İslami (2005-ci ilin oktyabrı) daxildir.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yürüşlərindən birində öldürülmüş bir qadın tapıldı və Peyğəmbər qadınların və uşaqların öldürülməsini qadağan etdi.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: öz ümmətinə hücum edib yaxşını da, pisi də vuran, möminləri belə əsirgəməyən və əmanət verilənlərə sözünü tutmayan adamın mənimlə heç bir əlaqəsi yoxdur, mənim də onunla heç bir əlaqəm yoxdur.
Dünyanın müsəlman alimləri, müftiləri və imamlarının özünü İslam Dövləti adlandıran qrupun başçısına açıq məktubu. İmzalayanlar arasında Misirin Baş Müftisi Şövqi Əllam və Abdullah bin Bəyyah, Nigeriya, Pakistan, İndoneziya və Şimali Amerikadan alimlər və liderlər var. Xülasəsi İslamda haram olduğunu dediyi şeyləri sadalayır, onların arasında: günahsızları öldürmək; elçiləri, deməli jurnalistləri və yardım işçilərini öldürmək; açıq küfr bildirmədikcə insanları qeyri-müsəlman elan etmək; xristianlara və ya hər hansı Kitab əhlinə zərər vermək və pis davranmaq; insanları din dəyişməyə məcbur etmək; insanlara işgəncə vermək; və ölüləri eybəcər hala salmaq. Əlavə edir ki, köləliyi geri qaytarmaq İslamda haramdır, çünki ümumi icma ilə ləğv edilib və onun qadınları cariyə götürməsini fitnə və fəsadın dirçəldilməsi kimi pisləyir.
Bu, İslama zərər verir və işə yaramır
Günahsız insanlara, istər qadınlara, uşaqlara, istərsə də vuruşmayan başqalarına zərər vermək şəriətə ziddir. O, həmçinin İslamın adını pisləşdirir, müsəlman olmağı düşünən insanları uzaqlaşdırır və İslama nifrət edənlərə silah verir. İslama nifrət edənlər də, ekstremistlər də müsəlmanın zorakılığa əl atmasını istəyir ki, hər müsəlman günahlandırılsın: onların tələsinə düşməyin. Terror nadir hallarda uğrunda vuruşduğunu iddia etdiyinə çatıb. Haqsızlığa uğradığını hiss edən müsəlman qanun çərçivəsində danışmalı, boykot etməli, dinc etiraz etməli, səs verməli və ya namizəd olmalıdır və heç vaxt özü zorakılığa əl atmamalıdır.
İbn Ömər rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) yürüşlərindən birində öldürülmüş bir qadın tapıldı və Peyğəmbər qadınların və uşaqların öldürülməsini qadağan etdi.
Rəbah ibn Rəbi rəvayət edir ki, bir yürüşdə Peyğəmbər (ﷺ) öldürülmüş bir qadının ətrafına toplaşmış insanları görüb. O demişdir ki, o, vuruşulmalı olan biri deyildi. O, ön dəstəyə başçılıq edən Xalid ibn əl-Vəlidə xəbər göndərib: qadını və muzdlu işçini öldürmə.
Cabir rəvayət edir ki, bir yürüşdə münafiqlərin başçısı Abdullah ibn Übey ən hörmətlinin ən alçağı Mədinədən qovacağı ilə hədələyib. Ömər Peyğəmbərdən (ﷺ) o adamın başını vurmağa icazə istəyib. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: onu burax ki, insanlar Muhəmmədin səhabələrini öldürdüyünü deməsin.
Ənəs ibn Malik rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: insanlara işi asanlaşdırın, çətinləşdirməyin; onlara müjdə verin, nifrət etdirməyin.
‘Kumulyativ ekstremizm’ adını verir: bir ekstremizm formasının başqa formalardan qidalanıb onları böyütməsi. Sonrakı yazıçılar bunu ifrat sağçı qruplar və İslamı iddia edən zorakı ekstremistlər üçün işlədir; hər biri digərinin əməllərində böyüyür.
1968-2006-cı illərdə fəal olmuş 648 terror qrupunun tədqiqi, onlardan 268-i bitib. Bitənlərin 43 faizi siyasi prosesə keçib, 40 faizi polis və kəşfiyyat işi ilə bitib. Hərbi güc azını bitirib və yalnız təxminən onda biri qalib gəlib.
Tariq ibn Şihab rəvayət edir ki, bir adam Peyğəmbərdən (ﷺ) ayağını üzəngiyə qoyarkən hansı cihadın ən yaxşı olduğunu soruşub. O demişdir: zalım hökmdarın qarşısında deyilən haqq söz.
Baxışlar
Ümumi etiraz: cihad müqəddəs müharibədir
Bir çox tənqidçi deyir ki, cihad müqəddəs müharibə deməkdir: kafirlərlə onlar təslim olana qədər vuruşmaq dini vəzifəsi.
Tənqidçilər deyir ki, cihad müqəddəs müharibə, kafirlərlə onlar təslim olana qədər vuruşmaq vəzifəsi deməkdir.
Təkzib
Quran cihadı hər cür çalışma üçün, hətta hələ heç bir vuruşmaya icazə verilməzdən əvvəl Məkkədə Quranın özü ilə çalışma üçün işlədir. Peyğəmbər (ﷺ) valideynlərinizə xidməti cihad adlandırdı. Tanınmış ingilis tərcüməsində ‘müqəddəs’ sözünü tərcüməçi əlavə edib. Cihad vuruşma mənasında olanda qərar qanuni hökmdara məxsusdur. Hər vuruşma da həddi aşmamaq əmri ilə bağlıdır. Müqəddəs müharibə təsviri çox şeyi cihadın terrorizm üçün qısa sözə çevrildiyi xəbərlərə borcludur. Cardiff Universitetinin tədqiqatı müəyyən edib ki, Britaniya mətbuatının britaniyalı müsəlmanlar barədə xəbərlərinin 36%-i terrorizm barədə olub.
Tənqidçilər sözün mənasının sübutu kimi özlərini ‘İslami Cihad’ adlandıran silahlı qrupları göstərir.
Təkzib
Ad əməli qanuni etmir. Britaniya Misir İslami Cihadını, Fələstin İslami Cihadını və İslami Cihad İttifaqını terror qrupları kimi qadağan edir və İslam onların etdiyini qadağan edir. Peyğəmbər (ﷺ) qadınları və uşaqları öldürməyi qadağan etdi. Yaxşını da, pisi də vurandan imtina etdi. 2014-cü ildə, aralarında Misirin Baş Müftisi olmaqla, 120-dən çox müsəlman alimi yazdı ki, günahsızları öldürmək İslamda haramdır. Bu qruplar sözü işlətməkdə haqsızdır. Xəbərlər də onların işlənməsini sözün mənası kimi götürməkdə haqsızdır.
İslam baxışı
Cihad Allah (﷾) yolunda çalışmaq deməkdir. O, insanın öz nöqsanlarına qarşı, valideynləri üçün və ya dili ilə haqsızlığa qarşı ola bilər. Qanuni hakimiyyət müharibə elan edəndə döyüşdə də ola bilər, həmişə Allahın (﷾) qoyduğu hədlər daxilində. Peyğəmbər (ﷺ) hər vuruşmanı heç bir müsəlmanın keçə bilməyəcəyi hədlərlə bağladı.
Quran cihadı hər cür çalışma üçün işlədir. Bura hələ heç bir vuruşmaya icazə verilməzdən əvvəl Məkkədə Quranın özü ilə çalışma da daxildir.
Peyğəmbər (ﷺ) valideynlərə xidməti və haqsızlıq edənlərə qarşı danışmağı cihadın növləri adlandırdı. Gözəl Həcci qadınlar üçün ən yaxşı cihad adlandırdı.
Hərb Quranın müharibə üçün sözüdür.
Səhih Muslim 1731-in tanınmış ingilis tərcüməsində ‘müqəddəs’ sözünü tərcüməçi əlavə edib. Ərəbcə uğzu ‘yürüşə çıxın’ deməkdir.
Vuruşmaya icazə hücuma və zülmə məruz qalanlara verildi. Hər vuruşma həddi aşmamaq əmri ilə bağlıdır.
Peyğəmbər (ﷺ) qadınları və uşaqları öldürməyi, əhdi pozmağı və ölüləri eybəcər hala salmağı qadağan etdi.
Müharibəyə getmək qərarı fərdlərə və ya qruplara yox, qanuni hökmdara məxsusdur. Yeganə istisna qəfil hücuma qarşı müdafiədir.
Terror əməlləri üçün adlarına ‘cihad’ qoyan qruplar sözdən sui-istifadə edir. Peyğəmbər (ﷺ) qadınları və uşaqları öldürməyi qadağan etdi. Yaxşını da, pisi də vurandan imtina etdi.