Qısa cavab
Müsəlmanlar Buddanı peyğəmbər adlandırmır və yalançı müəllim də adlandırmır. Quran deyir ki, Allah (﷾) hər xalqa xəbərdar edən göndərib, amma Hindistanda heç bir peyğəmbərin adını çəkmir. O həm də deyir ki, Allah (﷾) bizə hər elçinin hekayəsini söyləməyib. Deməli, müsəlmanlar bu adam barədə heç nə iddia etmir və onun mühakiməsi Allaha (﷾) məxsusdur. Lakin erkən buddist mətnləri onu Yaradana qarşı dəlil gətirən kimi göstərir və Allahın (﷾) heç bir elçisi bunu öyrətməyib. Buna görə müsəlmanlar hər təlimi Quranla tərəzidə çəkir. Onunla uyğun gələn, məsələn, yaxşılıq etmək və qəzəbi mehribanlıqla qarşılamaq, harada tapılsa da doğrudur, uyğun gəlməyənə isə İslam cavab verir. Müsəlmanların sizin qarşınıza araşdırmaq üçün qoyduğu mesaj Muhəmmədin (ﷺ) bütün bəşəriyyətə gətirdiyi Qurandır.
Tam izah
Hər xalqa xəbərdar edən, amma hər biri adlandırılmayıb
Quran deyir ki, heç bir xalq xəbərdar edənsiz qalmayıb. O həm də deyir ki, Allah (﷾) bəzi elçilərin hekayəsini söyləyib, başqalarının yox. Deməli, Quran tam siyahı verdiyini iddia etmir və Hindistana göndərilmiş heç bir peyğəmbərin adını çəkmir. Budda Şimali Hindistanda öyrədib. Deməli, müsəlmanlar onun xəbərdar edənlərdən biri olduğunu deyə bilməz və olmadığını da deyə bilməz. Pali mətnləri olduğu kimi götürüldükdə onun adına verdikləri təlim Yaradana qarşı dəlil gətirir. Hər elçi xalqını Allaha (﷾) ibadət etməyə və pislikdən uzaq olmağa çağırıb (16:36). Deməli, müsəlmanlar bu təlimi Allahdan (﷾) gələn mesaj kimi qəbul edə bilməz. Adamın özü barədə Allah (﷾) onlara heç nə deməyib, buna görə onlar da heç nə demir. İbn Kəsir bu ayələri belə oxuyur ki, Adəm övladlarından heç bir millət xəbərdar edənsiz keçməyib.
“Həqiqətən, Biz səni haqla müjdə verən və xəbərdar edən olaraq göndərdik. Elə bir ümmət yoxdur ki, ona xəbərdar edən (bir peyğəmbər) gəlmiş olmasın.”
“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”
“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”
“Elçilərin (bir qisimi) barəsində daha öncə sənə xəbər verdik, digərləri barəsində isə sənə (heç nə) söyləmədik. Allah Musa ilə sözlə (vasitəsiz) danışdı.”
“Biz səndən əvvəl də elçilər göndərdik. Onlardan bəziləri haqqında sənə danışdıq, bəziləri haqqında isə danışmadıq. Heç bir elçi Allahın izni olmadan bir ayə gətirə bilməz. Allahın əmri gəldikdə isə ədalətlə hökm verilər və yalan danışanlar orada ziyana uğrayarlar.”
Ayəni izah edir: Adəm övladlarından heç bir xalq keçməyib ki, Allah ona xəbərdarlıq edənlər göndərməsin və hər bəhanəni aradan qaldırmasın. Yanına 13:7-ni, ‘hər xalqın bir hidayətçisi’ və 16:36-nı, ‘hər xalqa bir elçi göndərdik’ qoyur. Bu barədə çoxlu ayə olduğunu deyir.
Adamın özü: nəzakət və Allaha (﷾) buraxılmış mühakimə
Quran müsəlmanlara başqalarını hikmətlə dəvət etməyi və ən gözəl tərzdə mübahisə etməyi deyir. O deyir ki, hər xalq ədalətlə mühakimə olunacaq və heç kimə zülm edilməyəcək. O həm də deyir ki, Allah (﷾) elçi gəlməyincə əzabını göndərmir. Müsəlmanların Buddanın özü barədə Allahdan (﷾) heç bir sözü yoxdur, buna görə onlar ona hökm vermir. Onlar onun barədə hörmətlə danışır və onu və ya ardıcıllarını lağa qoymur.
“(İnsanları) Rəbbinin yoluna hikmətlə, gözəl öyüd-nəsihətlə dəvət et və onlarla ən gözəl tərzdə mübahisə et. Şübhəsiz ki, Rəbbin azğınlığa düşənləri də, doğru yolda olanları da yaxşı tanıyır.”
“Hər ümmətin bir elçisi vardır. Elçiləri gəldikdə onların arasında ədalətlə hökm verilər və onlara zülm edilməz.”
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
Buddizmin iki qolu və Buddanın özü barədə dedikləri
Buddizmin iki böyük qolu var. Əsasən Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada olan Teravada Buddanın sözü saydığı Pali mətnlərinə əməl edir. Əsasən Şərqi Asiyada olan Mahayana əlavə sutralar əlavə edir və çoxlu Buddalara və bodhisattvalara (Budda olmağa və başqalarını xilas etməyə and içmiş varlıqlar) hörmət edir. Zen və Saf Torpaq Mahayana məktəbləridir. Bu səhifə Pali mətnlərindən sitat gətirir və iddia bir məktəbə aid olanda bunu deyir. Teravadanın Buddanın təlimi saydığı beytlər toplusu Dhammapadada Budda özündən kənara işarə edir. Onun ardıcılları işi özləri görməlidir və Buddalar yalnız yolu göstərir.
“İşi özünüz görməlisiniz, Dərk Edənlər yalnız yolu göstərir.”
Cəm halda Buddalar
Pali mətnləri bir Buddadan yox, Buddalardan danışır. Dhammapadanın bir beyti heç bir pislik etməmək və ağlı təmizləmək çağırışını Buddaların təlimi adlandırır. Uzun bir söhbətdə Budda özündən əvvəlki altı Buddanı adlandırır və özünün də dünyada yarandığını deyir. Başqa beytdə o, özü bildiyini deyir və kimin ardıcılı olmalı olduğunu soruşur. Buddist oxucu burada Quranın hər xalqa xəbərdar edəninə bənzərlik görə bilər. Bənzərlik bir cəhətdən həqiqidir: hər ikisi çox dövrdə çox müəllimdən danışır. Növbəti bölmələrin göstərdiyi kimi, bu müəllimlərin nə olduğu və onları kimin göndərdiyi ikisinin fərqləndiyi yerdir.
“Heç bir pislik etməmək; yaxşılığı qəbul etmək; ağlı təmizləmək: Buddaların təlimi budur.”
Savatthidə Budda dilənçi rahiblərə keçmiş həyatlar barədə danışır. O, özündən əvvəlki altı Buddanı adlandırır: Vipassi, Sikhi, Vessabhu, Kakusandha, Konaqamana və Kassapa. O deyir ki, hər biri dünyada “kamil və tam oyanmış” kimi yaranıb. O əlavə edir ki, bu dövrdə özü də dünyada kamil və tam oyanmış kimi yaranıb. Sonra sutra altısından birincisini ətraflı təsvir edir.
“Mən hamıya qalib gələnəm, hər şeyi bilənəm, hər şeyin içində ləkəsizəm. Hər şeyi tərk etmişəm, ehtirasın bitməsində azad olmuşam. Özüm bildiyim üçün kimin ardıcılı olum?”
Zülkifl və təfsirçilərin dedikləri
Bəzi müsəlmanlar Buddanın Quranın iki dəfə səbir edənlər və yaxşılar arasında adını çəkdiyi Zülkifl olduğunu təxmin edib. Ayələr onun üçün heç bir yer, xalq və ya vaxt vermir. Klassik təfsirçilər İbn Kəsir və ət-Təbəri onu ətraflı müzakirə edir. Onlar onun peyğəmbər, yoxsa saleh adam olması barədə fərqlənir və verdikləri rəvayətlər onu Elişaya və israillilərə bağlayır. Onların heç biri onu Hindistana bağlamır. Quran və səhih rəvayətlər onu Budda edən heç nə demir, buna görə müsəlmanlar bunu deməməlidir və bu səhifə demir.
“İsmaili, İdrisi və Zülkifli də (yada sal)! Hamısı səbir edənlərdən idilər.”
“(Ey Peyğəmbər!) İsmaili, əl-Yəsə'i və Zülkifli də yada sal! Onların hamısı seçilmiş kimsələrdəndir.”
İbn Kəsir deyir ki, İsmayıl İbrahimin oğludur, İdris isə əvvəl xatırlanıb. Zülkifl barədə deyir ki, ayənin açıq mənası budur ki, o, peyğəmbər olduğu üçün peyğəmbərlərin yanında adlandırılır. Əlavə edir ki, başqaları onun saleh adam, ədalətli padşah və hakim olduğunu düşünüb və İbn Cərir (ət-Təbəri) qərar verməkdən çəkinib. Mücahiddən sitat gətirir: peyğəmbər olmayan, xalqının peyğəmbəri üçün onların işlərini idarə etməyi və aralarında ədalətlə hökm verməyi öhdəsinə götürən saleh adam; və qocalmış Elişanın belə bir adamı öz canişini seçməsi barədə rəvayət. İbn Abbasdan onun İsrail övladları arasında hakim olduğunu, Əbu Musa əl-Əşəridən isə peyğəmbər yox, onların arasında saleh adam olduğunu gətirir. Sonra qeyri-adi sənədlə əl-Kifl adlı adam barədə rəvayət verir və deyir ki, oradakı ad əl-Kifldirsə, başqa adam ola bilər.
Ət-Təbəri deyir ki, Zülkifl insanlar üçün, ya peyğəmbər, ya da saleh padşahlardan biri üçün bir işi öhdəsinə götürən adam idi. O, öhdəsinə götürdüyünə sadiq qaldı, Allah onu təriflədi və itaətdə səbrinə görə tərifləyənlərdən saydı. O, bu mənada erkən rəvayətlər verir. Birində bir peyğəmbər kimin gündüz oruc tutub, gecə namaz qılıb hirslənməməyi öhdəsinə götürəcəyini soruşur və bir gənc bunu edib onun yerini alır. Mücahiddən başqa birində qocalmış Elişa belə bir adamı öz canişini seçir.
Təlimi Quranla tərəzidə çəkmək
Müsəlmanlar Quranı Allahın (﷾) qorunmuş sözü sayır və hər təlimi onunla tərəzidə çəkir. Quran özünü əvvəlki kitabları qoruyan adlandırır. İbn Kəsir erkən oxunuşu qeyd edir: onunla uyğun gələn haqdır, ondan fərqlənən batildir. Müsəlman eyni ölçünü Qurandan kənar hər təlimə tətbiq edir. Uyğun gələn harada tapılsa da doğrudur. Erkən buddist mətnlərinin Yaradana qarşı dəlil gətirdiyi yerdə İslam onlara “Budda Tanrıya inanırdımı?” səhifəsində cavab verir. Quran inanılıb qəbul edilməyi istəmir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gəlsəydi, onda çoxlu ixtilaf tapılardı. O, şübhə edəni ona bənzər surə gətirməyə də çağırır.
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
Müheymin (‘onu qoruyan’) sözünü ilk nüfuzlardan izah edir. İbn Abbasdan bir rəvayətdə Quran özündən əvvəlki hər kitab üzərində etibarlıdır. Başqasında onlar üzərində şahid, üçüncüsündə onlar üzərində hakimdir. İbn Cüreycdən nəql edir: əvvəlki kitablarda Qurana uyğun gələn haqdır, ondan fərqlənən batildir. İbn Kəsir deyir ki, söz bütün bu mənaları əhatə edir. Əlavə edir ki, Allah kitabların sonuncusu olan Quranı hamısı üzərində əmin, şahid və hakim edib. Allah onu Özü qorumağı öhdəsinə götürüb (15:9).
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı (bütün) şahidlərinizi (köməyə) çağırın!”
| Sual | Müsəlmanlar nə deyir |
|---|---|
| Budda peyğəmbər idimi? | Olduğunu da, olmadığını da deyə bilməzlər. Quran Hindistana göndərilən peyğəmbərin adını çəkmir. |
| O, yalançı müəllim idimi? | Bunu demirlər. Onun hökmü Allaha (﷾) aiddir. |
| O, Zülkifl idimi? | Bunu deməməlidirlər. İbn Kəsir və ət-Təbəri Zülkifli Hindistana bağlamır. |
| Yaradana qarşı təlimi | Elçidən deyil: hər elçi insanları Allaha (﷾) ibadətə çağırıb. |
| Qəzəbə mehribanlıqla cavab çağırışı | Harada tapılsa, doğrudur. |
Pali mətnlərinin çağırdığı
Dhammapadanın bir beyti dinləyənə qəzəbə mehribanlıqla, alçaqlığa fəzilətlə, xəsisliyə verməklə, yalana isə həqiqətlə qalib gəlməyi deyir. Müsəlmanlar bunu hörmətlə oxuyur. Bu, xarakterə çağırışdır və İslamı Buddanın təlimindən ayıran o deyil.
“Qəzəbə mehribanlıqla, alçaqlığa fəzilətlə, xəsisliyə verməklə, yalana isə həqiqətlə qalib gəl.”
Quranın çağırdığı və onun arxasındakı dəvət
Quran ədaləti və yaxşılıq etməyi əmr edir. O, mömin insana pisliyi daha yaxşı olanla dəf etməyi deyir ki, düşmən olan yaxın dost olsun. Deməli, müsəlmanlar belə təlimin doğru olduğunu rahatlıqla deyir. Onlar davam edib bizi kimin yaratdığını və ölümdən sonra nə gəldiyini soruşur, çünki hər elçi bir çağırışla gəlib: Allaha (﷾) ibadət edin və pislikdən uzaq olun. İslamda iman, ibadət və xarakter bir həyat tərzidir və üçündən heç biri başqaları olmadan tam deyil.
“Həqiqətən, Allah ədalətli olmağı, yaxşılıq etməyi və qohumlara haqqını verməyi əmr edir, iyrənc işlər görməyi, pis əməllər törətməyi və azğınlıq etməyi isə qadağan edir. O sizə öyüd-nəsihət verir ki, bəlkə düşünüb ibrət alasınız.”
“Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz. Sən (pisliyi) yaxşılıqla dəf et! O zaman səninlə ədavət aparan kimsə sanki yaxın bir dost olar.”
“Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə,) peyğəmbər göndərdik. Onlardan kimisini Allah doğru yola yönəltmiş, kimisinə də azdırmışdır. Yer üzündə gəzib dolaşın və (haqqı) yalan sayanların aqibətinin necə olduğunu görün!”
Hamıya göndərilmiş sonuncu elçi
Quran deyir ki, Muhəmməd (ﷺ) bütün bəşəriyyətə və aləmlərə rəhmət olaraq göndərilib. Buna görə müsəlmanlar hər kəsi, buddistləri də, onun gətirdiyinə baxmağa dəvət edir. Onlar heç kimdən bunu inanıb qəbul etməyi istəmir. Quran araşdırılmağı istəyir. “Müqəddəs kitabın həqiqətən Allahdan gəldiyini necə bilə bilərik?” səhifəsi hər kitaba tətbiq olunan sınaqları göstərir.
“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”
“Biz səni ancaq aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik.”
Altı cavab cavablandırılıb
Dhammapada 276 — Yol, 276-cı şeir
“İşi özünüz görməlisiniz, Dərk Edənlər yalnız yolu göstərir.”
Nə üçün istinad olunub
Budda yalnız yolu göstərib və onu özümüzün getməyimizi deyib. Ona peyğəmbər rütbəsi lazım deyil və İslamın onun öyrətdiyinə əlavə edəcəyi heç nə yoxdur.
Cavab
Müsəlmanlar Buddaya rütbə vermir və heç bir rütbəni də almır. İslam onun barədə Allahdan (﷾) heç bir sözü olmadığını deyir və onu heç kimdən nə yuxarı, nə də aşağı qoyur. Onun dediyi budur ki, Allah (﷾) hər xalqa hidayət göndərib və onları Allaha (﷾) ibadət etməyə və pislikdən uzaq olmağa çağırıb (16:36). Onun sonuncusu Muhəmmədlə (ﷺ) gəlib. Quran da deyir ki, hər kəs öz əməllərinə cavab verir və heç kim başqasının günahını daşımır (6:164). Yolun haraya apardığı başqa buddist səhifələrinin baxdığı sualdır.
Nəticə — İslam adamı yox, təlimi sınayır. O, Buddanı nə peyğəmbərliyə qaldırır, nə də yalançı müəllimə endirir.
Dhammapada 183 — Buddalar, 183-cü şeir
“Heç bir pislik etməmək; yaxşılığı qəbul etmək; ağlı təmizləmək: Buddaların təlimi budur.”
Nə üçün istinad olunub
Sizin hər xalqa xəbərdar edəniniz sadəcə bizim hər dövrdəki Buddalarımızdır. Biz artıq razıyıq, deməyə başqa heç nə yoxdur.
Cavab
Bənzərlik zamanla çox müəllim fikrindədir. Pali mətnlərində Budda oyanmış və yolu göstərəndir. Dhammapadada Budda özü bildiyini deyir və kimin ardıcılı olmalı olduğunu soruşur (353). İslamda elçi Allahın (﷾) sözünü alır (18:110); Pali mətnlərinin Buddası belə iddia etmir. Onların hamısı eyni şeyə çağırıb: Allaha (﷾) ibadət edin (16:36). İslam Hindistanda heç birinin adını çəkmədiyi üçün Buddanın elçi olduğunu demir.
Nəticə — Çox dövrdə çox müəllim ortaq fikirdir. Bu müəllimlərin nə olduğu və onları kimin göndərdiyi ikisinin fərqləndiyi yerdir.
Quran 21:85 — əl-Ənbiya surəsi, ayə 85
“İsmaili, İdrisi və Zülkifli də (yada sal)! Hamısı səbir edənlərdən idilər.”
Nə üçün istinad olunub
Bəzi müsəlmanlar Buddanın Zülkifl olduğunu və ya Maitreyanın Muhəmməd (ﷺ) olduğunu deyir. Deməli, İslam ona hər halda peyğəmbər kimi hörmət edir.
Cavab
Quran Zülkiflin adını səbir edənlər və yaxşılar arasında iki dəfə çəkir və onun harada yaşadığı və xalqının kim olduğu barədə heç nə demir. İbn Kəsir onu israillilər arasında bir adam kimi göstərir, o və ət-Təbəri onu Elişaya bağlayan rəvayətlər verir. Alimlər hətta onun peyğəmbər olub-olmaması barədə fərqlənir. Quranda və ya səhih rəvayətlərdə heç nə onu Hindistana və ya Buddaya, Maitreyanı isə Muhəmmədə (ﷺ) bağlamır. Deməli, müsəlmanlar heç birini deməməlidir və bu sayt demir.
Nəticə — Quranda və ya səhih rəvayətdə olmayan iddia edilmir. İslam yalnız əminliklə deyə bildiyini deyir.
Quran 3:85 — Ali-İmran surəsi, ayə 85
“Kim İslamdan başqa bir din arayarsa, (bilsin ki,) o din ondan əsla qəbul olunmaz və o, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar.”
Nə üçün istinad olunub
İslam yalnız müsəlmanların xilas olduğunu deyir, deməli, Buddanın məhv olduğunu deməlidir. Bu, onu yaxşı adam adlandırmaqla uzlaşmır.
Cavab
Müsəlmanların Buddanın özü barədə Allahdan (﷾) heç bir sözü yoxdur, buna görə onlar ona hökm vermir. Quran deyir ki, Allah (﷾) elçi gəlməyincə əzab göndərmir (17:15) və hər xalq ədalətlə mühakimə olunur və ona zülm edilmir (10:47). O həm də deyir: “Kim İslamdan başqa bir din arayarsa, (bilsin ki,) o din ondan əsla qəbul olunmaz” (3:85). Buna görə İslam onun mesajını eşidən hər oxucudan onu tərəzidə çəkməyi istəyir. “İslam və ya İsa barədə heç eşitməmiş insanlara nə olur?” səhifəsi buna baxır.
Nəticə — Hər insanın mühakiməsi Allahındır (﷾). Quran ədalət və zülmsüzlük vəd edir.
Quran 5:48 — əl-Maidə surəsi, ayə 48
“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabı təsdiqləyən və onu qoruyan Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Sən onların arasında, Allahın nazil etdiyi ilə hökm ver. Sənə gələn haqqı buraxıb onların istəklərinə tabe olma. Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Fəqət bu (müxtəlif şəriətlər), sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Elə isə yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın dönüşü Allahadır. O, ixtilaf etdiyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir.”
Nə üçün istinad olunub
Mənim təlimimi Quranla tərəzidə çəkmək heç nəyi sübut etmir. Siz Quranın doğru olduğunu fərz edirsiniz.
Cavab
Bu, ədalətlidir və müsəlmanlar sizdən oradan başlamağı istəmir. Onlar Quranla tərəzidə çəkir, çünki onu Allahın (﷾) sözü sayırlar, amma Quran əvvəlcə araşdırılmağı istəyir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gəlsəydi, onda çoxlu ixtilaf tapılardı (4:82). O, şübhə edəni ona bənzər surə gətirməyə çağırır (2:23). “Müqəddəs kitabın həqiqətən Allahdan gəldiyini necə bilə bilərik?” səhifəsi Quran da daxil olmaqla hər kitaba tətbiq olunan sınaqlar verir.
Nəticə — Quran inanılmazdan əvvəl sınanmağı istəyir. Müsəlmanlar etibar istəmir.
Dhammapada 223 — Qəzəb, 223-cü şeir
“Qəzəbə mehribanlıqla, alçaqlığa fəzilətlə, xəsisliyə verməklə, yalana isə həqiqətlə qalib gəl.”
Nə üçün istinad olunub
Pali mətnləri artıq mehribanlığı, həqiqəti və özünü saxlamağı öyrədir. Bunun üçün mənə başqa din lazım deyil.
Cavab
İslam uyğunluğu alqışlayır və bunu açıq deyir. O, ədaləti və yaxşılıq etməyi əmr edir (16:90) və sizə pisliyi daha yaxşı olanla dəf etməyi deyir (41:34). Lakin yaxşı davranış bütöv sual deyil. Bizi kimin yaratdığı, kimin eşitdiyi və ölümdən sonra nə gəldiyi də soruşulur və Quran onlara cavab verir. Hər elçi Allaha (﷾) ibadət etməyə və pislikdən uzaq olmağa birlikdə çağırıb (16:36). İslam iman, ibadət və xarakterin bir olduğu bu bütöv yoldur. Buddistin niyə İslamı nəzərdən keçirə biləcəyi barədə səhifə buna baxır.
Nəticə — Ortaq yaxşılıq yolun başladığı yerdir. İslam kimə ibadət etdiyimizi və ondan irəli gələn bütöv həyat tərzini əlavə edir.
Baxışlar
Buddist təlimi (Pali mətnləri)
Buddist oxucu Teravadanın Buddanın sözü saydığı Pali mətnlərindən cavab verə bilər. Budda özündən kənara işarə edir və Buddalar çox dövrdə yaranır. İslamın müsəlman olmayanlar barədə hökmü və Quranı ölçü kimi işlətməsi də sual altına alınır.
Teravada mətni Dhammapadada Budda deyir ki, ardıcılları işi özləri görməlidir və Buddalar yalnız yolu göstərir. O, yaradandan heç bir mesaj iddia etməyib, buna görə ‘o, peyğəmbər idimi?’ yanlış sualdır.
Təkzib
Qəbul edək və müsəlmanlar onu peyğəmbər adlandırmır. Quranın iddiası Allahın (﷾) etdiyi barədədir: O, hər xalqa xəbərdar edən göndərib və onların azının adını çəkib. Hər hansı təlimin tam olub-olmadığı araşdırmağa dəvət edən Quranla tərəzidə çəkilir.
Pali mətnləri çox dövrdə bir təlim verən Buddalardan danışır (Dhammapada 183; Digha Nikaya 14). Bu, müsəlmanların hər xalqa xəbərdar edən fikridir, deməli, müsəlmanlar Buddaya peyğəmbər kimi hörmət etməlidir.
Təkzib
Bənzərlik yalnız çox müəllim fikrindədir. İslamda elçi Allahın (﷾) Öz sözünü vəhy etdiyi və xalqını Allaha (﷾) ibadətə çağıran adamdır. İslam Hindistanda heç bir elçinin adını çəkmir, buna görə Buddanın elçi olduğunu deyə bilmir.
Bəzi müsəlmanlar Buddanın Zülkifl olduğunu və ya gələcək Budda Maitreyanın Muhəmməd (ﷺ) olduğunu deyir. Deməli, İslam ona artıq peyğəmbər kimi hörmət edir.
Təkzib
Quran Zülkiflin adını iki dəfə çəkir və ona heç bir yer və ya xalq vermir. İbn Kəsir və ət-Təbəri onu Elişaya bağlayan rəvayətlər verir, İbn Kəsir onu israillilər arasında göstərir. Alimlər onun peyğəmbər olub-olmaması barədə fərqlənir. Quranda və ya səhih rəvayətlərdə heç nə onu Buddaya, Maitreyanı isə Muhəmmədə (ﷺ) bağlamır, buna görə müsəlmanlar bunu deməməlidir.
İslam deyir ki, İslamdan başqa din qəbul olunmaz (3:85). Deməli, İslam Buddanın məhv olduğunu deməlidir.
Təkzib
Müsəlmanların Buddanın özü barədə Allahdan (﷾) heç bir sözü yoxdur, buna görə onlar ona hökm vermir. Quran deyir ki, Allah (﷾) elçi gəlməyincə əzab göndərmir və hər xalq ədalətlə mühakimə olunur və ona zülm edilmir. Mühakimə Allahındır (﷾).
Mənim təlimimi Quranla tərəzidə çəkmək heç nəyi sübut etmir, çünki müsəlmanlar Quranın doğru olduğunu fərz edir.
Təkzib
Müsəlmanlar Quranı Allahın (﷾) sözü sayır, amma sizdən oradan başlamağı istəmir. Quran deyir ki, Allahdan (﷾) olmasaydı, onda çoxlu ixtilaf görünərdi. O, şübhə edəni ona bənzər surə gətirməyə çağırır.
İslam baxışı
Müsəlmanlar Buddanı nə peyğəmbər, nə də yalançı müəllim adlandırmır. Allah (﷾) hər xalqa xəbərdar edən göndərib və hamısının adını çəkməyib, Quran isə Hindistanda heç birinin adını çəkmir. Müsəlmanlar bu adama hökm vermir və hər təlimi Quranla tərəzidə çəkir. Onlar hər kəsi Quranı və bütün bəşəriyyətə göndərilmiş sonuncu elçini araşdırmağa dəvət edir. İman, ibadət və xarakter birlikdə bir həyat tərzi təşkil edir.
Quran deyir ki, hər xalqın xəbərdar edəni olub və hər elçi xalqını Allaha (﷾) ibadətə çağırıb.
Allah (﷾) hər elçinin hekayəsini söyləməyib və Quran Hindistanda heç bir peyğəmbərin adını çəkmir.
Deməli, müsəlmanlar Buddanın elçi olduğunu nə iddia, nə də inkar edir. Onların onun barədə Allahdan (﷾) heç bir sözü yoxdur, buna görə ona hökm vermir və onun barədə nəzakətlə danışırlar.
Quran Zülkiflin adını yer və ya xalq olmadan çəkir. İbn Kəsir onu israillilər arasında göstərir, o və ət-Təbəri onu Elişaya bağlayan rəvayətlər verir və heç biri onu Hindistana bağlamır.
Müsəlmanlar hər təlimi Quranla tərəzidə çəkir. Onunla uyğun gələn harada tapılsa da doğrudur. Erkən buddist mətnlərinin Yaradana qarşı dəlil gətirdiyi yerdə İslam onlara cavab verir.
Quran araşdırılmağı istəyir. O deyir ki, Allahdan (﷾) olmasaydı, onda çoxlu ixtilaf olardı və şübhə edəni ona bənzər surə gətirməyə çağırır.
Dhammapada dinləyəni qəzəbə mehribanlıqla qalib gəlməyə və yaxşılığı qəbul etməyə çağırır. Quran ədaləti əmr edir və möminə pisliyi daha yaxşı olanla dəf etməyi deyir.
Muhəmməd (ﷺ) bütün bəşəriyyətə və aləmlərə rəhmət olaraq göndərilib.