Qısa cavab
Xeyr. Quran deyir ki, düşmənləri onu nə öldürdü, nə də çarmıxa çəkdi. Onlara ancaq belə göstərildi. Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırdı və o, Son Gündən əvvəl qayıdacaq. Bibliya diqqətlə oxunanda bunun əksini sübut etmir. Həbs olunduğu gecə İsa üç dəfə dua etdi ki, kasa ondan uzaqlaşsın. Bibliya deyir ki, o, onu ölümdən xilas edə bilənə dua etdi və eşidildi. Musanın Qanunu asılmış adamı Tanrının lənətlədiyi adam adlandırır, Quran isə deyir ki, İsa bu dünyada və axirətdə şərəflidir. Dörd İncil saat və son sözlər barədə də razılaşmır. Şagirdləri qaçmışdı və yalnız Yəhya onlardan birini xaçın yanına qoyur. İslamın cavabı Quranın cavabıdır: Allah (﷾) İsanı diri olaraq qaldırdı.
Tam izah
Quran nə baş verdiyini deyir
Quran deyir ki, düşmənləri Məsihi öldürdükləri ilə öyünürdü. Lakin onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara belə göstərildi və bu barədə mübahisə edənlər zənnə uyur. Allah (﷾) ona vəd etdiyi kimi onu Özünə tərəf qaldırdı. Quran həmçinin deyir ki, Allah (﷾) İsrail oğullarını İsaya zərər verməkdən saxladı. Quran insanların çarmıxa çəkilmə gördüyünü inkar etmir. Deyir ki, gördükləri düşündükləri deyildi.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“O vaxt Allah buyurdu: Ey İsa, həqiqətən, Mən sənin həyatına son qoyub Özümə tərəf qaldıracaq, səni kafirlərdən təmizləyəcək və sənin ardınca gedənləri Qiyamət gününə qədər kafirlərdən üstün edəcəyəm. Sonra sizin dönüşünüz Mənə olacaq. Mən də, ixtilafa düşdüyünüz şeylər barəsində sizin aranızda hökm verəcəyəm.”
“O zaman Allah buyuracaq: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sənə və anana olan nemətimi xatırla! O zaman səni müqəddəs ruhla qüvvətləndirmişdim. Sən həm beşikdə ikən, həm də yetkin çağında insanlarla danışırdın. Sənə yazmağı, hikməti, Tövratı və İncili öyrətmişdim. Sən Mənim iznimlə palçıqdan quşa bənzər bir şey düzəldib ona üfürürdün, o da Mənim iznimlə quş olurdu. Sən Mənim iznimlə anadangəlmə koru və cüzam xəstəliyinə tutulanı sağaldır və Mənim iznimlə ölüləri dirildirdin. Sən İsrail oğullarının yanına açıq-aydın dəlillərlə gəldiyin zaman, onlardan kafir olanları: Bu, ancaq açıq-aydın bir sehrdir”– dedikdə (və səni öldürmək istədikdə,) Mən onları səndən dəf etmişdim.”
Quran bunu niyə inkar etsin?
Bəziləri soruşur ki, Quran yəhudilərlə xristianların razılaşdığı yeganə şeyi niyə inkar etsin. O, heç kimin adını qorumurdu. Quran açıq deyir ki, İsrail oğullarının bəziləri “peyğəmbərləri haqsız yerə öldürdü” (4:155). Eyni şeyi 2:61-də də deyir. Həmin ayələr hər yəhudidən yox, keçmişdəki bəzilərindən danışır. Deməli, Quran çarmıxa çəkilməni kimisə qorumaq üçün inkar etmir. Onu baş vermədiyi üçün inkar edir. Bu bir məsələdə o, həm yəhudilərdən, həm xristianlardan ayrılır. Onlar onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər (4:157).
“Onlar əhdlərini pozduqlarına, Allahın ayələrinə küfr etdiklərinə, peyğəmbərləri haqsız yerə öldürdüklərinə və: “Qəlblərimiz qapalıdır!”– demələrinə görə (lənətə düçar edildilər). Xeyr, küfrləri üzündən Allah onların qəlblərini möhürləmişdir. Onların yalnız az bir qismi iman gətirər.”
“O zaman siz dediniz: “Ey Musa! Biz eyni cür yeməklərə dözməyəcəyik. Elə buna görə də, bizim üçün Rəbbinə dua et ki, bizə yerin bitirdiklərindən – tərəvəzindən, xiyarından, sarımsağından, mərciməyindən və soğanından çıxartsın!” (Musa dedi:) “Siz xeyirli olan şeylərin daha dəyərsiz şeylərlə əvəz olunmasınımı istəyirsiniz?! Şəhərə enin! Şübhəsiz ki, (orada) sizin üçün istədikləriniz vardır!” Onlara zəlillik və miskinlik üz verdi, (üstəlik,) onlar Allahın qəzəbinə düçar oldular. Bu (cəza) ona görə idi ki, onlar Allahın ayələrinə küfr edirdilər və peyğəmbərləri haqsız yerə öldürürdülər. Bu (həm də) onların asi olduqlarına və həddi aşdıqlarına görə idi.”
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
Allah (﷾) insanların buna inanmasına niyə imkan versin?
Bəziləri soruşur ki, belə deyildisə, Allah (﷾) niyə insanların İsanın çarmıxa çəkildiyinə inanmasına imkan verdi. Bu inanc bütöv bir dinə çevrildi. Lakin insanların gördüyündən çıxardığı nəticə üçün Allah (﷾) məsul deyil. Həvarilərin işləri kitabı Listrada Paulus və Barnaba vasitəsilə edilən möcüzədən danışır. Xalq qışqırdı: “Tanrılar insan şəklində yanımıza enib”. Barnabaya Yupiter, Paulusa Merkuri dedilər və onlara qurban kəsmək istədilər. Paulus və Barnaba cavab verdi: “Biz də sizin kimi ehtiraslara tabe olan insanlarıq” (Həvarilərin işləri 14:15). Möcüzəni Tanrı etdi, xalq isə yanlış nəticə çıxardı. Eləcə də Allah (﷾) İsanı xilas etdi və “onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi” (4:157). Bir adamın çarmıxda öldüyünü görmək təkbaşına onu Tanrı və ya günah üçün qurban etmir. Allah (﷾) məsələni gizli də qoymadı. O, nə baş verdiyini demək üçün Quranı göndərdi.
“Xalq Paulusun nə etdiyini görəndə Likaoniya dilində səslərini ucaldıb dedi: Tanrılar insan şəklində yanımıza enib. Barnabaya Yupiter, Paulusa isə Merkuri dedilər, çünki əsas danışan o idi. Sonra şəhərin qarşısında olan Yupiter kahini öküzlər və çələnglər gətirib darvazalara yaxınlaşdı və xalqla birlikdə qurban kəsmək istəyirdi. Həvarilər Barnaba və Paulus bunu eşidəndə paltarlarını cırıb xalqın arasına qaçdılar və qışqırıb dedilər: Cənablar, niyə bunları edirsiniz? Biz də sizin kimi ehtiraslara tabe olan insanlarıq və sizə təbliğ edirik ki, bu boş şeylərdən göyü, yeri, dənizi və onlarda olan hər şeyi yaradan diri Tanrıya dönəsiniz:”
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
Xristianların inandığı
Xristianlar başqa şeyə inanır. Onlar hesab edir ki, İsa dünyanın günahları üçün çarmıxda öldürülüb, basdırılıb və üçüncü gün dirilib. 1-ci əsrin xristian missioneri Paulus bunu çatdırdığı ilk şey adlandırır. İncillər ölümü danışır.
“Çünki mən aldığımı ilk növbədə sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara görə Məsih günahlarımız üçün öldü; basdırıldı və Müqəddəs Yazılara görə üçüncü gün dirildi;”
“Doqquzuncu saata yaxın İsa uca səslə qışqırıb dedi: Eli, Eli, lama sabaxtani? Yəni: Tanrım, Tanrım, niyə Məni tərk etdin?”
“İsa uca səslə qışqırıb dedi: Ata, ruhumu Sənin əllərinə tapşırıram. Bunu deyib ruhunu tapşırdı.”
“İsa sirkəni alanda dedi: Tamamlandı. Və başını əyib ruhunu tapşırdı.”
Paulus bunu haradan aldığını deyir
Paulus çarmıxa çəkilmədən danışan ən erkən yazıçıdır. O deyir ki, “aldığımı” çatdırdım (1 Korinflilərə 15:3). Xristianlar bunu çox vaxt ilk şagirdlərdən ötürülən təlim kimi oxuyur. Lakin Paulus qalatiyalılara deyir ki, onun Müjdəsi heç bir insandan gəlməyib. O yazır: “onu nə insandan aldım, nə də öyrədildim”. Bu, “İsa Məsihin vəhyi ilə” gəlib. Son Şam yeməyi barədə “Rəbbdən aldığımı” deyir. İman gətirəndən sonra dərhal Yerusəlimə getmədi. Üç il sonra Peterin yanında on beş gün qaldı. Digər həvarilərdən yalnız Rəbbin qardaşı Yaqubu gördü. Paulus heç vaxt İsanı çarmıxda gördüyünü demir. Deməli, onun izahı öz dediyi kimi vəhyə və başqalarının ona dediklərinə əsaslanır. Bunların heç biri onu xaçın şahidi etmir.
“Çünki mən aldığımı ilk növbədə sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara görə Məsih günahlarımız üçün öldü;”
“Lakin qardaşlar, sizə bildirirəm ki, mənim vəz etdiyim Müjdə insana görə deyil. Çünki onu nə insandan aldım, nə də öyrədildim, İsa Məsihin vəhyi ilə aldım.”
“Çünki mən Rəbbdən aldığımı sizə də çatdırdım: Rəbb İsa xəyanətlə satıldığı gecə çörəyi götürdü:”
“Məndən əvvəl həvari olanların yanına Yerusəlimə də getmədim, Ərəbistana getdim və yenidən Dəməşqə qayıtdım. Üç ildən sonra Peterlə görüşmək üçün Yerusəlimə getdim və onun yanında on beş gün qaldım. Lakin həvarilərdən Rəbbin qardaşı Yaqubdan başqa heç kimi görmədim. Sizə yazdıqlarım barədə, budur, Tanrının qarşısında yalan danışmıram. Sonra Suriya və Kilikiya bölgələrinə getdim. Yəhudeyanın Məsihdə olan kilsələri isə məni üzdən tanımırdı:”
Lap əvvəldən mübahisə edilib
Quran “bunda ixtilaf edənlər” barədə deyir ki, onlar “şəkk-şübhə içindədirlər” (4:157). Paulusun öz məktubları göstərir ki, ilk möminlər İsanın kim olduğu və çarmıxının nə demək olduğu barədə mübahisə edirdilər. O, “bizim təbliğ etmədiyimiz başqa bir İsanı” təbliğ edən vaiz barədə xəbərdarlıq edir (2 Korinflilərə 11:4). Qalatiyalıların “başqa bir Müjdəyə” üz çevirməsinə təəccüb edir. Korinfdə möminlər düşərgələrə bölünmüşdü: “Mən Paulusunam; mən Apollosunam; mən Kefanınam; mən Məsihinəm” (1 Korinflilərə 1:12). Kefa Peterdir. O deyir ki, çarmıxa çəkilmiş Məsih “yəhudilər üçün büdrəmə daşı” idi. Və ağlayaraq “Məsihin çarmıxının düşmənləri” olan çoxları barədə yazır (Filipililərə 3:18). Bu insanların hər birinin dəqiq nə öyrətdiyini bilmirik. Lakin Paulusun məktubları göstərir ki, möminlər lap əvvəldən İsa və onun çarmıxının mənası barədə mübahisə edib.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
“Çünki əgər gələn bizim təbliğ etmədiyimiz başqa bir İsanı təbliğ edərsə, ya almadığınız başqa bir ruhu, yaxud qəbul etmədiyiniz başqa bir müjdəni alsanız, buna yaxşıca dözərsiniz.”
“Təəccüb edirəm ki, sizi Məsihin lütfünə çağırandan bu qədər tez başqa bir Müjdəyə üz çevirirsiniz. Bu, başqa bir Müjdə deyil; lakin sizi narahat edən və Məsihin Müjdəsini təhrif etmək istəyən adamlar var.”
“Lakin biz çarmıxa çəkilmiş Məsihi vəz edirik; bu, yəhudilər üçün büdrəmə daşı, yunanlar üçün isə axmaqlıqdır;”
“(Çünki çoxları gedir, onlar barədə sizə tez-tez demişəm, indi də ağlayaraq deyirəm ki, Məsihin çarmıxının düşmənləridir:”
“Bunu deyirəm ki, hər biriniz deyir: Mən Paulusunam; mən Apollosunam; mən Kefanınam; mən Məsihinəm.”
4:157 nə deyir və qeydlər nə göstərir
- Bu barədə ixtilaf edənlər şübhə içindədir: bu, möminlərin başqa İsa və başqa müjdə üstündə mübahisə etdiyini göstərən Paulus məktublarına uyğundur.
- Onların dəqiq biliyi yoxdur: bu, tənqidi alimlərin çoxunun dediyinə, heç bir İncili şahidin yazmadığına uyğundur.
- Yalnız zənnə uyurlar: bu, ən erkən müəllif olan, heç vaxt bunu gördüyünü deməyən Paulusa uyğundur. O deyir ki, müjdəsi vəhylə gəlib.
- Onlara elə göstərildi: bu, gördüklərini sandıqlarına inanaraq danışanlara uyğundur.
İzahları kim yazıb
Bəs İncil izahları nə qədər etibarlıdır? Dörd İncilin heç biri müəllifini adlandırmır. Luka deyir ki, şahidlərin (bunu görən insanların) çatdırdıqlarından yazıb, deməli, onlardan biri deyildi. Mark deyir ki, həbs zamanı bütün şagirdlər onu tərk edib qaçdı. Mark, Matta və Luka onun ardıcıllarını xaçdan uzaqda qoyur. Yalnız Yəhya bir şagirdi onun yanına qoyur. Tənqidi alimlərin (Bibliyanı tarix kimi öyrənən alimlərin) çoxu hesab edir ki, İncillərin heç birini şahid yazmayıb.
“Aramızda ən qətiyyətlə inanılan şeyləri, əvvəldən şahid olanların və kəlamın xidmətçilərinin bizə çatdırdığı kimi, bir çoxları nizamla yazmağa girişdiyi üçün, mən də hər şeyi lap əvvəldən yaxşıca öyrənib sənə, möhtərəm Teofil, nizamla yazmağı məsləhət bildim,”
“Hamısı Onu tərk edib qaçdı.”
Tənqidi alimlərin çoxunun tutduğu fikri izah edir: dörd İncil İsadan onilliklər sonra şahid olmayan adamlar tərəfindən anonim yazılıb və Matta, Mark, Luka və Yəhya adları sonradan əlavə edilib.
Bir çox tarixçi niyə onun çarmıxa çəkildiyini deyir
Bir çox tarixçi hesab edir ki, çarmıxa çəkilmə İsa barədə ən dəqiq faktlardan biridir. Əhdi-Cədidin aqnostik alimi Bart Ehrman onlardan biridir. Onların arqumenti bir neçə testə əsaslanır. Bunu birdən çox mənbə danışırmı? Mənbə erkəndirmi? Ardıcılları bunu uydurmaqdan utanardımı? Bu testlər hadisənin özünü yox, yazılanı ölçür. Bəzi aparıcı alimlər isə indi testlərin özünə şübhə edir. Onların bir qrupunun 2012-ci il kitabı iddia edir ki, bu testlər onlardan istəniləni edə bilmir. Ən erkən yazıçı İsa ilə heç görüşməmiş və xaçın yanında olmamış Paulusdur. Mark bundan təxminən otuz beş-qırx il sonra yazıb. Matta və Luka Markın üzərində qurub, ona görə dörd İncil dörd ayrı şahid deyil. Bir çox alim düşünür ki, Matta və Luka Q adlı itmiş İsa sözləri kitabından da istifadə edib. Onların bərpa etdiyi şəkildə o, onun ölümü barədə heç bir hekayə danışmır. Bəzi alimlər Q-nun ümumiyyətlə mövcud olduğuna şübhə edir. Kilsə ənənəsi hesab edir ki, Yaqub məktubunu İsanın qardaşı yazıb. Məktub İsanın adını yalnız iki dəfə çəkir, onun xaçından və dirilməsindən heç nə demir. Susmaq yazıçının bunu inkar etdiyini sübut etmir. Lakin xaç orada Paulusda olduğu kimi mərkəzdə deyil. Təxminən 93-cü ildə yazan Josephus da bunu sonrakı xristianların dəyişdirdiyi parçada çəkir. Roma tarixçisi Tacitus təxminən 116-cı ildə, təxminən səksən beş il sonra yazıb. Tarix yalnız nəyin ehtimal olunduğunu deyə bilər. Hadisənin özünü görə bilməz.
Əhdi-Cədidin aqnostik alimi Ehrman İsanın mövcud olduğunu iddia edir. Onun iki əsas məlumatından biri İsanın çarmıxa çəkilməsidir (5-ci fəsil, ‘İsanın tarixiliyi üçün iki əsas məlumat’). Yəhudilər qüdrətli məsih ümid edirdilər, ona görə də heç bir ardıcıl çarmıxa çəkilmiş məsih uydurmazdı: ilk xristianlar İsanın məsih olduğuna inanırdılar, lakin onun çarmıxa çəkildiyini bilirdilər. Kitab həmçinin tarixçilərin mənbələri ölçmək üçün istifadə etdiyi testləri izah edir: birdən çox müstəqil mənbə, erkən mənbələr və ardıcılların uydurmayacağı detallar.
Standart dərslik. Paulusun ən erkən məktublarını təxminən 50-ci ilə, Markı təxminən 65-70-ə, Matta və Lukanı təxminən 80-85-ə, Yəhyanı isə təxminən 90-95-ə aid edir və qeyd edir ki, İsa aramey dilində danışırdı, İncillər isə özlərini adlandırmayan müəlliflər tərəfindən yunanca yazılıb. Bildirir ki, Paulus İsanı Onun sağlığında tanımayıb və yalnız çarmıxa çəkilmədən sonra imana gəlib.
Tənqidi alimlərin çoxunun tutduğu fikri izah edir: dörd İncil İsadan onilliklər sonra şahid olmayan adamlar tərəfindən anonim yazılıb və Matta, Mark, Luka və Yəhya adları sonradan əlavə edilib.
Bir çox alimin Matta və Lukanın Markdan başqa bölüşdüyünü düşündüyü sözlər mənbəyi Q-nun standart bərpası. Q əsasən İsanın sözləridir. Hekayələr əsasən yoxdur, ən açıq şəkildə əzab hekayəsi: o, onun ölümü barədə hekayə danışmır.
Əksər alimlərlə razılaşır ki, Mark əvvəl yazılıb və Matta Markdan istifadə edib. Lakin Q-nun heç vaxt mövcud olmadığını iddia edir: Luka 1950-ci illərdə Austin Farrerin təklif etdiyi kimi Markla yanaşı Mattadan da istifadə edib.
İsa haqqında parça, qalmış əlyazmalarda olduğu kimi, b.e. 90-cı illərində yazılıb. O, onu müdrik adam və ecazkar işlər görən adlandırır, Pilatın onu çarmıxa məhkum etdiyini deyir, onu Məsih adlandırır və üçüncü gün ardıcıllarına yenidən diri göründüyünü deyir.
İddia edir ki, Josephusun İsa haqqındakı parçası (Antiquities 18.63-64), indiki halında, üç xristian əlavəsi ehtiva edir: İsanın insan adlandırılıb-adlandırılmayacağına şübhə, onun Məsih olduğu ifadəsi və peyğəmbərlərin qabaqcadan dediyi kimi üçüncü gün ardıcıllarına diri göründüyü ifadəsi. Bunlar çıxarılanda Meierin Josephusdan gəldiyini düşündüyü qısa nüvə qalır. İsanın qardaşı Yaqub haqqında qısa istinadı (Antiquities 20.200) səhih sayır.
Təxminən b.e. 116-da yazılıb. Neronun Roma yanğınında günahlandırdığı xristianların adını izah edərkən Tacitus deyir ki, Christus Tiberiusun dövründə prokurator Pontius Pilat tərəfindən edam edilib və onun xurafat adlandırdığı şey bir anlıq dayandırılsa da, yenidən baş qaldırıb. O, İsanın diri görülməsi barədə heç nə demir.
Əhdi-Cədid alimlərinin, onların arasında Mark Goodacre, Dale Allison və Scot McKnightın İsanın həqiqətən nə dediyini və etdiyini ayırmaq üçün işlədilən ‘həqiqilik meyarları’ barədə cildi: çoxlu şahidlik, utandırıcılıq, fərqlilik və uyğunluq. Müəlliflər iddia edir ki, bu testlər onlardan istəniləni edə bilmir və onlardan imtina edilməli və ya dərindən yenidən işlənməlidir.
“Tanrının və Rəbb İsa Məsihin qulu Yaqubdan, səpələnmiş on iki tayfaya salam.”
“Qardaşlarım, izzət Rəbbi olan Rəbbimiz İsa Məsihə imanınızı şəxslərə üz vurmaqla qarışdırmayın.”
- Təxminən 30
Hadisə
Tənqidi alimlərin çoxu hesab edir ki, heç bir İncili onu görən yazmayıb.
- Təxminən 50-60
Paulusun məktubları
Ən erkən müəllif. O, sağlığında İsanı tanımayıb.
- Tarix mübahisəlidir
Q
Əgər olubsa, itmiş kəlamlar kitabı. Bərpa olunmuş şəkildə onun ölüm hekayəsi yoxdur.
- Təxminən 65-70
Mark
Birinci İncil.
- Təxminən 80-85
Matta və Luka
Hər ikisi Mark üzərində qurulub.
- Təxminən 90-95
Yəhya
Dörd İncilin sonuncusu.
- Təxminən 116
Tacitus
Roma tarixçisi, təxminən səksən beş il sonra yazır.
Tarix nəyi ölçə bilər və nəyi ölçə bilməz
Ehrmanın özü metoduna hədd qoyur. 2006-cı il debatında o dedi ki, tarixçilər keçmişdə yalnız nəyin ehtimalla baş verdiyini müəyyən edə bilər. Əlavə etdi ki, möcüzə tərifə görə ən az ehtimallı hadisədir. Deməli, onun metoduna görə tarix İsanın ölülərdən dirildiyini göstərə bilməz. Allahın (﷾) onu diri olaraq qaldırdığını da göstərə bilməz. Hər ikisi Tanrının nə etdiyi barədə iddiadır.
Xristianlar birincisinə müqəddəs yazıları dediyi üçün inanır. Müsəlmanlar ikincisinə Quran dediyi üçün inanır. Deməli, tarix təkbaşına məsələni həll edə bilməz. Əsl sual hansı kitabın Tanrıdan gəldiyidir. Çarmıxa çəkilmənin özü barədə tarix orada olmamış yazıçılardan yalnız nəyin ehtimal olunduğunu deyə bilər.
Açılış bəyanatında Əhdi-Cədidin aqnostik alimi Ehrman deyib ki, tarixçilər keçmişdə yalnız nəyin ehtimalla baş verdiyini müəyyən edə bilər və möcüzə tərifə görə ən az ehtimallı hadisədir. Deməli, o iddia edib ki, tarixçi tarixçi kimi Tanrının İsanı ölülərdən diriltdiyini deyə bilməz. Xristian filosof Craig bununla mübahisə edib.
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
“Çünki mən aldığımı ilk növbədə sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara görə Məsih günahlarımız üçün öldü; basdırıldı və Müqəddəs Yazılara görə üçüncü gün dirildi;”
| İddia | Tarix nə deyə bilər |
|---|---|
| İlk möminlərin yazdıqları | Yazıları qiymətləndirə bilər |
| Nə vaxt yazdıqları və kimin nə gördüyü | Tarixləri və şahidləri qiymətləndirə bilər |
| İsanın ölülərdən dirilməsi | Möcüzəni göstərə bilməz |
| Allahın (﷾) onu sağ qaldırması | Möcüzəni göstərə bilməz; müsəlmanlar buna Qurandan inanır |
Çarmıxa çəkilmiş Məsihi kim uydurardı?
Ehrman iddia edir ki, heç bir erkən ardıcıl çarmıxa çəkilmiş Məsih uydurmazdı. Yəhudilər xaçda ölən yox, qalib gələn Məsih ümid edirdilər. Ona görə, deyir o, xəbər doğru olmalıdır. Bu test yalnız onu göstərir ki, ilk möminlər hekayəni uydurmayıb. Onların inandığının doğru olduğunu göstərə bilməz. Quran heç vaxt hekayənin uydurulduğunu demir. Deyir ki, onlara belə göstərildi (4:157). Gördüklərini düşündüklərinə səmimi inanan insanlar, izah etmək nə qədər çətin olsa da, bunu danışardı. Paulus bunun çətin olduğunu etiraf edir. Çarmıxa çəkilmiş Məsihi “yəhudilər üçün büdrəmə daşı” adlandırır. Lakin bunu gizlətmədi. Deyir ki, Məsih “Müqəddəs Yazılara görə” ölüb. Və yazır: “Tanrı eləməsin ki, Rəbbimiz İsa Məsihin çarmıxından başqa bir şeylə öyünüm” (Qalatiyalılara 6:14). Test fərz edir ki, xaç ilk möminlər üçün utanc idi. Bunu ilk yazan Paulus üçün isə o, mesajının mərkəzi idi.
Əhdi-Cədidin aqnostik alimi Ehrman İsanın mövcud olduğunu iddia edir. Onun iki əsas məlumatından biri İsanın çarmıxa çəkilməsidir (5-ci fəsil, ‘İsanın tarixiliyi üçün iki əsas məlumat’). Yəhudilər qüdrətli məsih ümid edirdilər, ona görə də heç bir ardıcıl çarmıxa çəkilmiş məsih uydurmazdı: ilk xristianlar İsanın məsih olduğuna inanırdılar, lakin onun çarmıxa çəkildiyini bilirdilər. Kitab həmçinin tarixçilərin mənbələri ölçmək üçün istifadə etdiyi testləri izah edir: birdən çox müstəqil mənbə, erkən mənbələr və ardıcılların uydurmayacağı detallar.
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
“Lakin biz çarmıxa çəkilmiş Məsihi vəz edirik; bu, yəhudilər üçün büdrəmə daşı, yunanlar üçün isə axmaqlıqdır;”
“Çünki mən aldığımı ilk növbədə sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara görə Məsih günahlarımız üçün öldü;”
“Lakin Tanrı eləməsin ki, Rəbbimiz İsa Məsihin çarmıxından başqa bir şeylə öyünüm; onunla dünya mənim üçün, mən də dünya üçün çarmıxa çəkilmişəm.”
Altı əsr sonra yazılıb?
Bəziləri deyir ki, İncillər əvvəl gəldiyi üçün doğru olmalıdır. Quran təxminən altı yüz il sonra gəlib. Lakin zamanca yaxın olmaq yalnız yazıçı baş verəni görübsə və ya görənlərdən eşidibsə kömək edir. Luka deyir ki, başqalarının çatdırdıqlarından yazıb. Mark deyir ki, həbs zamanı bütün şagirdlər qaçıb. Paulus İsa ilə onun sağlığında heç görüşməyib. Bu üçünün heç biri İsanın öldüyünü gördüyünü demir. Yəhya İncili xaçın yanındakı şahiddən danışır, lakin adını çəkmir. Onun son sətirləri isə başqalarından gəlir və onlar onun barədə deyir: “bilirik ki, onun şəhadəti doğrudur”.
Quran tarixçinin ən yaxşı təxmini olduğunu iddia etmir. Deyir ki, hər şeyi görəndən gəlir. Məryəmin hekayəsi barədə Peyğəmbərə (ﷺ) deyir: “qələmlərini (püşk) atdıqları zaman sən onların yanında deyildin” (3:44). Deməli, sual kimin əvvəl yazdığı deyil. Sual kimin bildiyidir.
“Aramızda ən qətiyyətlə inanılan şeyləri, əvvəldən şahid olanların və kəlamın xidmətçilərinin bizə çatdırdığı kimi, bir çoxları nizamla yazmağa girişdiyi üçün, mən də hər şeyi lap əvvəldən yaxşıca öyrənib sənə, möhtərəm Teofil, nizamla yazmağı məsləhət bildim,”
“Hamısı Onu tərk edib qaçdı.”
Standart dərslik. Paulusun ən erkən məktublarını təxminən 50-ci ilə, Markı təxminən 65-70-ə, Matta və Lukanı təxminən 80-85-ə, Yəhyanı isə təxminən 90-95-ə aid edir və qeyd edir ki, İsa aramey dilində danışırdı, İncillər isə özlərini adlandırmayan müəlliflər tərəfindən yunanca yazılıb. Bildirir ki, Paulus İsanı Onun sağlığında tanımayıb və yalnız çarmıxa çəkilmədən sonra imana gəlib.
“Bunu görən şahidlik etdi və onun şahidliyi doğrudur: o bilir ki, doğru deyir ki, siz də inanasınız.”
“Bunlara şəhadət edən və bunları yazan şagird budur və bilirik ki, onun şəhadəti doğrudur.”
“Bunlar sənə vəhy etdiyimiz qeyb xəbərlərindəndir. (İsrail oğullarından) hansı birinin Məryəmi himayə edəcəyi barədə qələmlərini (püşk) atdıqları zaman sən onların yanında deyildin. Bir-birilərilə mübahisə etdikdə də, sən onların yanında deyildin.”
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
İncillər həmin gün barədə razılaşmır
Dörd izah günün özü barədə də fərqlənir. Mark çarmıxa çəkilməni üçüncü saata qoyur. Yəhyada isə İsa təxminən altıncı saatda hələ Pilatın (Roma valisinin) qarşısındadır və hökm çıxmayıb. Markda qadınlar yalnız uzaqdan baxır və anası orada deyil. Yalnız Yəhya onu digər qadınlarla birlikdə xaçın yanında, onunla danışılacaq qədər yaxın göstərir. Matta, Luka və Yəhya üç fərqli son söz verir.
“Üçüncü saat idi ki, Onu çarmıxa çəkdilər.”
“Pasxa hazırlığı günü idi və altıncı saata yaxın idi. O, yəhudilərə dedi: Budur, Padşahınız! Lakin onlar qışqırdılar: Yox et Onu, yox et Onu, çarmıxa çək! Pilat onlara dedi: Padşahınızı çarmıxa çəkimmi? Başçı kahinlər cavab verdilər: Sezardan başqa padşahımız yoxdur. O zaman Onu çarmıxa çəkilmək üçün onlara təhvil verdi. Onlar da İsanı götürüb apardılar.”
“Uzaqdan baxan qadınlar da var idi: onların arasında Məryəm Maqdalena, kiçik Yaqub və Yosesin anası Məryəm və Salome var idi;”
“İsanın xaçının yanında anası, anasının bacısı, Kleopanın arvadı Məryəm və Məryəm Maqdalena dayanmışdı. İsa anasını və sevdiyi şagirdin yanında durduğunu görüb anasına dedi: Qadın, budur, sənin oğlun!”
“Doqquzuncu saata yaxın İsa uca səslə qışqırıb dedi: Eli, Eli, lama sabaxtani? Yəni: Tanrım, Tanrım, niyə Məni tərk etdin?”
“İsa uca səslə qışqırıb dedi: Ata, ruhumu Sənin əllərinə tapşırıram. Bunu deyib ruhunu tapşırdı.”
“İsa sirkəni alanda dedi: Tamamlandı. Və başını əyib ruhunu tapşırdı.”
| İncil | Harada durmuşdular | Kim |
|---|---|---|
| Mark 15:40 | ‘uzaqdan baxırdı’ | Qadınlar, aralarında Məcdəlli Məryəm |
| Matta 27:55 | ‘uzaqdan seyr edirdi’ | Çoxlu qadın |
| Luka 23:49 | ‘uzaqda durmuşdu’ | Onu tanıyanların hamısı və Qalileyadan gələn qadınlar |
| Yəhya 19:25-26 | ‘xaçın yanında’, onunla danışılacaq qədər yaxın | Anası, Məcdəlli Məryəm və sevdiyi şagird |
Markda o, həbs olunanda bütün şagirdlər qaçmışdı.
İncillərin öz izahına görə belə
Quran nə baş verdiyini artıq deyib: o, nə öldürüldü, nə də çarmıxa çəkildi. Lakin arqument üçün İncillərin öz hekayəsini qəbul edək. Pilat onun bir neçə saatdan sonra artıq ölməsinə təəccüb etdi. Əsgərlər onun ayaqlarını sındırmadı. Deməli, öz detallarına görə belə İncillər xaçdakı adamın öldüyünü sübut edə bilməz.
“Pilat Onun artıq öldüyünə təəccüb etdi və yüzbaşını çağırıb Onun çoxdan ölüb-ölmədiyini soruşdu.”
“Hazırlıq günü olduğu üçün yəhudilər bədənlərin Şənbə günü çarmıxda qalmaması üçün (çünki o Şənbə böyük gün idi) Pilatdan xahiş etdilər ki, onların ayaqları sındırılsın və aparılsınlar. Əsgərlər gəlib birincinin və Onunla birgə çarmıxa çəkilən digərinin ayaqlarını sındırdılar. Lakin İsanın yanına gəlib Onun artıq öldüyünü görəndə ayaqlarını sındırmadılar.”
“bir də: “Biz Allahın elçisi Məryəm oğlu İsa Məsihi öldürdük!”– dediklərinə görə (lənətə düçar edildilər). Halbuki onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Onlara ancaq (İsanın) bənzəri göstərildi. Şübhəsiz ki, bunda ixtilaf edənlər onun barəsində şəkk-şübhə içindədirlər. Bu haqda onların, zənnə uymaqdan başqa heç bir bilgisi yoxdur. Həqiqətdə isə onu öldürməmişdilər.”
Turin Kəfəni
Bəziləri çarmıxa çəkilmiş kimi görünən adamın solğun təsviri olan kətan parçanı, Turin Kəfənini göstərir. Onun məlum tarixi təxminən 1354-cü ildə Fransanın Lirey şəhərində başlayır. 1389-cu ildə yerli yepiskop Pierre d'Arcis onu saxta kimi pislədi. 1988-ci ildə Arizona, Oksford və Sürixdəki üç laboratoriya kətanını karbon üsulu ilə tarixləndirdi. Onu 1260-1390-cı illər arasına aid etdilər. Katolik Kilsəsi onu nə təsdiq, nə də rədd edir. Həqiqi kəfən belə xaçda kimin olduğunu göstərə bilməzdi.
Kəfənin sənədləşdirilmiş tarixi 1354-cü ildə Fransanın Lirey kilsəsində göstərilməsi ilə başlayır. 1389-cu ildə Trua yepiskopu Pierre d'Arcis onu saxta kimi pisləyib. 1988-ci ildə üç laboratoriya onu 1260-1390-cı illər arasına aid edib. Katolik Kilsəsi onu İsanın qalığı kimi nə təsdiq, nə də rədd edir.
Kəfən nümunələri Arizona, Oksford və Sürixdəki üç laboratoriya tərəfindən tarixləndirilib. Kətan ən azı 95% etibarlılıqla 1260-1390-cı illər arasına aid edilib. Laboratoriyalar və sonrakı mütəxəssislər nəticəyə sadiq qalıblar.
O, xilas olmaq üçün dua etdi və eşidildi
Həbs olunduğu gecə, Getsemani adlı yerdə, İsa istədi ki, mümkünsə, kasa ondan uzaqlaşsın. Kasa qarşıdakı əzab demək idi. O, üç dəfə dua etməyə qayıtdı. Dostu Lazarın qəbri qarşısında demişdi ki, Tanrı onu həmişə eşidir. İbranilərə məktubu deyir ki, o, göz yaşları ilə onu ölümdən xilas edə bilənə dua etdi və eşidildi. O, kasadan sonra dirilməyi yox, kasadan qorunmağı istədi və duası eşidildi.
“O bir az irəli gedib üzüstə düşdü və dua edib dedi: Atam, mümkünsə, bu kasa Məndən uzaqlaşsın; amma Mənim istədiyim kimi yox, Sənin istədiyin kimi olsun.”
“O yenə ikinci dəfə uzaqlaşıb dua edərək dedi: Atam, əgər Mən bu kasadan içmədən o uzaqlaşa bilmirsə, Sənin iradən olsun.”
“O, onları qoyub yenə uzaqlaşdı və üçüncü dəfə eyni sözləri deyərək dua etdi.”
“Mən bilirdim ki, Sən Məni həmişə eşidirsən; amma bunu ətrafda duran xalq üçün dedim ki, Məni Sənin göndərdiyinə inansınlar.”
“O, cismani həyatında Onu ölümdən xilas edə bilənə güclü fəryad və göz yaşları ilə dualar və yalvarışlar təqdim etdi və ehtiramına görə eşidildi;”
Qanunun lənətlədiyi, yoxsa Allahın (﷾) şərəfləndirdiyi
Musanın Qanunu deyir ki, ağacdan asılan adam Tanrının lənətinə gəlmişdir. Paulus bunu inkar etmir. Deyir ki, Məsih lənətə çevrildi. Quran isə İsa barədə əksini deyir. O, bu dünyada və axirətdə (ölümdən sonrakı həyatda) şərəflidir və Allaha (﷾) ən yaxın olanlardandır.
“Onun cəsədi ağacın üstündə gecə qalmamalıdır, onu mütləq həmin gün basdır (çünki asılan Tanrının lənətinə gəlmişdir), Tanrın RƏBBin sənə irs olaraq verdiyi torpaq murdar olmasın.”
“Məsih bizim üçün lənətə çevrilərək bizi Qanunun lənətindən satın aldı, çünki yazılıb: Ağacdan asılan hər kəs lənətlidir.”
“O zaman mələklər demişdilər: Ey Məryəm, həqiqətən, Allah Öz tərəfindən bir kəlmə ilə səni müjdələyir. Onun adı Məryəm oğlu İsa Məsihdir. O, həm bu dünyada, həm də axirətdə şan-şöhrətli və (Allaha) yaxın olanlardandır.”
O, diridir və qayıdacaq
Quran İsanı Qiyamət saatının (Son Günün) gəlişinin əlaməti adlandırır. Peyğəmbər (ﷺ) and içdi ki, Məryəm oğlu ədalətli hökmdar kimi yenidən enəcək və xaçı sındıracaq. İslamın cavabı Quranın cavabıdır: Allah (﷾) İsanı diri olaraq qaldırdı və o, qayıdacaq.
“Həqiqətən, o, (İsanın yer üzünə enməsi) Qiyamət saatının bir əlamətidir. Ona (Qiyamətə) şəkk etməyin, mənə tabe olun. Bu, doğru yoldur!”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) and içmişdir ki, Məryəm oğlu tezliklə müsəlmanların arasına ədalətli hökmdar kimi enəcək. O, xaçı sındıracaq, donuzu öldürəcək və cizyəyə son qoyacaq, mal-dövlət o qədər çox olacaq ki, heç kim onu qəbul etməyəcək. Sonra Əbu Hureyrə Quran 4:159 ayəsini oxudu: Kitab əhlindən hər kəs ölümündən əvvəl ona iman gətirəcək.
“Əksinə, Allah onu Özünə tərəf qaldırmışdı. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir.”
Ayə-ayə
İbranilərə 5:7 — fəsil 5, ayə 7
“O, cismani həyatında Onu ölümdən xilas edə bilənə güclü fəryad və göz yaşları ilə dualar və yalvarışlar təqdim etdi və ehtiramına görə eşidildi;”
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar “eşidildi” sözünü Tanrının İsaya o öldükdən sonra onu dirildərək cavab verməsi kimi oxuyur.
Cavab
Getsemanidə İsa kasanın ondan uzaqlaşmasını istədi və üç dəfə dua etməyə qayıtdı. Yəhya onun Tanrının onu həmişə eşitdiyini dediyini qeyd edir. İbranilərə məktubu deyir ki, o, onu ölümdən xilas edə bilənə dua etdi və eşidildi. Onun istədiyi kasanı içdikdən sonra dirilmək yox, kasadan qorunmaq idi. İbranilərə məktubunun eşidildiyini dediyi dua budur.
Nəticə — İbranilərə 5:7-nin sözləri Tanrının eşitdiyi ölümdən xilas duasını təsvir edir. Quran bunun necə cavablandığını deyir: Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırdı.
Matta 12:39-40 — fəsil 12, ayə 39-40
“O isə cavab verib onlara dedi: Pis və zinakar nəsil əlamət axtarır, amma ona Yunus peyğəmbərin əlamətindən başqa əlamət verilməyəcək; çünki Yunus balinanın qarnında üç gün və üç gecə olduğu kimi, Bəşər Oğlu da yerin bağrında üç gün və üç gecə olacaq.”
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar Yunusun əlamətini İsanın dirilməzdən əvvəl qəbirdə keçirəcəyi vaxt kimi oxuyur.
Cavab
İsa tənqidçilərinə dedi ki, onlara veriləcək yeganə əlamət Yunus peyğəmbərin əlamətidir. Yunus udulanda diri idi, balığın içində dua edəndə diri idi, çıxanda da diri idi. Xristianlar isə hesab edir ki, İsa qəbirdə ölü idi. İsanın seçdiyi əlamət diri qalan adamdır.
Nəticə — Öz şərtləri ilə Yunusun əlaməti ölü yox, diri İsanı göstərir.
Qalatiyalılara 3:13 — fəsil 3, ayə 13
“Məsih bizim üçün lənətə çevrilərək bizi Qanunun lənətindən satın aldı, çünki yazılıb: Ağacdan asılan hər kəs lənətlidir.”
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar bunu Məsihin başqaları ondan azad olsun deyə Qanunun lənətini könüllü olaraq üzərinə götürməsi kimi oxuyur.
Cavab
Paulus qəbul edir ki, Qanun ağacdan asılan adamı Tanrının lənətlədiyi adam adlandırır. Quran deyir ki, Allah (﷾) İsanı bu dünyada və axirətdə şərəfləndirib. Xristian izahına Tanrının öz Qanununun Öz Məsihini lənətləməsi lazımdır. Quranın izahına isə lazım deyil.
Nəticə — Lənət xaçın xristian izahına aiddir. Quranın İsası heç vaxt onun altında olmayıb.
1 Korinflilərə 15:3 — fəsil 15, ayə 3
“Çünki mən aldığımı ilk növbədə sizə çatdırdım: Müqəddəs Yazılara görə Məsih günahlarımız üçün öldü;”
Nə üçün istinad olunub
Xristianlar “aldığımı” sözünü imanın erkən xülasəsi kimi oxuyur: onu Paulusa ondan əvvəl iman gətirənlər verib.
Cavab
Paulus Son Şam yeməyi barədə eyni sözü işlədir: “Rəbbdən aldığımı”. O, Müjdəsinin heç bir insandan yox, vəhy ilə gəldiyini də deyir. İstənilən halda, Paulus xaçın yanında deyildi. O, ona veriləni çatdırır və İsanın öldüyünü kimin gördüyünü demir.
Nəticə — “Aldığımı” Paulusu xaçda baş verənin yox, öyrədilənin şahidi edir. Quran deyir ki, onlara belə göstərildi və Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırdı.
Baxışlar
Əsas xristian baxışı
Xristianlar inanır ki, İsa günah üçün qurban kimi xaçda öldürülüb və üçüncü gün bədəni ilə dirilib. Bu, xristian imanının mərkəzidir.
Paulus yazır ki, Məsih günahlarımız üçün öldü, basdırıldı və üçüncü gün dirildi.
Təkzib
Qəbul edirik: Paulus bunu yazıb və bu, xristian inancının özəyidir. Lakin Paulus “aldığımı” çatdırdığını deyir. O, həmçinin Müjdəsinin heç bir insandan yox, “İsa Məsihin vəhyi ilə” gəldiyini deyir və heç vaxt çarmıxa çəkilməni gördüyünü demir. Quran deyir ki, onlara belə göstərildi və Allah (﷾) İsanı Özünə tərəf qaldırdı.
İncillər İsanın xaçda ölümünü danışır və son sözlərini qeyd edir.
Təkzib
Qəbul edirik: İncillər çarmıxa çəkilmədən danışır və Quran insanların bunu gördüyünü inkar etmir. Lakin şagirdləri qaçmışdı, qadınlar uzaqdan baxırdı və İncillər saat və son sözlər barədə razılaşmır. İnsanların gördüyü düşündükləri deyildi.
Turin Kəfəni çarmıxa çəkilmə yaralarını, o cümlədən böyründəki nizə yarasını göstərir.
Təkzib
Üç laboratoriya onun kətanını 1260-1390-cı illər arasına aid edib. Onun qeydi təxminən 1354-cü ildə Fransada başlayır və yerli yepiskop 1389-cu ildə onu saxta adlandırıb. Həqiqi kəfən belə xaçda kimin olduğunu göstərə bilməzdi.
İsa çarmıxa çəkilməyibsə, Tanrı insanları aldadıb və bundan yalançı dinin böyüməsinə imkan verib.
Təkzib
Tanrı Paulus və Barnaba vasitəsilə möcüzə edəndə Listra xalqı onları tanrılar adlandırdı (Həvarilərin işləri 14:11-12). Möcüzə yalan deyildi və xalqın səhvi öz səhvi idi. Allah (﷾) elçisini xilas etdi, sonra nə baş verdiyini demək üçün Quranı göndərdi (4:157).
İslam baxışı
İsa nə öldürüldü, nə də çarmıxa çəkildi. Belə göstərildi və Allah (﷾) onu diri olaraq Özünə tərəf qaldırdı. O, Son Gündən əvvəl qayıdacaq. İncillərin öz detalları belə xaçdakı adamın öldüyünü sübut edə bilməz.
Quran bildirir ki, onu nə öldürdülər, nə də çarmıxa çəkdilər. Allah (﷾) onu Özünə tərəf qaldırdı.
Klassik təfsirçilər nəql edir ki, İsanın bənzəri başqa bir adamın üzərinə salınıb və onun yerinə həmin adam çarmıxa çəkilib.
Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Məryəm oğlu yenidən enəcək və xaçı sındıracaq.
İsa Getsemanidə kasanın ondan uzaqlaşması üçün dua etdi. İbranilərə məktubu deyir ki, onu ölümdən xilas edə bilənə etdiyi dua eşidilib.
Qanun asılmış adamı Tanrının lənətlədiyi adam adlandırır. Quran İsanı şərəfli və Allaha (﷾) yaxın adlandırır.
İncillərin öz hekayəsinə görə belə Pilat xaçdakı adamın bu qədər tez ölməsinə təəccüb etdi və ayaqları sındırılmadı. Deməli, onların detalları onun öldüyünü sübut edə bilməz.
İncillər çarmıxa çəkilmə saatı və qadınların harada durduğu barədə razılaşmır. Xaçdakı adamın son sözləri barədə də razılaşmır.
Luka şahid deyildi və şagirdlər həbs zamanı qaçdı. Yalnız Yəhya onlardan birini xaçın yanına qoyur. Tənqidi alimlərin çoxu hesab edir ki, heç bir İncili şahid yazmayıb.
Quran İsrail oğullarının bəzilərinin elçiləri öldürdüyünü açıq deyir. Lakin bu bir öldürməni inkar edir. Deməli, onun inkarı kiminsə müdafiəsi deyil: o, nə baş verdiyini deyir.