Qısa cavab
Altı. Quran yeddi dəfə deyir ki, Allah (﷾) göyləri və yeri altı gündə yaradıb. Bəzi tənqidçilər Fussilət surəsi 41:9-12-ni toplayıb səkkiz alır: yer üçün iki gün, onun ruzisi üçün dörd gün və göylər üçün iki gün. Lakin 10-cu ayənin dörd günü davam edən cəmdir. Ona 9-cu ayənin iki günü daxildir və o, ondan sonra gəlmir. Bənna deyə bilər ki, divarlar iki günə, bütün ev isə dörd günə tikilib. O, cəmi altı gün demək istəmir. Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi İbn Abbas eyni cəmi verib: yer üçün dörd gün və göylər üçün iki gün. Ondan sonrakı təfsirçilər (Quranı izah edən alimlər) razıdır. Dörd və iki altı edir, Quranın başqa hər yerdə verdiyi eyni cəm. Deməli, İslam hesab edir ki, Quran bir rəqəm verir, altı.
Tam izah
Altı gün, hər dəfə
Quran göylərin və yerin yaradılışının cəmini yeddi dəfə verir və yeddi dəfə də bu, altıdır. O, heç vaxt başqa rəqəm vermir. Deməli, bir parçanın altını səkkizə çevirən oxunuşu Kitabın özü istisna edir.
“Doğrudan da, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. O, gündüzü sürətlə təqib edən gecə ilə örtüb bürüyür. Günəşi, ayı və ulduzları Öz əmrinə tabe edən də Odur. Şübhəsiz ki, yaratmaq da, əmr etmək də Ona məxsusdur. Aləmlərin Rəbbi Allah (ən əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır.”
“Şübhəsiz ki, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. İşləri idarə edən Odur. Onun izni olmadan kimsə şəfaətçi ola bilməz. O, sizin Rəbbiniz olan Allahdır. (Elə isə) Ona ibadət edin. Məgər düşünüb ibrət almırsınız?”
“Ərşi su üzərində ikən, hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün göyləri və yeri altı gündə yaradan Odur. Əgər sən: “Siz öldükdən sonra diriləcəksiniz!”– desən, mütləq kafir olanlar: “Bu, açıq-aydın bir sehrdir!”– deyərlər.”
“O, göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdı, sonra da Ərşin üzərinə ucaldı. O, Rəhmandır. Bunu biləndən (Allah və ya Cəbraildən) soruş!”
“Göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. Sizin Ondan başqa nə bir haminiz, nə də bir şəfaətçiniz var. Məgər düşünüb ibrət almayacaqsınızmı?”
“Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da toxunmadı.”
“Göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra Ərşin üzərinə ucalan Odur. O, yerə girəni də, oradan çıxanı da, göydən enəni də, oraya qalxanı da bilir. Siz harada olsanız, O (elmi ilə) sizinlədir. Allah nə etdiklərinizi görür.”
Həmin günlərdən biri nə qədər uzundur?
Quran gün sözünü, yəvmi, çox fərqli uzunluqda müddətlər üçün işlədir. O deyir ki, Allah (﷾) yanında bir gün bizim hesabımızla min il kimidir. O, min illik gündən və əlli min illik gündən danışır. Quran ərəbcəsi alimi ər-Rağib deyir ki, yəvm istənilən uzunluqda zaman müddətini bildirə bilər. Bir adam bir dəfə İbn Abbasdan min illik gün barədə soruşub. O cavab verib ki, bunlar Allahın (﷾) Kitabında xatırlatdığı iki gündür və Allah (﷾) onları ən yaxşı bilir. O, Kitab barədə bilmədiyini demirdi. Deməli, yaradılışın altı günü bizim uzunluğumuzda günlər olmaya bilər. Quran onların nə qədər uzun olduğunu demir. O, Adəmdən başlayan və dünyanın yaşı kimi toplana bilən nəsillər siyahısı da vermir. Bugünkü astronomlar kainatın yaşını təxminən 13,8 milyard il hesab edir. Quranda bunun qarşısına qoyulmalı heç nə yoxdur.
“Onlar səndən əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Allah Öz vədinə əsla xilaf çıxmaz. Rəbbinin yanında olan bir gün sizin saydığınızın min ili kimidir!”
“O, göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir. Sonra da (bu işlər) sizin saydığınız (illərdən) min ilə bərabər olan bir gündə Ona doğru yüksələr.”
“Mələklər və Ruh (Cəbrail) Allaha doğru müddəti əlli min ilə bərabər bir gündə yüksələrlər.”
Deyir ki, gün (yəvm) günəşin doğmasından batmasına qədər olan vaxtı bildirir, həm də istənilən uzunluqda zaman müddətini bildirə bilər. Onun misallarına “iki qoşun qarşılaşdığı gün” (3:155), “O gün” (16:87) və “gün gəlməmişdən öncə” (2:254) daxildir.
İbn Əbu Muleykə vasitəsilə nəql edir ki, bir adam İbn Abbasdan uzunluğu min il olan gün barədə soruşub. İbn Abbas öz növbəsində uzunluğu əlli min il olan gün barədə soruşub, sonra demişdir: bunlar Allahın Kitabında xatırlatdığı iki gündür və Allah onları ən yaxşı bilir. O, Allahın Kitabı barədə bilmədiyini deməkdən çəkinirdi.
Planck peykinin kainatın ən qədim işığı, kosmik mikrodalğalı fon xəritəsini nəql edir. Məlumatlar kainatın yaşını 13,82 milyard il göstərir.
- 1.000 ilAllahın (﷾) yanında bir gün, 22:47
- 1.000 ilİşlərin Ona yüksəldiyi Gün, 32:5
- 50.000 ilMələklərin yüksəldiyi Gün, 70:4
- 6 günGöylərin və yerin yaradılması, uzunluğu verilmir
Fussilətdə günlər necə sayılır
9-cu ayə deyir ki, yer iki gündə yaradılıb. Sonra 10-cu ayə dağları, yerin bərəkətini və ruzisini təsvir edir. O, yer izahını “dörd gün ərzində” (fi ərbəəti əyyam) sözləri ilə bağlayır. Bu ifadə ilk iki gün daxil olmaqla yer üzərindəki bütün işin cəmini verir. Bu, divarlarına sərf olunan iki günü sayaraq evin dörd günə tikildiyini demək kimidir. 12-ci ayə yeddi göy üçün iki gün əlavə edir. Dörd və iki altı edir.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Doğrudanmı siz yeri iki (bazar və birinci) gündə yaradana küfr edir və Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, dörd gün ərzində (bazar, birinci, ikinci və üçüncü günlərdə) yerin üzərində möhkəm duran dağlar yerləşdirdi, yeri bərəkətli etdi və (ruzi) istəyənlər üçün orada (yer əhlinin) ruzisini təqdir etdi. (Yaxud bütün bunların hamısının neçə gündə yaradıldığını soruşanların bilməsi üçün Allah onları dörd gün ərzində xəlq etdi). Sonra O, tüstü halında olan göyə tərəf yönəlib ona və yerə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq gəlin (əmrimə boyun əyin)!” Onlar: Könüllü olaraq gəldik!”– dedilər. O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
9-cu ayə: iki gün
Yer iki gündə yaradılır.
10-cu ayə: cəmi dörd gün
Dağlar, bərəkət və ruzi yeri dörd gündə tamamlayır, ilk iki gün də daxil olmaqla.
12-ci ayə: daha iki gün
Yeddi göy iki gündə tamamlanır.
Cəmi: altı gün
Dörd və iki altı edir, Quranın yeddi dəfə verdiyi eyni cəm.
Əvvəldən belə oxunub
Bu, müasir düzəliş deyil. Bir adam bir dəfə bu parçanı onu çaşdıran bir neçə ayə ilə birlikdə Peyğəmbərin (ﷺ) əmisi oğlu və səhabəsi İbn Abbasa gətirib. İbn Abbas cavabında deyib ki, yer və onda olan hər şey dörd gündə, göylər isə iki gündə yaradılıb. Hədis toplayıcısı əl-Buxari onun cavabını Səhihinin Təfsir fəslində qeyd edir. Həmin fəsil Quranı izah edir. O, cavabı tam rəvayətçilər zənciri olmadan verir. 14-cü əsrdə yazan Quran təfsirçisi İbn Kəsir eyni cəmi verir.
İbn Kəsir 41:9-12-nin günlərini davam edən cəm kimi sayır. Yer iki gündə, onun dağları, bərəkəti və ruzisi daha iki gündə yaradılıb; bunlar ilk ikisi ilə birlikdə 10-cu ayənin dörd gününü təşkil edir. Sonra yeddi göy daha iki gündə tamamlanıb. O, səhabə İbn Abbasın, əl-Buxarinin qeyd etdiyi kimi, onu çaşdıran başqa parçalarla birlikdə bu parçanı da gətirmiş adama cavabını gətirir: yer və onda olan hər şey dörd gündə, göylər isə iki gündə.
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Doğrudanmı siz yeri iki (bazar və birinci) gündə yaradana küfr edir və Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, dörd gün ərzində (bazar, birinci, ikinci və üçüncü günlərdə) yerin üzərində möhkəm duran dağlar yerləşdirdi, yeri bərəkətli etdi və (ruzi) istəyənlər üçün orada (yer əhlinin) ruzisini təqdir etdi. (Yaxud bütün bunların hamısının neçə gündə yaradıldığını soruşanların bilməsi üçün Allah onları dörd gün ərzində xəlq etdi). Sonra O, tüstü halında olan göyə tərəf yönəlib ona və yerə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq gəlin (əmrimə boyun əyin)!” Onlar: Könüllü olaraq gəldik!”– dedilər. O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
Quranın özünə qoyduğu sınaq
Quran oxucularını ziddiyyət axtarmağa dəvət edir və deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gələn kitabda çoxlu ziddiyyət olardı. Altı, yoxsa səkkiz etirazı parçanın günləri necə saymasına dair sualdır. Bu, hər ikisi doğru ola bilməyən iki ifadə deyil. Saymaq düzgün oxunanda ondan heç nə qalmır.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
Etiraz və cavab
Quran 41:9-12 — Fussilət surəsi, ayə 9-12
“(Ey Peyğəmbər!) De: “Doğrudanmı siz yeri iki (bazar və birinci) gündə yaradana küfr edir və Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, dörd gün ərzində (bazar, birinci, ikinci və üçüncü günlərdə) yerin üzərində möhkəm duran dağlar yerləşdirdi, yeri bərəkətli etdi və (ruzi) istəyənlər üçün orada (yer əhlinin) ruzisini təqdir etdi. (Yaxud bütün bunların hamısının neçə gündə yaradıldığını soruşanların bilməsi üçün Allah onları dörd gün ərzində xəlq etdi). Sonra O, tüstü halında olan göyə tərəf yönəlib ona və yerə buyurdu: “Könüllü surətdə və ya məcburi olaraq gəlin (əmrimə boyun əyin)!” Onlar: Könüllü olaraq gəldik!”– dedilər. O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
Nə üçün istinad olunub
Parça yer üçün iki gün, onun dağları və ruzisi üçün daha dörd gün və göylər üçün iki gün verir. Bu, səkkiz gündür və Quranın başqa yerlərdə bildirdiyi altı günə ziddir.
Cavab
10-cu ayənin dörd günü yerin cəmidir və ona 9-cu ayənin iki günü daxildir. Bu parça barədə soruşulan İbn Abbas yer üçün dörd, göylər üçün iki gün sayıb. Təfsirçilər ona tabe olub. İki günü yenidən əlavə etmək onları iki dəfə saymaqdır.
Nəticə — Parça altı gün edir, Quranın yeddi başqa ayədə verdiyi eyni cəm.
Quran 7:54 — əl-Əraf surəsi, ayə 54
“Doğrudan da, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. O, gündüzü sürətlə təqib edən gecə ilə örtüb bürüyür. Günəşi, ayı və ulduzları Öz əmrinə tabe edən də Odur. Şübhəsiz ki, yaratmaq da, əmr etmək də Ona məxsusdur. Aləmlərin Rəbbi Allah (ən əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır.”
Nə üçün istinad olunub
Quran deyir ki, göylər və yer altı gündə yaradılıb, amma kainatın yaşı təxminən 13,8 milyard ildir.
Cavab
Quranın gün sözü, yəvm, min illik gün və əlli min illik gün üçün işlədilir. O deyir ki, Allah (﷾) yanında bir gün bizim min ilimiz kimidir. O, heç vaxt altı günün bizim uzunluğumuzda günlər olduğunu demir və dünya üçün heç bir yaş vermir. Belə günlər barədə soruşulan İbn Abbas deyib ki, Allah (﷾) onları ən yaxşı bilir.
Nəticə — Quran altı gün deyir, amma onların uzunluğunu demir. O, dünya üçün heç bir yaş göstərmir.
Baxışlar
İslam baxışı
Quranın yeddi dəfə bildirdiyi kimi, Allah (﷾) göyləri və yeri altı gündə yaradıb. Fussilət surəsi eyni altı günü daha ətraflı verir. Dördü yer üçündür, ilk ikisi də bura daxildir, ikisi isə göylər üçündür.
Quran yeddi ayrı ayədə göylərin və yerin yaradılışının cəmi kimi altı gün verir. O, heç vaxt başqa cəm vermir.
41:10-da “dörd gün ərzində” ifadəsi yer üzərindəki bütün işin cəmini verir. Buraya 41:9-un iki günü daxildir, deməli, parça altı edir.
Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi İbn Abbas 41:9-12-nin günlərini yer üçün dörd, göylər üçün iki saymışdır. Ondan sonra İbn Kəsir də belə edib.
Quran deyir ki, Allahdan (﷾) başqasından gələn kitabda çoxlu ziddiyyət olardı. Bu etiraz heç bir ziddiyyət ortaya qoymur.