Quranın fərqli variantları varmı?

Ömər Hişam ibn Həkimin əl-Furqan surəsini öz öyrəndiyindən fərqli oxuduğunu eşitdi və onu Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gətirdi. Peyğəmbər hər birinə oxutdu, hər iki oxunuş barədə surənin belə nazil olduğunu dedi və buyurdu ki, Quran yeddi şəkildə oxunmaq üçün nazil olub, hansı asandırsa, onu oxuyun.

İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Cəbrayıl əvvəlcə ona Quranı bir şəkildə oxudu və o, daha çox istəməyə davam etdi, nəhayət, Cəbrayıl onu yeddi şəkildə oxudu.

“Din gününün Sahibinə!”

Quranın Həfs və Vərş rəvayətlərini ətraflı müqayisə edir. Müəyyən edir ki, onların fərqlərinin demək olar ki, hamısı saitlərdə və eyni formalı hərfləri ayıran nöqtələrdədir və çox azı mənada əhəmiyyətli fərq yaradır. Belə nəticəyə gəlir ki, Quranın Muhəmməddən (ﷺ) sonra ötürülməsi əsasən sabit olub: bir mətn var idi və ondan əhəmiyyətli heç nə çıxarıla və ya ona əlavə edilə bilməzdi.

Ənəs rəvayət edir ki, Suriya və İraq əsgərlərinin Quranı oxumaqda ixtilafından narahat olan Hüzeyfə ibn əl-Yəman Osmanı ümməti yəhudilər və xristianlar kimi öz Kitabı barədə ixtilafa düşməzdən əvvəl xilas etməyə çağırdı. Osman Həfsənin saxladığı toplanmış vərəqləri aldı, Zeyd ibn Sabit və Qüreyşdən üç nəfərə onların surətini çıxartdırdı, üçünə dedi ki, Zeydlə ixtilaf etdikləri yerdə Quranın nazil olduğu Qüreyş ləhcəsində yazsınlar, vərəqləri ona qaytardı, hər vilayətə bir nüsxə göndərdi və digər bütün yazılı Quran materiallarının yandırılmasını əmr etdi.

Quranın Həfs və Vərş rəvayətlərini ətraflı müqayisə edir. Müəyyən edir ki, onların fərqlərinin demək olar ki, hamısı saitlərdə və eyni formalı hərfləri ayıran nöqtələrdədir və çox azı mənada əhəmiyyətli fərq yaradır. Belə nəticəyə gəlir ki, Quranın Muhəmməddən (ﷺ) sonra ötürülməsi əsasən sabit olub: bir mətn var idi və ondan əhəmiyyətli heç nə çıxarıla və ya ona əlavə edilə bilməzdi.

Ömər Hişam ibn Həkimin əl-Furqan surəsini öz öyrəndiyindən fərqli oxuduğunu eşitdi və onu Peyğəmbərin (ﷺ) yanına gətirdi. Peyğəmbər hər birinə oxutdu, hər iki oxunuş barədə surənin belə nazil olduğunu dedi və buyurdu ki, Quran yeddi şəkildə oxunmaq üçün nazil olub, hansı asandırsa, onu oxuyun.

İbn əl-Cəzəri Mədinəli Nafinin qiraətini Qalun və Vərş rəvayətlərində verir. Musanın Fironə cavab verdiyi ayədə (17:102) qeyd edir ki, əl-Kisai ‘bilirəm’ (‘ləqəd əlimtu’) oxuyur, digər qarilər isə ‘bilirsən’ (‘ləqəd əlimtə’). 49:6-da və 4:94-də iki dəfə Həmzə, əl-Kisai və Xələf ‘əmin olun’ (‘fə-təsəbbətu’) oxuyur, başqaları isə ‘yoxlayın’ (‘fə-təbəyyənu’).

İbn əl-Cəzəri Həfsin ötürdüyü Kufəli Asimin (vəfatı b.e. 745) qiraətinin silsilələrini şərh edir. Həfs onu Asimdən öyrənib. Asim Əbu Abdurrəhman əs-Sülamidən, Zirr ibn Hübeyşdən və Abdullah ibn Məsuddan öyrənmiş Əbu Əmr əş-Şeybanidən öyrənib. Əs-Sülami və Zirr həmçinin Osman və Əlidən, əs-Sülami Übəy ibn Kəb və Zeyd ibn Sabitdən öyrənib. Bu səhabələr onu Peyğəmbərdən (ﷺ) öyrəniblər. Asim əs-Sülamidən sonra Kufədə Quran tədrisinə rəhbərlik edib. İbn əl-Cəzəri qiraətin ona çatdığı onlarla yolu sadalayır.

Bağdad alimi İbn Mücahidin (vəfatı 936) onuncu əsrin əvvəlində Quranın yeddi qarisini standart kimi necə seçdiyini və bu seçimin necə qəbul olunduğunu göstərir.

Qiraətlər barədə standart klassik əsər. Müəyyən edir ki, qiraət yalnız Osmanın nüsxələrindən birinin yazılı formasına uyğun gəldikdə, düzgün ərəbcə olduqda və Peyğəmbərə (ﷺ) qədər səhih sənədi olduqda Quran kimi qəbul edilir. Qeyd edir ki, İbn Mücahidin seçdiyi yeddi qari hədisdəki yeddi əhruf ilə eyni şey deyil və bu şərtlərə cavab verən qiraətlərin hamısı Quran kimi qəbul edilir.

“(Musa) dedi: “Sən artıq bunları yalnız göylərin və yerin Rəbbi tərəfindən, açıq-aşkar ayət olaraq endirildiyini bilirsən. Mən isə, ey Firon, sənin məhv olacağını yəqin bilirəm”.”

“Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə bir xəbər gətirsə, (onu) araşdırın. Yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız.”

İbn əl-Cəzəri Mədinəli Nafinin qiraətini Qalun və Vərş rəvayətlərində verir. Musanın Fironə cavab verdiyi ayədə (17:102) qeyd edir ki, əl-Kisai ‘bilirəm’ (‘ləqəd əlimtu’) oxuyur, digər qarilər isə ‘bilirsən’ (‘ləqəd əlimtə’). 49:6-da və 4:94-də iki dəfə Həmzə, əl-Kisai və Xələf ‘əmin olun’ (‘fə-təsəbbətu’) oxuyur, başqaları isə ‘yoxlayın’ (‘fə-təbəyyənu’).

Bağdad alimi İbn Mücahidin (vəfatı 936) onuncu əsrin əvvəlində Quranın yeddi qarisini standart kimi necə seçdiyini və bu seçimin necə qəbul olunduğunu göstərir.

Qiraətlər barədə standart klassik əsər. Müəyyən edir ki, qiraət yalnız Osmanın nüsxələrindən birinin yazılı formasına uyğun gəldikdə, düzgün ərəbcə olduqda və Peyğəmbərə (ﷺ) qədər səhih sənədi olduqda Quran kimi qəbul edilir. Qeyd edir ki, İbn Mücahidin seçdiyi yeddi qari hədisdəki yeddi əhruf ilə eyni şey deyil və bu şərtlərə cavab verən qiraətlərin hamısı Quran kimi qəbul edilir.

Ənəs rəvayət edir ki, Suriya və İraq əsgərlərinin Quranı oxumaqda ixtilafından narahat olan Hüzeyfə ibn əl-Yəman Osmanı ümməti yəhudilər və xristianlar kimi öz Kitabı barədə ixtilafa düşməzdən əvvəl xilas etməyə çağırdı. Osman Həfsənin saxladığı toplanmış vərəqləri aldı, Zeyd ibn Sabit və Qüreyşdən üç nəfərə onların surətini çıxartdırdı, üçünə dedi ki, Zeydlə ixtilaf etdikləri yerdə Quranın nazil olduğu Qüreyş ləhcəsində yazsınlar, vərəqləri ona qaytardı, hər vilayətə bir nüsxə göndərdi və digər bütün yazılı Quran materiallarının yandırılmasını əmr etdi.

Qiraətlər barədə standart klassik əsər. Müəyyən edir ki, qiraət yalnız Osmanın nüsxələrindən birinin yazılı formasına uyğun gəldikdə, düzgün ərəbcə olduqda və Peyğəmbərə (ﷺ) qədər səhih sənədi olduqda Quran kimi qəbul edilir. Qeyd edir ki, İbn Mücahidin seçdiyi yeddi qari hədisdəki yeddi əhruf ilə eyni şey deyil və bu şərtlərə cavab verən qiraətlərin hamısı Quran kimi qəbul edilir.

“Biz Quranı ibrət almaq (və ya: əzbərləmək) üçün asanlaşdırdıq. Heç ibrət alan varmı?”