Qısa cavab
Xeyr, onun yerinə yox, çünki ikisi fərqli suallara cavab verir. Elm şeylərin necə işlədiyini izah edir və bunu əla edir. O, nəyin niyə mövcud olduğunu, nə üçün burada olduğumuzu və ya nə etməli olduğumuzu deyə bilməz. Bəziləri hesab edir ki, həqiqəti yalnız elm verir. Bu qaydanın özü elmlə sübut oluna bilməz, çünki onu heç bir laboratoriya tapmayıb. Elm özünü də düzəldir, ona görə onun nəticələri yalnız daha yaxşısı gələnə qədər saxlanılır. Eynşteyn Nyutonu təkmilləşdirib və məşhur fosil, Piltdaun Adamı saxta çıxıb. Quran insanlara yaradılışı dəlil kimi öyrənməyi və daha çox elm üçün dua etməyi deyir. Deməli, müsəlman həm elmi, həm vəhyi sevə bilər. Elm bizə dünyanın necə işlədiyini deyir. Vəhy onun niyə burada olduğunu və necə yaşamağı deyir. Onun cavabları vəhy tamamlanandan bəri dəyişməyib.
Tam izah
Elm bizə necəni deyir, niyəni və ya nə etməli olduğumuzu yox
Elm həkimə həyatı ağrısız necə bitirməyi deyə bilər. O, ona bunu etməli olub-olmadığını deyə bilməz. Nobel mükafatı almış britaniyalı bioloq Peter Medawar də hədlər görüb. O deyib ki, elm ilk və son şeylər barədə suallara, məsələn, hər şeyin necə başladığına və nə üçün burada olduğumuza cavab verə bilməz.
Nobel mükafatı almış bioloq iddia edir ki, elm təbiət aləmini anlamağın ən uğurlu yoludur, lakin onun hədləri var: o, hər şeyin necə başladığı, burada nə üçün olduğumuz və yaşamağın mənasının nə olduğu kimi ilk və son şeylər barədə suallara cavab verə bilmir.
Yalnız elmin bilik verdiyi iddiası
20-ci əsr britaniyalı filosofu Bertrand Russell bu baxışı açıq deyib: elmin kəşf edə bilmədiyini bəşəriyyət bilə bilməz. Lakin bu cümlə elmin nəticəsi deyil. Heç bir təcrübə onu sınamayıb. Bu, etibarla qəbul edilən, elm barədə inancdır.
Filosof belə bir fikir bildirir ki, əldə edilə bilən hər bilik elmi üsullarla qazanılmalıdır və elmin kəşf edə bilmədiyini bəşəriyyət bilə bilməz.
Bir dövrün ən yaxşı elmi, növbəti dövr tərəfindən düzəldilib
Min ildən çox elmi dünya Ptolemeyin kainat mənzərəsinə, mərkəzdə yerə tabe olub. Ptolemey 2-ci əsr yunan astronomu idi. Sonra Kopernik (1543), Kepler və Qaliley günəşi mərkəzə qoydular. İnsanlar uzun müddət inanırdılar ki, kiçik canlılar çürüyən maddədən öz-özünə yaranır. Mikroblar üçün Lui Pasterin 1860-cı illərdəki təcrübələri bu fikri təkzib etməkdə ən böyük rol oynayıb. Bəzi aparıcı astronomlar hesab edirdi ki, kainatın başlanğıcı yoxdur. 1965-ci ildə onun isti erkən halının qalıq parıltısı tapıldı və çoxu bu fikirdən əl çəkdi. Eynşteyn göstərdi ki, Nyutonun cazibəsi həqiqətə çox yaxındır, lakin dəqiq deyil. 1887-ci ildə efir (bir vaxtlar işığı daşıdığı düşünülən görünməz maddə) axtarışı heç nə tapmadı. Eynşteynin 1905-ci il işindən sonra fizika efirdən əl çəkdi. Alfred Wegener 1912-ci ildə materiklərin hərəkət etdiyini təklif etdi və təxminən əlli il rədd edildi. Sonra 1960-cı illərdə lövhə tektonikası (yerin böyük lövhələrinin yavaş hərəkəti) sübutları onun prinsipcə haqlı olduğunu göstərdi. Piltdaun Adamı saxtalığı aşkar edilməzdən əvvəl təxminən qırx il çoxları tərəfindən qəbul edilib. Həkimlər bakteriyanın onların çoxuna səbəb olduğu göstərilənə qədər xoraları stresdə günahlandırırdı. Hər halda elm öz səhvini tapıb və bu, onun xeyrinədir. Lakin bu, onun nəticələrinin hələlik saxlanıldığını göstərir.
Elm aləminin min ildən çox izlədiyi Ptolemeyin yer mərkəzli mənzərəsinin əvəzinə mərkəzində Yer deyil, Günəş olan kainat modelini izah edir.
Havadakı mikroblar kənarda saxlandıqda qaynadılmış bulyonun mikrobsuz qaldığını göstərən təcrübələr təqdim edir; bu, mikrobların cansız maddədən özlərindən yarandığı barədə köhnə inama qarşı sübutdur.
Səmanın hər tərəfindən bərabər gələn, avadanlıqlarına izləyə bilmədikləri 4080 meqasiklda zəif, sabit radiosiqnal barədə bildirir. O, kosmik mikrodalğalı fon, isti erkən kainatın son işığı kimi tanındı və onlara 1978-ci ildə Nobel fizika mükafatı qazandırdı.
Göstərir ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsi Merkuri orbitindəki yavaş sürüşməni izah edir; Nyutonun cazibə nəzəriyyəsi bunu tam izah edə bilmirdi.
Yerin o zaman işığın içindən keçdiyi güman edilən efirdəki hərəkətini aşkar etmək üçün hazırlanmış dəqiq təcrübəni təqdim edir. Belə bir təsir tapılmayıb.
Təklif edir ki, qitələr sabit deyil, zamanla bir-birindən uzaqlaşıb və onların sahil xətlərinin bir-birinə uyğunluğunu və okeanların iki tərəfində uyğun qayaları və fosilləri göstərir. Geoloqların çoxu bu fikri onilliklər boyu rədd edib, əsasən qitələri hərəkət etdirə bilən qüvvə məlum olmadığı üçün.
Okean silsiləsinin iki tərəfindəki qayaların zolaqlı maqnit naxışını yerin maqnit sahəsi dəyişərkən silsilədən kənara yayılan yeni dəniz dibi kimi izah edir. Bu, 1960-cı illərin plitə tektonikasını, yəni yer qabığının hərəkət edən plitələrini təsdiq edən və beləliklə, prinsipcə qitələrin sürüşməsini doğruldan əsas tapıntılarından biri idi.
Göstərir ki, Piltdaun çənəsi qədim görünsün deyə boyanıb yonulmuş müasir meymun çənəsidir və tapıntı qəsdən saxtakarlıq idi. Qeyd edir ki, təxminən qırx il əvvəl xəbər verilmiş qalıqlar bütün bu müddət ərzində həqiqi fosil kimi müzakirə edilib və qazıntılarda iştirak etmiş görkəmli paleontoloqlar və arxeoloqlar ən mürəkkəb və diqqətlə hazırlanmış aldatmanın qurbanı olublar.
Mükafatı Helicobacter pylori bakteriyasını və onun qastrit və xora xəstəliyindəki rolunu kəşf etdikləri üçün Barry Marshall və Robin Warrenə verir; bu, xoraların stress və həyat tərzindən yarandığı barədəki uzun müddətli fikrə zidd idi.
| Bir vaxt qəbul edilib | Düzəldilib |
|---|---|
| Mərkəzdə yer (Ptolemey) | Kopernik (1543), Kepler və Qaliley günəşi mərkəzə qoydu |
| Kiçik canlılar çürüyən maddədən özü-özünə yaranır | Mikroblar üçün Pasterin 1860-cı illərdəki təcrübələri |
| Kainatın başlanğıcı olmayıb | Onun isti erkən halının qalıq parıltısı, 1965-də tapıldı |
| Nyutonun cazibəsi dəqiqdir | Eynşteyn: həqiqətə çox yaxın, lakin dəqiq deyil |
| İşığı efir daşıyır | 1887-də tapılmadı; Eynşteynin 1905 işindən sonra imtina olundu |
| Qitələr yerində durur | Vegener (1912), prinsipcə haqlı olduğu 1960-cı illərdə göstərildi |
| Piltdaun adamı | Təxminən qırx ildən sonra saxta olduğu üzə çıxdı |
| Xoralar stressdən gəlir | Çoxunu bakteriya yaradır |
Hər halda elm öz səhvini tapıb, lakin onun tapıntıları hələlik qəbul olunur.
Elm istəyən dəlillər kitabı
Peyğəmbər Muhəmmədə (ﷺ) nazil olan ilk sözlər ona oxumağı dedi. Onlar Allahın (﷾) qələmlə öyrətməsindən də danışdı. Quran yaradılışı düşünən insanlar üçün dəlillər adlandırır. O, mömini daha çox elm üçün dua etməyə çağırır. O, yerin uzaq bölgələrində və insanların öz nəfslərində daha çox dəlil vəd edir. O, mömini təvazökar da saxlayır: insanların bildiyi azdır. Quran elm dərsliyi yox, dəlillər kitabıdır. Deməli, müsəlman ayəni günün nəzəriyyəsindən asılı etməməlidir. Nəzəriyyələr qalxır və enir, Kitab isə nazil olduğu kimi qalır.
“(Ey Peyğəmbər!) Yaradan Rəbbinin adı ilə oxu! O, insanı qan laxtasından yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin ən böyük kərəm sahibidir. O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi. İnsana bilmədiklərini öyrətdi.”
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır. O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edər, göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünər (və deyərlər:) Ey Rəbbimiz! Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan. Sən pak və müqəddəssən. Bizi Cəhənnəm əzabından qoru!”
“Haqq Hökmdar olan Allah ucadır! Onun sənə nazil etdiyi vəhy tamamlanmayınca Quranı oxumağa tələsmə və: “Ey Rəbbim! Elmimi artır!”– de.”
“Onun (Quranın) haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz dəlillərimizi onlara həm üfüqlərdə (kainatda), həm də öz nəfslərində göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyilmi?!”
“Səndən ruh haqqında soruşurlar. De: “Ruh Rəbbimin əmrindəndir. Sizə elmdən yalnız az bir şey verilmişdir”.”
Dünya bacarığı və vəhy ayrı saxlanılır
Peyğəmbər (ﷺ) bir dəfə xurma ağaclarının tozlandırılması barədə ötəri fikir söylədi və məhsul azaldı. O, əkinçilərə dedi ki, öz dünya işlərini daha yaxşı bilirlər. Yalnız Allahdan (﷾) dediyi bağlayıcı idi. Müsəlman alimlər təbiəti diqqətlə öyrənməyə davam ediblər. 11-ci əsrdə müsəlman alim İbn əl-Heysəm işıq nəzəriyyələrini təcrübə ilə sınayıb və Ptolemeyin səhvlərini sadalayıb.
Təlhə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) xurma ağaclarını əllə tozlandıran adamların yanından keçdi və bunun faydası olduğunu düşünmədiyini dedi. Onlar dayandılar və məhsul azaldı. Sonra Peyğəmbər dedi ki, faydası varsa, etsinlər, çünki bu, yalnız onun şəxsi fikri idi; lakin onlara Allahdan bir şey deyəndə ona əməl etməlidirlər, çünki o, Allah barədə heç vaxt yalan danışmaz.
Ənəs və Aişə eyni hadisəni rəvayət edir: xurma məhsulu azalandan sonra Peyğəmbər (ﷺ) əkinçilərə dünyalarının işlərini daha yaxşı bildiklərini dedi.
İbn əl-Heysəmin Optika kitabının (Kitab əl-Mənazir, on birinci əsrin əvvəli) I-III kitablarının ingiliscə tərcüməsi və tədqiqi. Onun işıq və görmə nəzəriyyələrini nəzarətli müşahidə və təcrübə ilə sınadığını göstərir.
İbn əl-Heysəmin qədim dünyanın ən hörmətli astronomu Ptolemeyə tənqidi. O, Ptolemeyin əsərlərindəki ziddiyyətləri və zəif yerləri sadalayır və hesab edir ki, ən böyük avtoritet belə sınanmalıdır.
Baxışlar
Elmçilik
Elm biliyə gedən yeganə etibarlı yoldur. Onun kəşf edə bilmədiyi bilinə bilməz.
Əldə edilə bilən hər bilik elmi üsullarla qazanılmalıdır və elmin kəşf edə bilmədiyini bəşəriyyət bilə bilməz.
Təkzib
Elm bizə çox şey öyrədib, lakin bu qayda elmin tapdığı şey deyil. Medawar deyib ki, elm nə üçün burada olduğumuzu və ya həyatın nə üçün olduğunu bizə deyə bilməz. O, nə etməli olduğumuzu da deyə bilməz. Şeylərin necə işlədiyinə cavab verməkdə gözəl uğur bunu dəyişmir.
Hindu: din ruh elmidir
Svami Vivekananda 1893-cü ildə Dinlər Parlamentinə dedi ki, Vedalar kitab yox, ruhani qanunlardır. O dedi ki, onları müdrik insanlar cazibə qanununun tapıldığı kimi tapıb. Bu baxışa görə, din və elm iki elmdir: biri ruhun, biri maddənin.
Vedalar müxtəlif insanların müxtəlif vaxtlarda tapdığı ruhani qanunlardır. Onlar cazibə qanunu kimi tapılmazdan əvvəl mövcud idi.
Təkzib
Hər kəs cazibə qanununu sınaya bilər; heç kim keçmiş doğumu eyni cür sınaya bilməz. Riq Vedanın özü yaradılış barədə soruşur: onun haradan doğulduğunu həqiqətən kim bilir? O deyir ki, tanrılar sonra gəlib. Qeyb biliyi onu yaradandan gəlməlidir. Quran Ondan gəldiyini iddia edir və sınağa dəvət edir: Allahdan (﷾) başqası tərəfindən olsaydı, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.
Buddist: özünüz sınayın
Bir çox buddist deyir ki, onların yolu ən elmi dindir. Budda Kalamalara dedi ki, ənənəyə və müqəddəs kitaba görə getməsinlər, özləri bilsinlər.
Budda Kalamalara dedi ki, ənənəyə və müqəddəs kitaba görə getməsinlər, özləri bilsinlər. Deməli, buddizm elmin ruhuna uyğundur.
Təkzib
Həmin siyahı təkcə məntiqə və düşüncəyə güvənməkdən də çəkindirir, ona görə o, elm üsulu deyil. Onun mərkəzi təlimləri təcrübə ilə sınana bilməz: yenidən doğum və əməllərin başqa həyatlardakı nəticələri. Quran əvvəlcə araşdırılmağı istəyir və öz sınaqlarını adlandırır. Onun barədə diqqətlə düşünün və ona bənzər bir surə gətirin.
Şinto: doqma yox, adət
Yaponların çoxu dinləri olmadığını deyir, lakin çoxu hər il məbədləri ziyarət edir. Şinto inanc yox, əməl istəyir, ona görə heç vaxt elmlə yarışmır. Elm dünyanı izah edir. Məbəd ziyarəti adət və şükürdür.
Məbəd ziyarətləri inanc yox, adət və hiss məsələsidir, ona görə heç vaxt elmlə toqquşmur.
Təkzib
Elm Günəşin necə parladığını izah edə bilər, lakin bunun üçün kimə şükür etməli olduğumuzu yox. Nobel mükafatı almış bioloq yazıb ki, elm nə üçün burada olduğumuzu deyə bilməz. Məbəd ziyarəti bu suala onu heç vermədən cavab verir. Quran onu açıq verir: Günəşə və Aya yox, onları yaradan Allaha (﷾) səcdə edin.
Daoçu: təbiətin yoluna tabe olun
Tao Te Çinq öyrədir ki, insan qanununu Yerdən, Yer Səmadan, Səma isə Taodan alır. Təbiətə tabe olmaq müdriklikdir və onun yanında vəhy olunmuş qanun lazım deyil.
İnsan qanununu Yerdən, Yer Səmadan, Səma isə Taodan alır. Deməli, təbiətin özü bələdçidir.
Təkzib
İslam razıdır ki, təbiətin qanunları var və o, öyrənilməlidir. Quran yaradılışı düşünən insanlar üçün dəlillər toplusu adlandırır. Lakin təbiət qanunu şeylərin necə düşdüyünü deyir, insanların bir-birinə necə davranmalı olduğunu yox. Tao Te Çinqin özü deyir ki, Səmanın yolu danışmır. Quran deyir ki, dəlilləri öyrənənlər sonda deyir: Rəbbimiz, Sən bunları əbəs yerə yaratmamısan.
Konfutsiçi: bilinə bilənlə kifayətlənin
Konfutsi qəribə hadisələrdən və ruhlardan danışmayıb. O öyrədib ki, bilmək bildiyini bilmək və bilmədiyini etiraf etmək deməkdir. Ağıllı insan bilinə bilənlə kifayətlənir.
Bir şeyi bildikdə onu bildiyini qəbul et, bilmədikdə bilmədiyini etiraf et. Bilik budur və ruhani varlıqlar ondan kənardadır.
Təkzib
Bilmədiyini etiraf etmək müdriklikdir. Lakin bu, başqa heç nəyin bilinə bilmədiyini göstərmir. Konfutsi özü Səmanın əmrləri qarşısında heyranlıq hiss edib. Nobel mükafatı almış bioloq yazıb ki, elm nə üçün burada olduğumuzu deyə bilməz. Quran bu suala cavab verir və sınanmağı istəyir: Allahdan (﷾) başqasından olsaydı, insanlar onda çoxlu ziddiyyət tapardılar.
Çin ənənəsi: bilik üçün elm, ailə üçün adətlər
Çində az adam dinə mənsub olduğunu deyir və dünyanı izah etməkdə elmə etibar edirlər. Əcdadların qəbirlərinə qayğı kimi ailə adətləri dünya barədə iddia kimi yox, mədəniyyət kimi saxlanılır.
Elm dünyanı izah edir; ailə adətləri onun barədə iddialar yox, mədəniyyətdir.
Təkzib
Lakin bir çox insan məbədlərdə sərvət və uğur üçün dua edir. Bu, kiminsə onları eşidə və verə biləcəyini fərz edir. Elm bunu sınaya bilməz və Nobel mükafatı almış bioloq yazıb ki, o, nə üçün burada olduğumuzu deyə bilməz. Quran hər ikisinə cavab verir. Allah (﷾) sizə zərər toxundursa, onu Ondan başqa heç kim aradan qaldıra bilməz və heç kim Onun lütfünü saxlaya bilməz.
İslam baxışı
Elm və vəhy rəqib deyil. Elm yaradılışın necə işlədiyini göstərir, vəhy isə onun niyə mövcud olduğunu və necə yaşamağı deyir. Peyğəmbər (ﷺ) özü dünya bacarığını Allahdan (﷾) gələndən ayırıb.
Yalnız elmin bilik verdiyi iddiası elmlə sübut oluna bilməz. Deməli, o, elmin nəticəsi yox, elm barədə inancdır.
Nobel mükafatı almış alim elmin cavab verə bilmədiyi üç sualı adlandırıb. Onlar hər şeyin necə başladığı, nə üçün burada olduğumuz və həyatın nə üçün olduğudur.
Elmi nəticələr dəyişə bilər. Ptolemeyin mərkəzində yer olan kainatı, canlıların ölü maddədən öz-özünə yaranması, sabit kainat və Nyutonun dəqiq qanunları hamısı düzəldilib. Efir, sabit materiklər, Piltdaun Adamı və stresin xoraya səbəb olması fikri də düzəldilib.
Quran yaradılışı dəlillər toplusu adlandırır. O, möminlərə onu öyrənməyi və Allahdan (﷾) daha çox elm diləməyi deyir.
Peyğəmbər (ﷺ) əkinçilik barədə şəxsi fikrini Allahdan (﷾) çatdırdığından ayırıb.
Vəhy dünyanın niyə mövcud olduğuna və necə yaşamalı olduğumuza, elmin çatmadığı suallara cavab verir.