Qısa cavab
İslam möminə ölümü səbir və Allahın (﷾) rəhmətinə ümidlə qarşılamağı və heç vaxt öz həyatına son qoymamağı öyrədir. Sallekhana həyatın sonunda andla götürülən tədrici orucun cayn əməlidir. Caynlar deyir ki, bu, intihar deyil, çünki onu heç bir ehtiras sövq etmir. O, sakitliklə, müəllimin andı ilə götürülür. İslam onu başqa ölçü ilə, Allahın (﷾) əmri ilə ölçür. Həyat Allahın (﷾) əmanətidir, ona son qoymaq bizə aid deyil. Quran deyir: “özünüzü öldürməyin” (4:29). Peyğəmbər (ﷺ) möminlərə hətta çətinlikdə belə ölüm arzulamamağı dedi. Hər əlavə gün yaxşı insana yaxşılığını artırmağa, pis insana tövbə etməyə imkan verə bilər. O, bədənə zərər verən ibadəti də qadağan etdi. Ona görə müsəlman sonunu Allaha (﷾) buraxır. O, onu səbirlə gözləyir və Allah (﷾) barədə yaxşı gümanda ölür.
Tam izah
Cayn təlimində sallekhana nədir
Sallekhana ehtirasların və bədənin ‘düzgün incəldilməsi’ deməkdir. Hər iki cayn ənənəsi, Diqambara (göy geyimli) və Svetambara (ağ geyimli) bunu öyrədir. Bu gün svetambara caynları onu santhara adlandırır. Bu, həyatın son günlərində tədrici orucdur ki, insan tam şüurla, andlar saxlanılmış halda ölsün. Sadə ardıcıllar üçün Diqambara təlimatı buna dörd vəziyyətdə icazə verir. Onlar qaçıla bilməyən fəlakət, aclıq, qocalıq və sağalmaz xəstəlikdir. Cayn alimi P. S. Jaini deyir ki, bu, demək olar ki, həmişə qocalıq və ya ölümcül xəstəlikdir. Sadə insan andı müəllimdən, ailənin razılığı ilə və açıq şəkildə alır. And daha uzun yaşamaq, tez ölmək və ya cənnət qazanmaq istəyi ilə ləkələnsə, düzgün saxlanılmış sayılmır. Cayn müəllimləri insanın öz həyatına son qoymasının hər başqa yolunu pisləyir.
Jaini sallekhananı müqəddəs ölüm adlandırır: həyatın son günlərində oruc və meditasiya ilə təbii ölümü sakit qarşılamaq qərarı. Hər iki ənənədə rahib və rahibələrə qətiyyətlə tövsiyə olunur və bir çox dünyəvi caynın məqsədidir. Məqsəd tam şüurla, əhdləri saxlayaraq ölməkdir və söz ehtirasların və bədənin düzgün şəkildə incəldilməsi deməkdir. Qanun kitabları buna dörd halda icazə verir: qaçılmaz fəlakət, böyük aclıq, əhdlərdən düşməyi ehtimal edən qocalıq və sağalmaz xəstəlik. Demək olar ki, həmişə qocalıq və ya ölümcül xəstəlikdir. Cayn müəllimləri həyata son qoymağın başqa yollarını yanlış sayıb pisləyir və onların cəhənnəmdə doğuşa apardığını deyir. Dünyəvi adam əhdi müəllimdən alır, ailə razılıq verir və icma xəbər tutur; caynlar bunu gizli edilən intiharla qarşılaşdırır. Əhd daha uzun yaşamaq, tez ölmək və ya cənnət qazanmaq arzusu ilə ləkələnsə, düzgün saxlanılmış sayılmır. Ölən adam müqəddəs varlıqlara ehtiram cayn duası olan namaskara mantrasını təkrar edir və ya dinləyir.
Dünyəvi ardıcıllar üçün digambara təlimatı Ratnakaranda Shravakachara sallekhananı dörd halda dharma (dini borc) naminə bədəndən əl çəkmək kimi müəyyən edir: qaçılmaz fəlakət, aclıq, qocalıq və sağalmaz xəstəlik.
Dundas deyir ki, sallekhana həm də samthara (santhara), yəni ‘ölüm yatağı’ adlanır, bu gün svetambaralar arasında adı budur.
Caynlar niyə bunun intihar olmadığını deyir
Cayn müəllimləri diqqətli sərhəd çəkir. Hər iki ənənənin qəbul etdiyi mətn olan Tattvartha Sutra zərəri ehtirasla həyat almaq kimi təyin edir. Onun sallekhana barədə sutrasına Diqambara şərhi özünü öldürmə ittihamına bu tərifdən cavab verir. O deyir ki, özünü öldürmə bağlılıq, nifrət və ya aldanışa qapılanın əməlidir. Sallekhana andı götürən bunlardan azaddır, ona görə özünü öldürmür. Bu, öz sözləri ilə ifadə olunmuş cayn təlimidir.
Digambara nömrələməsində Tattvartha Sutra 7.22 deyir ki, dünyəvi ardıcıl ölüm yaxınlaşanda son oruc sallekhananı könüllü qəbul edir. Pujyapadanın digambara şərhi Sarvarthasiddhi (§705) bunun özünü öldürmə olması ittihamına cavab verir. Tattvartha Sutranın müəyyən etdiyi kimi (7.13) zərər ehtirasdan can almaqdır. Sallekhana əhdi götürmüş adam bağlılıq və nifrətdən azaddır, buna görə, deyir şərh, özünü öldürməkdə günahkar deyil. Özünü öldürmə bağlılıq, nifrət və ya aldanmaya uymuş adamın işidir.
Jaini sallekhananı müqəddəs ölüm adlandırır: həyatın son günlərində oruc və meditasiya ilə təbii ölümü sakit qarşılamaq qərarı. Hər iki ənənədə rahib və rahibələrə qətiyyətlə tövsiyə olunur və bir çox dünyəvi caynın məqsədidir. Məqsəd tam şüurla, əhdləri saxlayaraq ölməkdir və söz ehtirasların və bədənin düzgün şəkildə incəldilməsi deməkdir. Qanun kitabları buna dörd halda icazə verir: qaçılmaz fəlakət, böyük aclıq, əhdlərdən düşməyi ehtimal edən qocalıq və sağalmaz xəstəlik. Demək olar ki, həmişə qocalıq və ya ölümcül xəstəlikdir. Cayn müəllimləri həyata son qoymağın başqa yollarını yanlış sayıb pisləyir və onların cəhənnəmdə doğuşa apardığını deyir. Dünyəvi adam əhdi müəllimdən alır, ailə razılıq verir və icma xəbər tutur; caynlar bunu gizli edilən intiharla qarşılaşdırır. Əhd daha uzun yaşamaq, tez ölmək və ya cənnət qazanmaq arzusu ilə ləkələnsə, düzgün saxlanılmış sayılmır. Ölən adam müqəddəs varlıqlara ehtiram cayn duası olan namaskara mantrasını təkrar edir və ya dinləyir.
Ortaq zəmin və yolların ayrıldığı yer
Caynlar və müsəlmanlar razıdır ki, həyatın sonu vacibdir və insan onu sakit və ən uca olana üz tutmuş halda qarşılamalıdır. Yollar bir sualda ayrılır: ağlı nə qədər sakit olsa da, insan öz həyatına son qoya bilərmi? Cayn təlimi əməli ağlın halı ilə ölçür. İslam onu Allahın (﷾) əmri ilə ölçür. Allah (﷾) hər həyatın müddətini yazılı kimi müəyyən edib. O, əmr edir: “özünüzü öldürməyin”.
“Allahın izni olmadan heç kəs ölümü dadmaz. (Əcəl) əzəldən müəyyən edilmiş bir yazıdır. Kim dünya mükafatını istəsə, ona bundan verərik. Kim də axirət mükafatını istəsə, ona da ondan verərik. Biz şükür edənləri mükafatlandıracağıq.”
“Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılıqla aparılan ticarət müstəsna olmaqla, mallarınızı öz aranızda haqsız yerə yeməyin və özünüzü öldürməyin. Həqiqətən, Allah sizə qarşı rəhmlidir.”
| Sual | Cayn təlimi | İslam |
|---|---|---|
| Ölçü | Zehnin halı. | Allahın (﷾) əmri. |
| Ömrün sonuna qədər oruc | Dörd vəziyyətdə əhdlə, demək olar ki, həmişə qocalıqda və ya sağalmaz xəstəlikdə götürülür. | Həyat Allahın (﷾) əmanətidir, onu bitirmək bizim işimiz deyil. |
| Ölüm arzulamaq | Tez ölmək arzusu əhdi pozur. | Ölüm arzulamayın. Seçimi Allaha (﷾) buraxın. |
| Bədəni arıqlatmaq | Həyatın son günlərində tədrici oruc. | Bədəninizin sizin üzərinizdə haqqı var. Xəstələr oruc tutmaqdan azaddır. |
Həyat əmanətdir, ona son qoymaq bizə aid deyil
Quran deyir ki, Allah (﷾) kimin əməlcə ən yaxşı olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradıb. Ölümdə canları alan Allahdır (﷾). Deməli, həyat əmanətdə saxlanılır və onun sahibi Allahdır (﷾). Quran möminlərə deyir: “özünüzü öldürməyin”. Bəzi təfsirçilər bu sözləri ‘bir-birinizi öldürməyin’ kimi oxuyur. Quran həmçinin deyir: “öz əllərinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın”. Nə ağlın sakitliyi, nə də başqasının icazəsi həyatı son qoya biləcəyimiz şey etmir. Peyğəmbər (ﷺ) insanın öz həyatını ala bilməyəcəyinə heç bir şübhə qoymayıb. O xəbərdarlıq edib ki, özünü öldürən Cəhənnəm odunda eyni vasitə ilə əziyyət çəkəcək. Bu, Allahın (﷾) dirilər üçün qanunudur. Bu, ölmüş heç kim barədə hökm deyil. Biz heç kimin aqibətini elan etmirik; bu, yalnız Allaha (﷾) məxsusdur. O, elçi gəlməmiş heç kimi cəzalandırmır və heç vaxt zərrə qədər haqsızlıq etmir.
“Hansınızın daha yaxşı əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.”
“Allah ölənlərin canını ölüm anında, ölməyənlərin canını isə onlar yuxuda ikən alır. Ölümünə hökm verdiyi kəsin canını saxlayar, digərini isə müəyyən olunmuş vaxtadək buraxar. Həqiqətən, bunda düşünən bir qövm üçün dəlillər vardır.”
“Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılıqla aparılan ticarət müstəsna olmaqla, mallarınızı öz aranızda haqsız yerə yeməyin və özünüzü öldürməyin. Həqiqətən, Allah sizə qarşı rəhmlidir.”
“(Malınızdan) Allah yolunda xərcləyin və öz əllərinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın. Yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah yaxşılıq edənləri sevər.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: yıxılmaqla, zəhərlə və ya bıçaqla özünü öldürən Odda eyni şeyi çəkəcək.
“Kim doğru yolla getsə, xeyri onun özünə olar, kim azğınlığa düşsə, ziyanı da onun öz əleyhinə olar. Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz. Biz elçi göndərməmiş (heç kəsə) əzab vermərik.”
“Şübhəsiz ki, Allah zərrə qədər haqsızlıq etməz. Əgər (qulun gördüyü iş) yaxşı əməl olarsa, (Allah onun savabını) qat-qat artırar və (bu əməl sahibinə) Öz tərəfindən böyük mükafat bəxş edər.”
Ağır yük daşıyan hər kəs üçün
Bu səhifəni oxuyanların bəziləri xəstə, yorğun və ya kədərlidir. İslamın onlara sözü rəhmətdir. Allah (﷾) özlərinə zülm etmiş qullarına deyir: “Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin”. Hər çətinliklə birlikdə rahatlıq var. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, müsəlmana çatan heç bir yorğunluq, xəstəlik və ya kədər yoxdur ki, Allah (﷾) onunla onun bəzi günahlarını silməsin. Heç bir ağrı boşa getmir. Öz həyatınıza son qoymağı düşünürsünüzsə, xahiş edirik, bu gün etibar etdiyiniz biri və ya həkimlə danışın, ya da yerli təcili yardım nömrəsinə zəng edin.
“(Ey Peyğəmbər! Qullarıma mənim bu sözümü) de: “Ey Mənim özlərinə qarşı həddi aşmış qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi üzməyin. Şübhəsiz ki, Allah bütün günahları bağışlayır. O, həqiqətən, Bağışlayandır, Rəhmlidir!””
“Şübhəsiz ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır. Əlbəttə ki, çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır.”
Əbu Səid əl-Xudri və Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: müsəlmana heç bir yorğunluq, xəstəlik, kədər, qüssə, əziyyət və ya sıxıntı, hətta tikanın batması belə toxunmaz ki, Allah bunun sayəsində onun bəzi günahlarını silməsin.
Ölüm arzulamayın
Peyğəmbər (ﷺ) möminlərə başlarına gələn zərər üzündən ölüm arzulamamağı dedi. Kimsə mütləq nəsə deməlidirsə, Allahdan (﷾) həyat onun üçün yaxşı olduqca onu yaşatmasını diləsin. Sonra ölüm onun üçün yaxşı olanda onu almasını diləsin. Hər iki yarı seçimi nəyin yaxşı olduğunu yalnız Özü bilən Allaha (﷾) buraxır. O, səbəbi də verdi. Yaxşılıq edən yaxşılığını artıra bilər, pislik edən isə dönüb tövbə edə bilər. Deməli, İslamda həyatın son günləri qısaldılacaq boş vaxt deyil. Onlar savab, dua və Allaha (﷾) dönüş günləridir.
Ənəs rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, heç biriniz başına gələn zərər üzündən ölüm arzulamasın. Arzulamalı olsa, desin: “Ey Allah, həyat mənim üçün yaxşı olduqca məni yaşat, ölüm mənim üçün yaxşı olanda məni al.”
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: heç biriniz ölüm arzulamasın. Yaxşı işlər görürsə, yaxşılığını artıra bilər. Zalımdırsa, geri dönüb tövbə edə bilər.
Bədənə zərər verən ibadət istənilmir
Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrinə gecə iftar etmədən gün-günə oruc tutmağı qadağan etdi. Aişə deyir ki, o, bunu onlara “rəhmətlə” qadağan edib. O, hər gün oruc tutan və bütün gecə namaz qılan səhabəyə dayanmağı dedi, çünki “bədəninin sənin üzərində haqqı var”. Quran xəstələri orucdan azad edir və deyir ki, Allah (﷾) möminlər üçün çətinlik yox, asanlıq istəyir. O deyir ki, Allah (﷾) heç kimə gücündən artıq yük qoymur. İslamda bədəni üzən özünü məhrum etmə ibadətin daha uca forması deyil.
Aişə rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) səhabələrinə rəhmətlə əl-visalı, gecə iftar etmədən gün-günə oruc tutmağı qadağan etdi. Onlar özünün bunu etdiyini deyəndə dedi ki, o, onlar kimi deyil, çünki Rəbbi ona yemək və içmək verir.
Abdullah ibn Əmr rəvayət edir ki, Peyğəmbərə (ﷺ) onun hər gün oruc tutduğu və bütün gecə namaz qıldığı xəbər veriləndə dedi: bunu etmə. Bəzi günlər oruc tut, bəzi günlər tutma, namaz qıl və yat, çünki bədəninin sənin üzərində haqqı var, gözlərinin, arvadının və qonağının da. Qocalıqda Abdullah Peyğəmbərin (ﷺ) ona təklif etdiyi asan yolu seçmiş olmağı arzuladı.
“(Oruc) sayı müəyyən olan günlərdir. Sizlərdən xəstə və ya səfərdə olanlar başqa günlərdə eyni sayda oruc tutmalıdırlar. Buna taqəti olanlar isə (buraxdığı hər gününün əvəzinə) bir kasıbı yedirtməklə fidyə verməlidirlər. Kim könüllü olaraq yaxşılıq etsə, bu onun üçün daha xeyirli olar. Bilsəniz oruc tutmaq sizin üçün nə qədər xeyirlidir.”
“İnsanlara doğru yolu göstərən, bu yolun və haqqı batildən ayırd edənin açıq-aydın dəlilləri olan Quran ramazan ayında nazil edilmişdir. Qoy sizlərdən bu aya yetişən kəslər həmin ayı oruc tutsunlar. Xəstə və ya səfərdə olanlar isə başqa günlərdə eyni sayda oruc tutmalıdırlar. Allah sizin üçün çətinlik istəməz, (əksinə), sizin üçün asanlıq istəyər. Allah istəyir ki, siz (buraxdığınız günlərin orucunu) tamamlayasınız və sizi doğru yola yönəltdiyinə görə Onu uca tutasınız. Bəlkə şükür edəsiniz.”
“Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də, yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkiləri yüklədiyin kimi, bizi ağır yüklə yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla, bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafir qövmə qalib gəlməkdə bizə yardım et!””
Müsəlman ölümü necə qarşılayır
Quran deyir ki, hər kəs ölümü dadacaq və tam mükafat Qiyamət günü gəlir. Vəfatından üç gün əvvəl Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, heç kim Allah (﷾) barədə yaxşı gümanda olmadan ölməsin. O, müsəlmanlara ölməkdə olanlarına “Allahdan başqa tanrı yoxdur” deməyi təlqin etməyi dedi. Quran Rəbbinə razı və razı olunmuş halda qayıdan rahat nəfsdən danışır. Deməli, müsəlman ölümü səbir və ümidlə, dilində Allahın (﷾) adı ilə qarşılayır. Konkret xəstəlik və ya müalicə barədə suallar səlahiyyətli alimə və həkimə aiddir.
“Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sözsüz ki, Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o, əlbəttə, uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.”
Cabir rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) vəfatından üç gün əvvəl onun bunu dediyini eşidib: heç biriniz Allah barədə yaxşı gümanda olmadan ölməsin.
Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) demişdir: ölməkdə olanlarınıza ‘Allahdan başqa tanrı yoxdur’ deməyi təlqin edin.
“(O gün möminə deyiləcəkdir:) Ey arxayın olan nəfs! Razı qalmış və razılıq qazanmış halda Rəbbinə tərəf dön! (Saleh) qullarımın arasına keç! (Onlarla birgə) Cənnətimə daxil ol!”
Kitabı oxuyun və son Peyğəmbərə (ﷺ) tabe olun
Quran diqqətlə ölçülməsini istəyir. O deyir ki, Allahdan (﷾) başqası tərəfindən olsaydı, onda çoxlu ixtilaf tapılardı. Onu həyat və ölüm verən tərəfindən bütün bəşəriyyətə göndərilmiş Muhəmməd (ﷺ) gətirib. Müsəlmanlar hər cayn oxucunu onu oxumağa dəvət edir.
“(Məgər) Onlar Quran barəsində düşünmürlərmi?! Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.”
“De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”.”
Beş cavaba cavab
Tattvartha Sutra 7.22 — 7-ci fəsil, 22-ci sutra (digambara nömrələməsi)
Digambara nömrələməsində Tattvartha Sutra 7.22 deyir ki, dünyəvi ardıcıl ölüm yaxınlaşanda son oruc sallekhananı könüllü qəbul edir. Pujyapadanın digambara şərhi Sarvarthasiddhi (§705) bunun özünü öldürmə olması ittihamına cavab verir. Tattvartha Sutranın müəyyən etdiyi kimi (7.13) zərər ehtirasdan can almaqdır. Sallekhana əhdi götürmüş adam bağlılıq və nifrətdən azaddır, buna görə, deyir şərh, özünü öldürməkdə günahkar deyil. Özünü öldürmə bağlılıq, nifrət və ya aldanmaya uymuş adamın işidir.
Nə üçün istinad olunub
Sallekhana intihar deyil. O, ehtirassız, həyatın sonuna yaxın və müəllimin icazəsi ilə götürülür. İntihar ümidsizlik və ya qəzəb əməlidir.
Cavab
Bu səhifə həmin fərqi cayn müəllimlərinin dediyi kimi verir və sallekhananı intihar adlandırmır. İslam sadəcə başqa şeylə ölçür. Onun sualı ağlın nə qədər sakit olması yox, Allahın (﷾) nə əmr etməsidir. Allah (﷾) hər həyatın müddətini müəyyən edir (3:145). O, əmr edir: “özünüzü öldürməyin” (4:29). İslamın ölçüsünə görə, ağıl nə qədər sakit olsa da, qəsdən ölümə qədər tutulan oruc son qoymaq bizə aid olmayan həyata son qoyur.
Nəticə — Cayn fərqi cayn təlimi daxilində həqiqidir; İslamın ölçüsü ağlın halı yox, Allahın (﷾) əmridir.
Ratnakaranda Shravakachara 122 — 5-ci fəsil, 1-ci misra (digambara)
Dünyəvi ardıcıllar üçün digambara təlimatı Ratnakaranda Shravakachara sallekhananı dörd halda dharma (dini borc) naminə bədəndən əl çəkmək kimi müəyyən edir: qaçılmaz fəlakət, aclıq, qocalıq və sağalmaz xəstəlik.
Nə üçün istinad olunub
Bu, yalnız qocalıqda və ya sağalmaz xəstəlikdə artıq ölümə yaxın olanlar üçündür. O, yaşanmağa dəyər həyatı qısaltmır. O, sadəcə ölümü yaxşı qarşılayır.
Cavab
Peyğəmbər (ﷺ) məhz həmin çətinlikdən danışıb. O, başınıza gələn zərər üzündən ölüm arzulamamağı dedi. O, “həyat mənim üçün yaxşı olduqca məni yaşat” duasını öyrətdi (əl-Buxari 5671). Bu dua ölümün nə vaxt yaxşı olduğunu Allahın (﷾) həll etməsini diləyir. O, insana bunu özü həll edib hərəkət etməyə icazə vermir. O dedi ki, yaxşı insan yaxşılığını artıra, pis insan tövbə edə bilər (əl-Buxari 7235). Ağrı belə sayılır: müsəlmana çatan heç bir xəstəlik yoxdur ki, Allah (﷾) onunla onun bəzi günahlarını silməsin (əl-Buxari 5641). Son günlər heç vaxt dəyərsiz deyil.
Nəticə — İslamda son günlər hələ də savab daşıyır, ona görə Allaha (﷾) buraxılır.
Səhih əl-Buxari 1964 — Kitab əs-Səvm (Oruc), hədis 1964
Aişə rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) səhabələrinə rəhmətlə əl-visalı, gecə iftar etmədən gün-günə oruc tutmağı qadağan etdi. Onlar özünün bunu etdiyini deyəndə dedi ki, o, onlar kimi deyil, çünki Rəbbi ona yemək və içmək verir.
Nə üçün istinad olunub
Müsəlmanlar da bütöv ay oruc tutur. İslam da özünü məhrum etməni tərifləyir.
Cavab
İslamın orucu sübhdən gün batana qədərdir və hər axşam açılır. Peyğəmbər (ﷺ) gecə fasiləsiz orucu “rəhmətlə” qadağan etdi (əl-Buxari 1964). O, səhabəyə bədəninin onun üzərində haqqı olduğunu dedi (əl-Buxari 1975). Xəstələr orucdan azad edilir (2:184) və Allah (﷾) çətinlik yox, asanlıq istəyir (2:185). İslamda oruc dirilər üçün nizam-intizamdır, heç vaxt həyata son qoymaq yolu deyil.
Nəticə — İslam orucunun rəhmətlə qoyulmuş hədləri var və o, heç vaxt ölümü hədəfləmir.
Quran 3:169 — Ali-İmran surəsi, ayə 169
“Allah yolunda öldürülənləri əsla ölü sanma. Əksinə, (onlar) diridirlər; onlara Rəbbi yanında ruzi verilir.”
Nə üçün istinad olunub
İslam şəhidləri tərifləyir, onlar da ölümü seçir. Bunun fərqi nədir?
Cavab
İslamda şəhid öz həyatını almır. 3:169-da hörmət edilən şəhid başqasının əli ilə Allah (﷾) yolunda öldürülmüş kəsdir. Peyğəmbər (ﷺ) taundan və ya mədə xəstəliyindən ölənləri də şəhid sayıb. Boğulanlar və ya uçmuş bina altında ölənlər də belədir (əl-Buxari 2829). Onların heç biri ölməyi seçməyib. Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, Allahdan (﷾) səmimi qəlbdən şəhidlik diləyən yatağında ölsə belə, şəhidlərin dərəcəsinə çatacaq (Muslim 1909). Öz həyatını almaq qadağan olaraq qalır (4:29; əl-Buxari 5778). Quran heç vaxt öz həyatına son qoyan insana hörmət etmir.
Nəticə — Şəhid heç vaxt öz həyatını almır; insanın öz həyatına son qoyması qadağan olaraq qalır.
P. S. Jaini, The Jaina Path of Purification (1979), s. 181 və s. 227-232
Jaini sallekhananı müqəddəs ölüm adlandırır: həyatın son günlərində oruc və meditasiya ilə təbii ölümü sakit qarşılamaq qərarı. Hər iki ənənədə rahib və rahibələrə qətiyyətlə tövsiyə olunur və bir çox dünyəvi caynın məqsədidir. Məqsəd tam şüurla, əhdləri saxlayaraq ölməkdir və söz ehtirasların və bədənin düzgün şəkildə incəldilməsi deməkdir. Qanun kitabları buna dörd halda icazə verir: qaçılmaz fəlakət, böyük aclıq, əhdlərdən düşməyi ehtimal edən qocalıq və sağalmaz xəstəlik. Demək olar ki, həmişə qocalıq və ya ölümcül xəstəlikdir. Cayn müəllimləri həyata son qoymağın başqa yollarını yanlış sayıb pisləyir və onların cəhənnəmdə doğuşa apardığını deyir. Dünyəvi adam əhdi müəllimdən alır, ailə razılıq verir və icma xəbər tutur; caynlar bunu gizli edilən intiharla qarşılaşdırır. Əhd daha uzun yaşamaq, tez ölmək və ya cənnət qazanmaq arzusu ilə ləkələnsə, düzgün saxlanılmış sayılmır. Ölən adam müqəddəs varlıqlara ehtiram cayn duası olan namaskara mantrasını təkrar edir və ya dinləyir.
Nə üçün istinad olunub
Tam şüurla, ağıl müqəddəslərdə olaraq ölmək ən yaxşı ölümdür. İslamda buna bənzər heç nə yoxdur.
Cavab
İslam ölümü qarşılamağın öz yolunu öyrədir. Peyğəmbər (ﷺ) müsəlmanlara ölməkdə olanlarına “Allahdan başqa tanrı yoxdur” deməyi təlqin etməyi dedi (Muslim 916a). O dedi ki, heç kim Allah (﷾) barədə yaxşı gümanda olmadan ölməsin (Muslim 2877a). Quran Rəbbinə razı və razı olunmuş halda qayıdan rahat nəfsdən danışır (89:27-30). Bütün bunlar ölüm Allah (﷾) göndərəndə gəlir, ondan əvvəl yox.
Nəticə — İslamda da yaxşı ölüm var: zikr və ümid, saatı isə Allaha (﷾) buraxılır.
Baxışlar
Sallekhana barədə cayn təlimi
Sallekhana müqəddəs ölümdür: həyatın sonuna yaxın, müəllimin andı ilə götürülən, ölmək istəyindən azad tədrici oruc. Onu heç bir ehtiras sövq etmədiyi üçün cayn müəllimləri bunun özünü öldürmə olmadığını deyir.
Hər iki ənənədə, Diqambara və Svetambarada öyrədilir
Sallekhana özünü öldürmə deyil. Zərər ehtirasla həyat almaqdır, andı götürən isə bağlılıq və nifrətdən azaddır.
Təkzib
İslamın ölçüsü ağlın sakitliyi yox, Allahın (﷾) əmridir. Allah (﷾) hər müddəti müəyyən edir (3:145) və əmr edir: “özünüzü öldürməyin” (4:29).
Buna yalnız dörd vəziyyətdə icazə verilir. Onlar qaçıla bilməyən fəlakət, aclıq, qocalıq və ya sağalmaz xəstəlikdir.
Təkzib
Peyğəmbər (ﷺ) başınıza gələn zərər üzündən ölüm arzulamamağı dedi (əl-Buxari 5671). İslamda xəstəlik vəzifəni yüngülləşdirir: xəstələr hətta fərz orucdan azad edilir (2:184). Deməli, həyata son qoyan oruc heç vaxt istənilmir.
O, gizlicə edilən intihardan fərqli olaraq, açıq, müəllimin andı və ailənin razılığı ilə götürülür.
Təkzib
Başqalarının razılığı Allaha (﷾) məxsus olanı verə bilməz. Allah (﷾) ölümü və həyatı yaradıb (67:2) və ölümdə canları alır (39:42).
İnsanın ola biləcək ən yaxşı sonu tam şüurla ölməkdir. Andlar saxlanılır, ağıl müqəddəslərdədir.
Təkzib
İslam da yaxşı son istəyir, lakin onun saatını Allaha (﷾) buraxır. Hər əlavə gün yaxşı insana yaxşılığını artırmağa, pis insana tövbə etməyə imkan verə bilər (əl-Buxari 7235).
İslam baxışı
Həyat Allahın (﷾) əmanətidir, ona son qoymaq bizə aid deyil. Möminlər hətta çətinlikdə də ölüm arzulamır və onlardan bədənə zərər verən ibadət istənilmir. Müsəlman ölümü səbirlə, “Allahdan başqa tanrı yoxdur” sözü ilə və Allah (﷾) barədə yaxşı gümanla qarşılayır.
Heç kim Allahın (﷾) izni olmadan, yazılı kimi müəyyən edilmiş müddətdən başqa ölmür.
Quran möminlərə özlərini öldürməyi qadağan edir və Peyğəmbər (ﷺ) xəbərdarlıq edib ki, özünü öldürən Odda eyni vasitə ilə əziyyət çəkəcək. Bu, ölmüş heç kim barədə hökm yox, dirilərə xəbərdarlıqdır.
Peyğəmbər (ﷺ) möminlərə ölüm arzulamamağı dedi. Yaxşı insan yaxşılığını artıra, pis insan tövbə edə bilər.
Peyğəmbər (ﷺ) rəhmətlə fasiləsiz orucu qadağan etdi. O dedi ki, bədənin sahibi üzərində haqqı var.
Quran xəstələri orucdan azad edir və deyir ki, Allah (﷾) möminlər üçün çətinlik yox, asanlıq istəyir.
Müsəlman ölümü “Allahdan başqa tanrı yoxdur” sözü ilə, Allah (﷾) barədə yaxşı gümanla qarşılayır. O, onun saatını Ona buraxır.