Qısa cavab
Bəli. Quran deyir ki, Allah (﷾) yeri geniş döşək edib: “Dağları da dirəklər”. Dirəyin çox hissəsi yerin içində gizli olur. 1800-cü illərdə Hindistanda ölçmə aparanlar şaqullardan, düz aşağını göstərmək üçün ipdən asılan ağırlıqlardan istifadə edirdi. 1855-ci ildə göstərildi ki, Himalay dağları onları yana lazım olduğundan xeyli az çəkir. Alimlər bunun səbəbini tapdı. Böyük dağ silsilələrinin altında yer qabığının dərin kökləri var və onlar çox vaxt zirvələrin hündürlüyündən xeyli dərinə gedir. Ərəbistan səhrasında Peyğəmbərə (ﷺ) nazil olan Quran buna uyğun gələn gündəlik təsvir seçib. Bu, geologiya dərsi deyil. İslam öyrədir ki, bu, yeri Yaradandan gələn nişanədir.
Tam izah
Quran nə deyir
Quran dağları çadırı yerə bağlayan dirəklərin sözü olan ‘əvtad’ adlandırır. Başqa yerdə o deyir ki, Allah (﷾) onları möhkəm bərkidib. Dirəyin çox hissəsi yerin altında gizlidir. Dağ silsiləsinin də çox hissəsi belədir.
“Məgər Biz yeri döşək etmədikmi? Dağları da dirəklər?”
“Dağları da (yerə) bərkitdi.”
Erkən alimlər bunu necə oxuyub
On dördüncü əsr təfsirçisi İbn Kəsir izah edir ki, Allah (﷾) dağları yer üçün dirək edib. O deyir ki, onlar onu yerində saxlayır və möhkəm edir ki, yaşamağa yararlı olsun və üstündəkilərlə titrəməsin. O, ayəni Allahın (﷾) yeri ev etməkdəki qayğısının nişanəsi kimi oxuyur. Bu gün onun görə bilmədiyi bir şeyi əlavə edə bilərik: dirək kimi, dağ silsiləsinin də çox hissəsi yerin altında gizlidir.
“Dağları da dirəklər” sözlərini izah edir: Tanrı onları yer üçün dirəklər edib ki, onu yerində saxlasın, sabit və möhkəm etsin, yaşamağa yararlı olsun və üzərindəkilərlə titrəməsin.
“Məgər Biz yeri döşək etmədikmi? Dağları da dirəklər?”
Geologiyanın tapdığı
Geologiya tapıb ki, böyük silsilənin dərin kökü var və kök silsiləni tarazlıqda saxlayır. Quran dağın altındakına uyğun gələn təsviri, dirəyi seçib. Onun dağlar barədə dediyi heç bir şey düzəldilməli olmayıb. Dağlar və zəlzələlər məsələsinə aşağıda cavab verilir.
Himalayın kiçik cazibəsini izah edir: dağ silsiləsi aşağıda daha sıx qayaya uzanan daha yüngül qabıq kökü ilə saxlanır, necə ki üzən blok suda dərin oturur. Bu, dağ kökləri barədə standart izaha çevrildi.
“(Allah,) yer sizi yırğalamasın deyə, onun üstündə möhkəm dağlar, habelə, düzgün istiqamət götürəsiniz deyə, çaylar və yollar yaratdı.”
- NASA, Space Shuttle Atlantis, 1994
Dağ kökləri necə tapılıb
Hindistan ölçmə işlərində Himalay dağları ölçənlərin şaqullarını yana müəyyən miqdarda çəkməli idi. İngilis riyaziyyatçısı və Kəlküttədə yüksək rütbəli kilsə xadimi John Pratt 1855-ci ildə göstərdi ki, bu çəkmə xeyli kiçikdir. Britaniyanın Kral Astronomu George Airy bunu elə həmin il izah etdi. Silsilənin altında yer qabığı aşağıya doğru qalınlaşaraq daha yüngül süxurdan kök əmələ gətirir. Bu kök aşağıdakı daha sıx süxura dərin girir və silsiləni tarazlıqda saxlayır. Geoloqlar bunu hələ də öyrədir. Kök zirvələrin hündürlüyündən bir neçə dəfə dərinə gedə bilər.
Himalayın kütləsinin Hindistan xəritəçəkməsinin şaqul sapını nə qədər güclü çəkməli olduğunu hesablayır və göstərir ki, həqiqətən ölçülən cazibə görünən dağların tələb etdiyindən xeyli az idi.
Himalayın kiçik cazibəsini izah edir: dağ silsiləsi aşağıda daha sıx qayaya uzanan daha yüngül qabıq kökü ilə saxlanır, necə ki üzən blok suda dərin oturur. Bu, dağ kökləri barədə standart izaha çevrildi.
Hindistan ölçmələri
Himalay şaquli ipləri müəyyən qədər yana çəkməli idi.
John Pratt, 1855
Çəkmə çox kiçikdir.
George Airy, 1855
Silsilənin altında qabıq aşağıya doğru qalınlaşıb yüngül süxurdan kök əmələ gətirir.
Kök zirvələrin hündürlüyündən bir neçə dəfə dərinə çata bilər
Yeddinci əsrdə heç kimin görə bilmədiyi
Yeddinci əsrdə heç kim dağ silsiləsinin altında nə olduğunu ölçə bilməzdi. Heç kim onun kökünün zirvələrinin qalxdığından bir neçə dəfə dərinə gedə bildiyini bilə bilməzdi. Quran hər hansı ölçmə işindən və ya alətdən çox əvvəl oxuya bilməyən insana, Peyğəmbərə (ﷺ) nazil olub. O, on iki əsr sonra tapılana uyğun gələn sadə söz işlədib. İddia ayənin geologiya öyrətməsi deyil. İddia budur ki, Quran dağlar barədə sonrakı biliyin düzəltməli olduğu heç nə demir.
“Məgər Biz yeri döşək etmədikmi? Dağları da dirəklər?”
Himalayın kiçik cazibəsini izah edir: dağ silsiləsi aşağıda daha sıx qayaya uzanan daha yüngül qabıq kökü ilə saxlanır, necə ki üzən blok suda dərin oturur. Bu, dağ kökləri barədə standart izaha çevrildi.
“yer sizi yırğalamasın deyə”: yer möhkəm edilib
Quran deyir ki, dağlar “yer sizi yırğalamasın deyə” möhkəm qoyulub. O, zəlzələ ola bilməz demir. Etirazlara aşağıda cavab verilir, tam cavab isə dağlara və zəlzələlərə aid səhifədədir.
“(Allah,) yer sizi yırğalamasın deyə, onun üstündə möhkəm dağlar, habelə, düzgün istiqamət götürəsiniz deyə, çaylar və yollar yaratdı.”
Etirazlara cavab
Quran 16:15 — ən-Nəhl surəsi, ayə 15
“(Allah,) yer sizi yırğalamasın deyə, onun üstündə möhkəm dağlar, habelə, düzgün istiqamət götürəsiniz deyə, çaylar və yollar yaratdı.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran dağların yerin titrəməsinin qarşısını aldığını iddia edir, lakin zəlzələlər hələ də olur.
Cavab
Ayə deyir ki, dağlar “yer sizi yırğalamasın deyə” qoyulub. Ərəbcə söz yırğalanmaq və ya sabit olmamaq demək olan ‘təmidə’dir. Zəlzələlər üçün Quran başqa sözlər, ‘rəcfə’ və ‘zilzal’ işlədir. Ayə insanlara heç vaxt titrəməyən torpaq yox, möhkəm ev vəd edir. Evi möhkəm bünövrəyə qoyan inşaatçı onun heç vaxt sarsıntı hiss etməyəcəyini vəd etməyib. Tam cavab dağlara və zəlzələlərə aid səhifədədir.
Nəticə — Ayə insanların yaşaması üçün möhkəm edilmiş yerdən danışır və Quranın zəlzələ üçün işlətdiyi sözləri işlətmir.
Quran 78:6-7 — ən-Nəbə surəsi, ayə 6-7
“Məgər Biz yeri döşək etmədikmi? Dağları da dirəklər?”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, dirəklər Bibliyadakı yerin sütunları ilə eyni cür qədim təsvirdir, deməli, Quran eyni səhvi edir.
Cavab
Çadır dirəyi çadırı yerə bağlayır. O, yeri yuxarıda saxlamır. Bibliya deyir ki, Tanrı dünyanı yerin sütunları üzərinə qoyub. O deyir ki, Tanrı onu sarsıdanda sütunlar titrəyir (1 Şamuel 2:8; Əyyub 9:6). Quran yeri heç vaxt sütunlar üzərinə qoymur. Burada iddia yalnız budur ki, dirək təsviri dağ silsiləsinin aşağıda gizli hissəsinə uyğun gəlir.
Nəticə — Dirək çadırı aşağıda saxlayır, sütunlar isə Bibliyanın yeri üstünə qoyduğu şeydir. Quranda dirəklər var, sütunlar yoxdur.
Baxışlar
İslam baxışı
Peyğəmbərə (ﷺ) nazil olan Quranın dağları dirək kimi təsviri geologiyanın on doqquzuncu əsrdə tapdığına uyğun gəlir. O, dağlar barədə sonrakı biliyin düzəltməli olduğu heç nə demir. Bu, çox nişanələrdən biridir.
Quran dağları dirək adlandırır və deyir ki, Allah (﷾) onları möhkəm bərkidib.
Dağ silsilələrinin qalınlaşmış qabıqdan dərin kökləri var. Bu, Hindistanın Himalay ölçmələrindən tapılıb və 1855-ci ildə Airy tərəfindən izah edilib.
Yeddinci əsr Ərəbistanında heç kim dağ köklərinin nə qədər dərinə getdiyini ölçə bilməzdi. Deməli, uyğun gələn təsvir Quranın Allahdan (﷾) olduğunun nişanəsidir.
“yer sizi yırğalamasın deyə” sözləri yırğalanmaq və ya sabit olmamaq demək olan ‘təmidə’ sözünün tərcüməsidir. Quran zəlzələlər üçün başqa sözlər, ‘rəcfə’ və ‘zilzal’ işlədir. Deməli, ayə zəlzələ ola bilməz demir.
Quran öyrədir ki, Allah (﷾) yeri insanlar üçün möhkəm, sakit ev edib. O, dağları onda möhkəm qoyub.