Qısa cavab
Quran deyir ki, uşaq mərhələ-mərhələ böyüyür. O, hər iki valideyndən qarışmış, möhkəm yerdə yerləşən damla kimi başlayır. O, yapışan şey olan ələqəyə çevrilir. Bu, çeynənmiş kimi görünən, qismən formalaşmış və qismən formalaşmamış kiçik parça olan mudğaya çevrilir. Sonra sümüklər gəlir, ət ilə örtülür və bunların hamısı üç zülmət pərdəsi içində baş verir. İlk mərhələlər embrioloqların gördüyünə uyğundur. İlk həftələrində embrion ana bətninin divarına yapışır. Bundan az sonra o, kürəyi boyunca qabarıqları olan, bir neçə millimetr uzunluğunda əyri parçadır. Quran burada tibb öyrətmir, əlamətlər verir. Onun nəyi buraxması da eyni dərəcədə mənalıdır. O dövrün yunan təbabəti ikibuynuzlu ana bətni və aybaşı qanı ilə qidalanan uşaq öyrədirdi. Quran bunların heç birini təkrar etmir. İslam öyrədir ki, bu, Quranın haradan gəldiyinin əlamətidir.
Tam izah
Quranda mərhələlər
Quran üç adi ərəb sözü işlədir. Nütfə damladır. Ələqə yapışan və ya asılan şeydir. Eyni söz zəli və laxta üçün işlədilir. Tərcüməsindən bu saytın istifadə etdiyi Yusuf Əli onu ‘laxta’ və ‘zəliyəbənzər laxta’ kimi verir. Bu səhifə sözün kök mənasına, yapışmaq və ya asılmaq mənasına əsaslanır. Mudğa çeynənmiş kimi, bir tikə boyda parçadır. Başqa yerdə Quran damlanı hər iki valideyndən qarışmış adlandırır. O, həmçinin deyir ki, uşaq üç zülmət pərdəsi içində mərhələ-mərhələ yaradılır. Embrion ilk həftələrində doğrudan da ana bətninin divarına yapışır. Bundan az sonra kürəyi boyunca olan qabarıqlar çeynənmiş şeydəki diş izlərinə bənzəyir. Mudğa sözünün verdiyi mənzərə budur.
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
“Ey insanlar! Yenidən diriləcəyinizə şübhə edirsinizsə, (bilin ki,) həqiqətən də, Biz sizi torpaqdan, sonra nütfədən, sonra laxtalanmış qandan, daha sonra tam bir şəklə salınmış və ya salınmamış bir parça ətdən yaratdıq ki, (qüdrətimizi) sizə bəyan edək. Bətnlərdə istədiyimizi müəyyən bir vaxta qədər saxlayırıq. Sonra sizi (oradan) uşaq olaraq çıxardırıq ki, yetkinlik çağına yetişəsiniz. Sizdən kimisi (yetkinlik yaşına çatmamış) vəfat edir, kimisi də ömrünün ən rəzalətli dövrünə çatdırılır ki, vaxtilə bildiyi şeyləri unutsun. Sən yer üzünü cansız görürsən. Biz ona yağmur endirdiyimiz zaman o, hərəkətə gəlib qabarar və cürbəcür gözəl bitkilər bitirər.”
“Biz insanı qarışıq nütfədən yaradaraq, onu sınağa çəkmək üçün eşidən və görən etdik.”
“Allah sizi tək bir nəfərdən yaratdı. Sonra ondan zövcəsini yaratdı. O sizin üçün (erkək və dişi olmaqla dəvə, inək, qoyun və keçi kimi) səkkiz cüt heyvan yaratdı. O sizi analarınızın bətnində üç zülmət içərisində yaranış ardından yaranışa salaraq yaradır. Bu sizin Rəbbiniz olan Allahdır. Mülk Ona məxsusdur. Ondan başqa (ibadətə layiq olan) ilah yoxdur. Siz necə də (haqdan) döndərilirsiniz!”
İnsan embriologiyası üzrə standart tibb dərsliyi. Üçüncü həftədə uşaqlıq divarına yerləşmiş və maye ilə dolu kisəsinin içində birləşdirici sapla bağlanmış embrionu, dördüncü həftədə isə kürəyi boyunca cüt somitlər görünən, bir neçə millimetr uzunluğunda əyri formalı embrionu təsvir edir.
Nütfə: damla
Hər iki valideyndən qarışmış, təhlükəsiz yerdə yerləşmiş damla.
Ələqə: yapışan
Söz yapışan və ya asılan şey deməkdir.
Mudğə: parça
Çeynənmiş kimi, bir tikə boyda parça, qismən şəkillənmiş, qismən şəkillənməmiş.
Sümüklər, sonra ət
Sümüklər yaradılır, sonra ətlə örtülür.
Üç qaranlıq pərdə içində
Hamısı mərhələlərlə, qaranlıqda baş verir.
Quran yumurtanı buraxırmı?
Tənqidçilər deyir ki, Quran spermadan danışır, lakin yumurtadan heç vaxt danışmır. Əslində o, heç birinin adını çəkmir. Ərəbcə nütfə sözü az miqdarda maye deməkdir. Erkən təfsirçi ət-Təbəri deyir ki, bu, qabdakı hər hansı az sudur. ‘Sperma’ bəzi tərcümələrin, o cümlədən Yusuf Əlinin ingiliscə sözüdür. Alimlər spermanı və yumurtanın follikulunu ilk dəfə 1660-1670-ci illərdə, Qurandan min il sonra təsvir ediblər. Quran hər dövrün insanlarının başa düşə biləcəyi sözlərlə danışır: kiçik maye damlası. İlk dinləyiciləri bunu başa düşə bilirdi, biz də bilirik. O, ananı da kənarda qoymur. O deyir ki, insan “qarışıq” (amşac) damladan yaradılıb. Ət-Təbəri birinci məna kimi kişinin mayesinin qadınınkı ilə qarışmasını verir. Başqa yerdə Quran deyir ki, Allah (﷾) erkək və dişi cütləri “Axıdılan bir (damla) nütfədən” yaradıb. Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, qadının da mayesi var və buna görə uşaq anasına bənzəyə bilər. Boşalmadan əvvəl geri çəkilmə barədə soruşulanda o demişdir ki, uşaq mayenin hamısından gəlmir. Onun fikri bu idi ki, Allahın (﷾) istədiyinə heç nə mane ola bilməz. Bəzi erkən yunan tibb müəllifləri də hər iki valideynin toxum verdiyini hesab edirdi. Deməli, bu, kəşf kimi təqdim olunmur. Fikir budur ki, Quran Aristoteldən fərqli olaraq anaya öz payını verir.
“Biz insanı qarışıq nütfədən yaradaraq, onu sınağa çəkmək üçün eşidən və görən etdik.”
Deyir ki, nütfə qabda, istər quyu, istər tuluq olsun, hər hansı az miqdar sudur. Əmşac qarışıqlar deməkdir; İkrimə, İbn Abbas, Həsən və Mücahiddən nəql etdiyi birinci baxış kişinin suyunun qadının suyu ilə qarışmasıdır.
Cinsi çoxalmanın əsas hissələri olan yumurta və spermanın elmi müəyyənləşdirilməsi 1660-1670-ci illərdə kəşflər onilliyində baş verib. Sperma ilk dəfə mikroskop altında görünüb, Regnier de Graafın yumurta kimi təsvir etdiyi isə onu saxlayan follikul idi. Məməli yumurtasının özü ilk dəfə 1827-ci ildə Karl Ernst von Baer tərəfindən görünüb. Yumurta və spermanın rolları daha 170 il aydın qalmayıb.
“O, (insanlardan və heyvanlardan) biri erkək və biri dişi olmaqla iki cüt yaratdı. Axıdılan bir (damla) nütfədən.”
Ümmü Sələmə rəvayət edir ki, Ümmü Süleym Peyğəmbərdən (ﷺ) qadının ehtilamdan sonra yuyunmalı olub-olmadığını soruşub. O demişdir: bəli, əgər maye görərsə. Ümmü Sələmə qadında belə mayenin olub-olmadığını soruşanda o, bəli demişdir və uşağın anasına bənzəməsi buna görədir. (Həmçinin Buxari 3328.)
Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbərdən (ﷺ) boşalmadan əvvəl çıxarma (əzl) barədə soruşublar. O demişdir ki, uşaq bütün mayedən gəlmir və Allah bir şey yaratmaq istəyəndə heç nə mane ola bilməz.
Aristotelin çoxalma izahı erkən tibb yazıçılarının düşündüyü kimi həm kişinin, həm də qadının toxum verib-vermədiyi sualını qaldırır. Aristotel bu əvvəlki tibb baxışlarını rədd edib: onun izahında qadın toxum deyil, hazırlanmış maddə verir.
Aristotelin çoxalma barədə əsəri. O öyrədir ki, ana uşağın yalnız materiyasını, yəni heyz qanını verir, atanın toxumu isə formanı verir və embrionun bədəninin hissəsi olmur.
Az miqdar maye (nütfə)
Hər iki valideyndən qarışmış damla
Sperma hüceyrəsi
Yumurta hüceyrəsi
Erkən alimlər bunu necə oxuyub
On dördüncü əsr təfsirçisi İbn Kəsir ələqəni qırmızı qan laxtası kimi izah edir. O, İbn Abbasın tələbəsi İkrimənin “bu, qandır” dediyini bildirir. Yusuf Əlinin ‘laxta’ sözünün arxasında bu oxunuş durur. Buna baxmayaraq, erkən alimlər sözü yapışmaqla bağlayıblar. On üçüncü əsr alimi əl-Qurtubi deyir ki, laxta ələqə adlanır, çünki nəmliyi ilə toxunduğu hər şeyə yapışır. Lanenin Ərəbcə-İngiliscə Lüğəti eyni səbəbi verir. Onlar embrionun ana bətninə tutunmasını yox, laxtanın yapışmasını nəzərdə tuturdu. Lakin yapışma fikri sözdə mikroskoplardan xeyli əvvəl var idi. Bu gün biz embrionun ana bətninin divarına yapışdığını görə bilirik. Quranın doğulmamış uşaq üçün ümumi sözü də var. O, insanlara “analarınızın bətnində ruşeym halında” (əcinnə) deyir. Bu mərhələ üçün o, yapışan sözü seçib.
Ələqəni qırmızı laxtaya çevrilmiş damla, uzunsov laxta kimi izah edir; İkrimə demişdir: bu, qandır. Mudğa formasız və xüsusiyyətsiz ət parçası kimidir; sonra Tanrı ona baş, qollar və ayaqlarla, sümükləri, sinirləri və damarları ilə forma verib; “sümükləri ət ilə örtdük” o deməkdir ki, O, onu örtmək və gücləndirmək üçün ona bir şey verib; sonra ona ruhu üfürüb.
Ələqəni nəm qan parçası kimi izah edir; ələqə adlanır, çünki nəmliyi ilə üstündən keçdiyi şeyə yapışır; quruyanda artıq ələqə deyil.
Aliqa bihi sözünü belə verir: ona yapışdı, bitişdi və ya möhkəm ilişdi. Ələqəni laxtalanmış qan parçası və ya topası kimi, bir-birinə yapışmasına görə belə adlanan və zəli kimi verir.
“Onlar kiçik günahlar müstəsna olmaqla, böyük günahlardan və çirkin əməllərdən (şirkdən və zinadan) çəkinirlər. Həqiqətən, sənin Rəbbin geniş məğfirət sahibidir. O, sizi torpaqdan yaradanda da, siz analarınızın bətnində ruşeym halında olanda da sizi yaxşı tanıyırdı. Özünüzü təmizə çıxartmayın! O, kimin (Allahdan) qorxduğunu yaxşı bilir.”
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Ət ilə örtülmüş sümüklər
Tənqidçilər deyir ki, sümük və əzələ ana bətnində eyni vaxtda inkişaf edir, ona görə sümükləri ətdən əvvəl qoymaq yanlışdır. Ayə hər addımın nə qədər çəkdiyini və ya birinin növbəti başlamazdan əvvəl bitdiyini demir. Onun ət üçün sözü kasawna, “örtdük” sözüdür: ət paltar geyindirilən kimi sümüklərin ətrafına qoyulur. İbn Kəsir də eyni cür oxuyub: ət sümükləri örtmək və gücləndirmək üçün verilib. Ayə bədənin necə qurulduğunu adlandırır: içəridə sümüklər, ətrafında ət. Daha iki fakt kömək edir. Birincisi, ərəb dili qığırdağı sümük sayır. Klassik lüğətlər qığırdağı, ğudrufu yumşaq sümük kimi təyin edir. Lanenin Lüğəti ‘hər hansı yumşaq sümük’ verir. İkincisi, embrionun erkən skeleti qığırdaqdan ibarətdir. Bu, sümüklərin yumşaq modelidir. Təxminən altıncı və ya yeddinci həftədən bərk sümük onu əvəz etməyə başlayır. Bu vaxt əzələ yaradan hüceyrələr böyüyən ətraflara keçir və orada əzələ kütlələrinə toplanır. Sonda əzələlər sümüklərin ətrafında yerləşir. Addımlar vaxtca üst-üstə düşür və ayə heç vaxt bunun əksini demir.
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Ələqəni qırmızı laxtaya çevrilmiş damla, uzunsov laxta kimi izah edir; İkrimə demişdir: bu, qandır. Mudğa formasız və xüsusiyyətsiz ət parçası kimidir; sonra Tanrı ona baş, qollar və ayaqlarla, sümükləri, sinirləri və damarları ilə forma verib; “sümükləri ət ilə örtdük” o deməkdir ki, O, onu örtmək və gücləndirmək üçün ona bir şey verib; sonra ona ruhu üfürüb.
Lisanül-Ərəb əl-ğudrufu (həmçinin əl-ğurdufu) bədənin harasında olursa olsun hər yumşaq, zərif sümük kimi təyin edir. əl-Cövhərinin Səhahı: sümükdən yumşaq olan. Lane: qığırdaq; hər hansı yumşaq sümük.
Embrional inkişafın erkən mərhələlərində embrionun skeleti lifli membranlardan və hialin qığırdaqdan ibarətdir. Embrional həyatın altıncı və ya yeddinci həftəsində sümükləşmə, sümük inkişafının həqiqi prosesi başlayır. Endoxondral sümükləşmədə qığırdaq tamamilə yeni sümüklə əvəz olunan şablon kimi xidmət edir.
Əzələ öncül hüceyrələri somitləri tərk edib inkişaf edən ətraf tumurcuğuna miqrasiya edir, orada əzələ genlərini işə salır və birləşib dorsal və ventral əzələ kütlələrini əmələ gətirir.
Böyüyən əza
O, sümükləri ətlə örtdü
Yumşaq sümük
Erkən skelet qığırdaqdır, ərəbcə buna yumşaq sümük deyilir
Sərt sümük
Təxminən altıncı və ya yeddinci həftədən sümük qığırdağı əvəz edir
Ət
Əzələ yaradan hüceyrələr əzada əzələ kütlələri kimi toplanır
Embrioloqlar nə görür
Üçüncü həftədə embrion ana bətninin divarına yerləşir. O, maye dolu kisəsində birləşdirici sapla asılır və cəmi bir-iki millimetr uzunluğundadır. Təxminən 28-ci gündə o, təxminən 4 mm uzunluğunda əyri parçadır. Onun kürəyi boyunca qabarıqlar sırası, onurğa və əzələlərə çevrilən toxuma blokları olan somitlər uzanır. Bəzi strukturlar artıq forma alıb, digərləri isə yox.
İnsan embriologiyası üzrə standart tibb dərsliyi. Üçüncü həftədə uşaqlıq divarına yerləşmiş və maye ilə dolu kisəsinin içində birləşdirici sapla bağlanmış embrionu, dördüncü həftədə isə kürəyi boyunca cüt somitlər görünən, bir neçə millimetr uzunluğunda əyri formalı embrionu təsvir edir.
İnkişaf mərhələsinə görə düzülmüş, Carnegie Kolleksiyasından insan embrionlarının fotoşəkilləri olan universitet embriologiya resursu. 13-cü mərhələ (təxminən dörd həftə, təxminən 4-6 mm) kürəyi boyunca somit sırası olan əyri embrionu göstərir.
O dövrün həkimləri nə öyrədirdi
Embrionun mərhələ-mərhələ formalaşması fikri dünyada artıq var idi. E.ə. dördüncü əsrin yunan filosofu Aristotel və b.e. ikinci əsrinin yunan həkimi Galen hər ikisi bu barədə yazıb. Lakin elmi təlim səhvlərlə birlikdə gəlirdi. Galenin sözü ikinci əsrdən on yeddinci əsrə qədər təbabətə hakim olub. O, iki buynuzlu ana bətnini təsvir edib. Yunan təbabəti oğlanları ana bətninin sağına, qızları soluna qoyurdu. O öyrədirdi ki, uşaq ananın aybaşı qanından yaranır və onunla qidalanır. Hippokrat adı ilə gedən yunan tibb əsərləri səkkizinci ayda doğulan uşağın öldüyünü hesab edirdi.
Galenin əsasən heyvanların yarılmasından çıxarılmış uşaqlıq anatomiyası barədə qısa əsəri; insan uşaqlığını iki buynuzlu kimi təsvir edir.
Qədim dövrdən on səkkizinci əsrə qədər embriologiyanın tarixi. Embrionun ananın heyz qanından əmələ gəldiyi və qidalandığı barədə yunan və Galen təlimini, kişilərin uşaqlığın sağ tərəfində, qadınların sol tərəfində inkişaf etdiyi barədə qədim fikri izah edir.
Hippokrat kolleksiyasından bir risalə: yeddinci ayda doğulan uşağın yaşaya biləcəyini, səkkizinci ayda doğulan uşağın isə yaşaya bilməyəcəyini iddia edir. Bu inam sonrakı yunan tibbinə keçib.
Aristotelin çoxalma barədə əsəri. O öyrədir ki, ana uşağın yalnız materiyasını, yəni heyz qanını verir, atanın toxumu isə formanı verir və embrionun bədəninin hissəsi olmur.
| Yunan təbabəti | Quran |
|---|---|
| İki buynuzlu bətn | Bu barədə heç nə demir |
| Bətnin sağında oğlanlar, solunda qızlar | Bu barədə heç nə demir |
| Uşaq ananın heyz qanından yaranır | Hər iki valideyndən qarışmış damla |
| Səkkizinci ayda doğulan uşaq ölür | Bu barədə heç nə demir |
Quranın nəyi buraxması
Quran bu səhvlərin heç birini təkrar etmir. Onda nə ikibuynuzlu ana bətni, nə sağ-sol, nə qida kimi aybaşı qanı, nə də ölümə məhkum səkkizinci ay uşağı var. O, yunan təbabətinin öyrətdiyi kimi uşağın ananın aybaşı qanından yarandığını heç vaxt demir. O deyir ki, uşaq hər iki valideyndən gələn qarışıq damladan yaranır. Damla yerləşir və yapışır və parçaya çevrilir. Sonra sümüklər və ət gəlir və bunların hamısı zülmətdə baş verir. Onun damla, yapışma, parça və zülmət barədə dedikləri embrioloqların gördüyünə uyğundur. Bu, oxuya bilməyən, heç bir tibb məktəbinə yaxın olmayan insan olan Peyğəmbərə (ﷺ) vəhy olunub. Galen və Aristotel Peyğəmbərin (ﷺ) vəfatından bir əsrdən xeyli sonra, Bağdaddakı Abbasi tərcümələrinə qədər ərəb dilinə çevrilməyib. Yunan təbabəti regiona ərəbcə yox, yunanca və süryanicə kitablarda çatıb.
“Biz insanı qarışıq nütfədən yaradaraq, onu sınağa çəkmək üçün eşidən və görən etdik.”
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Qədim dövrdən on səkkizinci əsrə qədər embriologiyanın tarixi. Embrionun ananın heyz qanından əmələ gəldiyi və qidalandığı barədə yunan və Galen təlimini, kişilərin uşaqlığın sağ tərəfində, qadınların sol tərəfində inkişaf etdiyi barədə qədim fikri izah edir.
Yunan-ərəb tərcümə hərəkatının standart tarixi. Göstərir ki, yunan elmi və fəlsəfəsinin ərəb dilinə tərcüməsi Bağdadda mərkəzləşmiş, səkkizinci əsrin ikinci yarısından onuncu əsrə qədər davam edən Abbasi layihəsi idi; yunan əsərləri bundan əvvəl bölgədə əsasən süryani dilində mövcud idi.
Aristotelin çoxalma barədə əsəri. O öyrədir ki, ana uşağın yalnız materiyasını, yəni heyz qanını verir, atanın toxumu isə formanı verir və embrionun bədəninin hissəsi olmur.
Etirazlara cavab
Quran 23:12-14 — əl-Muminun surəsi, ayə 12-14
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, mərhələlər fikri yunan təbabətində artıq var idi, ona görə Quran sadəcə Galenin öyrətdiyini təkrar edə bilərdi.
Cavab
Mərhələlər məlum idi, bu qəbul edilir. Lakin Galenin embriologiyasını öyrənən hər kəs onun səhvlərini də öyrənirdi: ikibuynuzlu ana bətni, sağ və sol, aybaşı qanı. Onu köçürən hər kəs həqiqətlə birlikdə səhvləri də köçürərdi. Quranda mərhələlər var, səhvlərin isə heç biri yoxdur.
Nəticə — Galeni köçürmək Galenin səhvlərini gətirərdi və onlar yoxdur.
Quran 23:12-14 — əl-Muminun surəsi, ayə 12-14
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, ələqə qan laxtası deməkdir və embrion laxtaya bənzəmir.
Cavab
Söz zəli və ya laxta mənasını verə bilər və Yusuf Əli onu belə tərcümə edir. Onun kök mənası yapışmaq və ya asılmaqdır. Bu səhifə həmin kök mənaya əsaslanır və embrion ilk həftələrində doğrudan da ana bətninin divarına yapışır. On üçüncü əsrdə əl-Qurtubi bu adı artıq yapışma ilə izah edib.
Nəticə — Səhifə ‘laxta’ sözünə yox, ələqənin kök mənasına, yapışmağa əsaslanır.
Quran 86:6-7 — ət-Tariq surəsi, ayə 6-7
“O, atılan sudan (nütfədən) yaradılmışdır. O (su) bel və sinə sümükləri arasından çıxır.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran toxum mayesinin onurğa ilə qabırğalar arasında yarandığını deməklə qədim səhvi təkrar edir.
Cavab
Ayə kişinin öz bədəni barədə işlədəcəyi sadə sözlərlə mayenin haradan çıxdığını deyir. O, onu hansı orqanın yaratdığını demir. Tam cavab Quran 86:6-7-yə aid səhifədədir.
Nəticə — Bu, onu hansı orqanın yaratması barədə iddia yox, mayenin haradan çıxmasının sadə təsviridir.
Quran 23:12-14 — əl-Muminun surəsi, ayə 12-14
“Həqiqətən, Biz insanı palçıq cövhərindən yaratdıq. Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik. Sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq; sonra o laxtalanmış qandan bir parça ət yaratdıq; sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq; sonra da sümükləri ət ilə örtdük; sonra da onu başqa bir məxluq olaraq xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır!”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, sümük və əzələ eyni vaxtda formalaşır, ona görə ‘sümüklər, sonra ət’ yanlışdır.
Cavab
Erkən skelet qığırdaqdır və ərəb dili qığırdağa yumşaq sümük deyir. Əzələlər sümüklərin ətrafında yerləşir. Ayə deyir ki, sümüklər ət ilə örtülüb. O, bir addımın növbəti başlamazdan əvvəl bitdiyini demir.
Nəticə — Sümüklər yumşaq formada erkən var və ət onların ətrafına sarılır.
Quran 76:2 — əl-İnsan surəsi, ayə 2
“Biz insanı qarışıq nütfədən yaradaraq, onu sınağa çəkmək üçün eşidən və görən etdik.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran spermanı bilir, lakin yumurtanı bilmir.
Cavab
Nütfə az miqdarda maye deməkdir. Quran ümumiyyətlə heç bir hüceyrənin adını çəkmir. O, damlanı qarışıq adlandırır və Peyğəmbər (ﷺ) demişdir ki, uşaq anasına bənzəyə bilər, çünki onun da mayesi var.
Nəticə — Heç bir hüceyrənin adı çəkilmir və ananın payı var.
Baxışlar
İslam baxışı
Quranın embrion xəbəri tibb dərsi yox, əlamətdir. Peyğəmbərə (ﷺ) vəhy olunmuş bu xəbər erkən mərhələləri sadə sözlərlə doğru təsvir edir. O, onun dövrünün həkimlərinin ana bətni və uşaq barədə öyrətdiyi səhvlərin heç birini təkrar etmir.
Quran uşağın mərhələlərini təsvir edir. O, damladan yapışan şeyə (ələqə), çeynənmiş görünüşlü parçaya (mudğa), sonra ət ilə örtülmüş sümüklərə keçir.
Təxminən üç həftədə embrion ana bətninin divarına yapışır. Təxminən dörd həftədə o, kürəyi boyunca somitləri olan, bir neçə millimetr uzunluğunda əyri parçadır.
Quran 76:2 damlaya amşac, yəni qarışıq deyir.
Qarışıq damla hər iki valideyndən formalaşan uşağa uyğundur.
Nütfə sperma hüceyrəsi yox, az miqdarda maye deməkdir. Quran nə sperma hüceyrəsinin, nə də yumurtanın adını çəkir və qarışıq damla vasitəsilə anaya uşaqda pay verir.
Yunan təbabəti ikibuynuzlu ana bətni, sağda oğlanlar, aybaşı qanı ilə qidalanma və səkkizinci ay uşaqlarının ölümünü öyrədirdi. Quran bunların heç birini təkrar etmir.
Bu xəbər həqiqi mərhələləri saxlayır və burada adı çəkilən elmi səhvləri buraxır. Bu, həmin dövrün elmindən kənar mənbəyə işarə edir.