Qısa cavab
Bəli, onların ən aşağısına, yerə ən yaxın səmaya. Quran 71:16 deyir ki, Allah (﷾) ayı ‘onların içində’, yəni yeddi göydə bir nur edib. Tənqidçilər deyir ki, bu, ayı göylərin arasına, ulduzlardan o tərəfə qoyur. Lakin Quran ən aşağı göyü üç dəfə adlandırır və hər dəfə Allah (﷾) onu çıraqlarla və ya ulduzlarla bəzəyib. Ərəb dilində bir şey onlardan birində olanda ‘onların içində’ deyilə bilər. 13-cü əsr təfsirçisi (Quranı izah edən alim) əl-Qurtubi bunu ayın ən aşağı göydə olması kimi oxuyur. Ayə ay, günəş və ya ulduzlar üçün heç bir məsafə, ölçü və ya sıra vermir, buna görə onda ölçülə bilən heç nə yoxdur. O, ayı nur adlandırır və ay gecəni həqiqətən işıqlandırır. O, bu işığın haradan gəldiyini demir. Ayənin məqsədi aydan onun Yaradanına işarə etməkdir.
Tam izah
Ayə nə deyir və etiraz nədir
Quran 71:15-16 insanları Allahın (﷾) yeddi göyü bir-birinin üstündə necə yaratdığını düşünməyə çağırır. O deyir ki, Allah (﷾) ayı ‘onların içində’ bir nur edib. Yusuf Əlinin ‘in their midst’ (onların ortasında) ifadəsi bir ərəb sözünü, ‘onların içində’ deməkdir olan fihinna sözünü tərcümə edir. Tənqidçilər deyir ki, bu, ayı yeddi göyün arasına qoyur. Onlar əlavə edir ki, Quran Allahın (﷾) ən aşağı göyü ulduzlarla bəzədiyini deyir. Deməli, onların sözünə görə, ay səma cisimlərinin ən yaxını olsa da, ulduzlardan o tərəfdə qalardı. Bəziləri deyir ki, klassik təfsirlər (keçmiş əsrlərin alimlərinin Quranı izah etdiyi kitablar) günəşi yuxarı göylərə qoyur. Başqaları deyir ki, ayın işığı günəşdən gəlsə də, Quran onu nur adlandırır.
“Məgər Allahın yeddi (qat) göyü təbəqə-təbəqə necə yaratdığını görmürsünüzmü? Orada ayı bir nur, günəşi də çıraq etdi.”
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
“Biz dünya səmasını ulduzlarla bəzədik və (onu) hər bir asi şeytandan mühafizə etdik. Onlar ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar (və oradan) qovularlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Lakin (şeytanlardan) hər kim (mələklərin söhbətlərindən bir söz) qapıb qaçarsa, onu yandırıb-yaxan alov təqib edər.”
İşıqlarla bəzədilmiş göy
Quran ən aşağı göyü üç dəfə adlandırır. O, hər dəfə deyir ki, Allah (﷾) onu gecə səmasının işıqları ilə bəzəyib: iki ayədə çıraqlarla, üçüncüsündə ulduzlarla. Ərəbcəsi əs-səma əd-dünya, yəni ən yaxın göydür. Səma sözü həm göy, həm də səma deməkdir. Deməli, Quranın öz sözləri ilə, yeddi göyün birincisi gördüyümüz işıqlarla bəzədilmiş göydür.
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
“O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
“Biz dünya səmasını ulduzlarla bəzədik və (onu) hər bir asi şeytandan mühafizə etdik. Onlar ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar (və oradan) qovularlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Lakin (şeytanlardan) hər kim (mələklərin söhbətlərindən bir söz) qapıb qaçarsa, onu yandırıb-yaxan alov təqib edər.”
Təfsirçilər ‘onların içində’ ifadəsini necə oxuyur
14-cü əsr təfsirçisi İbn Kəsir çıraqları ən aşağı göyə qoyulmuş planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir. Vəfatı 1273 olan əl-Qurtubi ayı da oraya qoyur. O, ‘onların içində’ ifadəsini ‘ən aşağı göydə’ kimi izah edir. O, ərəb qrammatikasının erkən mütəxəssisi əl-Əxfəşin dəlilini gətirir. Ərəb dilində həmin qəbilənin yalnız bəzilərinin yanına gedən adam üçün ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ deyilir. O, İbn Keysanın cavabını əlavə edir: onlardan birində olan onlardadır. Qutrub və əl-Kəlbidən gələn ikinci oxunuş ‘onların içində’ ifadəsini ‘onlarla birlikdə’ kimi götürür. Bu oxunuşa görə, Allah (﷾) ayı göylərlə birlikdə yaradıb. Quranın özü ‘onların içində’ ifadəsini hər şeyin bir hissəsində olduğu qrup üçün işlədir. 17:44-də ‘içlərində olanlar’ (mən fihinnə) yeddi göyün və yerin varlıqlarıdır, hər biri öz yerindədir. Başqa klassik təfsirçi əl-Bəğəvi ən aşağı göy oxunuşunu vəfatı 728 olan erkən alim əl-Həsən əl-Bəsridən nəql edir. O, eyni Bənu Təmim nümunəsini verir. Vəfatı 923 olan erkən təfsirçi ət-Təbəri eyni söz işlədilməsini qeyd edir. O, Bəsrənin bəzi ərəb dili alimlərindən eyni nümunəni gətirir. Deməli, bu oxunuş təxminən min üç yüz illikdir. O, müasir astronomiyaya cavab vermək üçün uydurulmayıb.
Çırağları ən yaxın göyə qoyulmuş planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir. Deyir ki, ‘onları daşlar etdik’ sözləri çırağların özünə deyil, çıraq növünə aiddir, çünki şeytanlar göydəki ulduzlarla deyil, onların aşağısındakı, onlardan götürülə bilən axan alovlarla daşlanır; Allah daha yaxşı bilir.
‘Onların içində’ sözlərini ən yaxın göydə kimi izah edir, bəzilərinin yanına gələndə ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ deyildiyi kimi; bunu qrammatikaçı əl-Əxfəşdən verir. O, İbn Keysanın cavabını əlavə edir: onlardan birindədirsə, onlardadır, yalnız biri naxışlı olanda ‘naxışlı paltarları ver’ deyildiyi kimi. Bildirir ki, Qutrub və əl-Kəlbi ‘onların içində’ sözünü ‘onlarla birlikdə’ kimi götürüb: Allah günəşi və ayı göylərlə və yerlə birlikdə yaradıb. ‘İşıq’ əs-Süddinin izahında yer əhli üçün işıqdır.
“Yeddi göy, yer və onların arasında olanlar Ona təriflər deyir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Ona tərif deməsin, lakin siz onların tərifini anlamazsınız. Həqiqətən, O, Həlimdir, Bağışlayandır.”
əl-Həsəndən nəql edir: ‘onların içində’ ən yaxın göydə deməkdir, yalnız bəzilərinin yanına gələndə ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ və bir evdə olanda ‘filankəs Bənu filankəsin evlərində gizlənir’ deyildiyi kimi. Sonra Abdullah ibn Əmrin günəşin və ayın üzlərinin göylərə tərəf, işıqlarının onlarda, arxalarının isə yerə tərəf olduğu sözünü nəql edir və bunun İbn Abbasdan da rəvayət olunduğunu deyir.
Qeyd edir ki, Bəsrənin ərəb dili alimlərinin bəziləri ‘ayı onların içində nur etdi’ sözlərinin məcazi olduğunu deyib, yalnız bəzilərinin yanına gələndə ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ deyildiyi kimi.
- Vəfatı 728
Əl-Həsən əl-Bəsri
Əl-Bəğəvinin nəql etdiyi kimi, ‘onlarda’ sözünü ən aşağı göydə kimi oxuyur.
- Vəfatı 923
Ət-Təbəri
Bəsrənin ərəb dili alimlərindən məcazı qeyd edir: tayfanın yalnız bir hissəsinə baş çəkəndən sonra ‘Bəni Təmimə gəldim’ deyilir.
- Vəfatı 1273
Əl-Qurtubi
‘Onlarda’ sözünü ‘ən aşağı göydə’ kimi izah edir: birində olan onlarda olandır.
Quran ən aşağı göyü üç dəfə adlandırır və hər dəfə Allah (﷾) onu çıraqlar və ya ulduzlarla bəzəyib.
Səmada çıraq və işıq
Başqa ayə ayın səmada olduğunu birbaşa deyir. O deyir ki, Allah (﷾) səmada bürclər yaradıb və orada bir çıraq və işıq verən bir ay yerləşdirib. Ərəbcəsində tək halda əs-səma, yəni səma işlənib. Quran günəşi çıraq və parlaq şəfəq, ayı isə nur adlandırır. İşıq deməkdir olan nur sözü yalnız ayın işıq verdiyini deyir və ay işıq verir: o, gecəni işıqlandırır. Bu ayələrin heç biri ayın işığının haradan gəldiyini demir. Quran əlavə edir ki, Allah (﷾) ay üçün mənzillər təyin edib ki, insanlar illəri saya bilsin. Hər kəs bu mənzilləri aybaay izləyə bilər.
“Səmada bürcləri var edən və orada günəş və nurlu bir ay yaradan Allah (ən Əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır.”
“Günəşi işıqlı, ayı nurlu edən, illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə ona mənzillər (səfhələr) təyin edən Odur. Allah bunları ancaq haqq olaraq yaratmışdır. O, ayələri bilən bir qövm üçün belə izah edər.”
Təfsirlərdəki rəvayətlər
Təfsirlər Peyğəmbəri (ﷺ) tanımış kişi və qadınlardan, onun bəzi səhabələrindən günəş və ay barədə fikirlər də qeyd edir. Ət-Təbəri ayəni heç bir konkret göyün adını çəkmədən sadəcə ‘yeddi göydə’ kimi izah edir. Sonra o, Qətadə vasitəsilə səhabə Abdullah ibn Əmrin sözünü nəql edir. O deyib ki, günəşin və ayın üzləri göylərə, arxaları isə yerə tərəfdir. Əl-Qurtubi nəql edir ki, İbn Abbas və İbn Ömər ay barədə bunun əksini deyib. Onların sözünə görə, ayın üzü yer əhlinə, arxası isə göy əhlinə işıq verir. O, rəvayətçilər zənciri olmadan İbn Ömərin bir sözünü də nəql edir. Bu söz günəşi yayda dördüncü, qışda yeddinci göyə qoyur. Bu fikirlər bir-biri ilə uyğun gəlmir. İbn Kəsir 71:15-də astronomların dediklərini yekunlaşdırır. Onlar hər göyə bir planet qoyur, ayı ən aşağıya, günəşi dördüncüyə. O qeyd edir ki, onlar çox yerdə fikir ayrılığına düşür. O deyir ki, onun məqsədi yalnız Allahın (﷾) yeddi göyü bir-birinin üstündə yaratdığını göstərməkdir. Bunların heç biri Quran və ya Peyğəmbərin (ﷺ) sözü deyil. Möminlər fikir ayrılığına düşəndə Quran onlara məsələni Allaha (﷾) və Onun Rəsuluna (ﷺ) qaytarmağı deyir. Quranın özü günəş, ay və ya hər hansı planet üçün konkret göy adlandırmır və onlar üçün heç bir məsafə və ya sıra vermir.
Sözləri ‘ayı yeddi göydə nur, günəşi də onlarda çıraq etdi’ kimi izah edir və təfsirçilərin də belə fikirdə olduğunu deyir. Sonra Qətadə vasitəsilə səhabə Abdullah ibn Əmr ibn əl-Asın iki sözünü nəql edir: günəşin və ayın işığı göydədir və onların üzləri göylərə, arxaları yerə tərəfdir. Hər ikisi üçün bu ayələri gətirib. Birincisi üçün Qətadə yalnız ‘bizə xatırladıldı’ deyir.
İbn Keysanın ikinci cavabını qeyd edir: rəvayət olunur ki, ayın üzü göyə tərəf çevrilib, buna görə göylərə bağlıdır. Sonra nəql edir ki, İbn Abbas və İbn Ömər ayın üzünün yer əhlinə, arxasının isə göy əhlinə işıq verdiyini deyib. İbn Abbasdan əl-Quşeyri vasitəsilə nəql edir ki, günəşin üzü göylərdə, arxası yerə tərəfdir və bunun əksinin də deyildiyini qeyd edir. Və nəql edir ki, Abdullah ibn Ömərdən günəşin niyə bəzən yandırdığı, bəzən sərin olduğu soruşulanda onun yayda dördüncü, qışda isə yeddinci göydə, Ən Mərhəmətlinin Ərşinin yanında olduğunu, ən yaxın göydə olsaydı, heç nənin ona tab gətirə bilməyəcəyini deyib. Bu rəvayətlər üçün heç bir rəvayətçi silsiləsi vermir.
Soruşur ki, bir-birinin üstündəki yeddi göy yalnız vəhydən bilinir, yoxsa planetlərin yolları və tutulmaları barədə bilinəndən hissiyyatla da dərk edilir. Sonra astronomların dediklərini yekunlaşdırır: yeddi planet bir-birini tutur; ən aşağısı ay ən yaxın göydədir və üstündəkini tutur; Merkuri ikinci, Venera üçüncü, günəş dördüncü, Mars beşinci, Yupiter altıncı, Saturn yeddinci göydədir. Qalan sabit ulduzlar səkkizinci fələkdədir, onlardan şəriətə tabe olanlar buna Kürsü deyir. Onların doqquzuncu fələk və fələklərin və planetlərin necə hərəkət etdiyi barədə izahını əlavə edir. Bunu onların dediklərinin xülasəsi adlandırır və bir çox yerdə fikir ayrılığına düşdüklərini qeyd edir, bunu izah etməyi məqsəd bilmir. Məqsəd, deyir, yalnız ayələrin dediyidir: Allah bir-birinin üstündə yeddi göy yaradıb, ayı onlarda nur, günəşi isə çıraq edib.
“Ey iman gətirənlər! Allaha, Peyğəmbərə və özünüzdən olan əmr sahiblərinə itaət edin! Əgər bir şey haqqında mübahisə etsəniz, Allaha və Axirət gününə iman gətirmisinizsə, onu Allaha və Peyğəmbərə qaytarın. Bu, (sizin üçün) daha xeyirli və nəticə etibarilə daha yaxşıdır.”
Səma barədə iddialar üçün test
Səma barədə iddia görülə və ya ölçülə bilən bir şey deyəndə yoxlanıla bilər. Cismin yerdən nə qədər uzaq olması və ya hansı cismin daha yaxın olması belə iddialardır. Quran 71:16 belə iddia etmir. O, ay, günəş və ya ulduzlar üçün heç bir məsafə, ölçü və ya sıra vermir. Əl-Qurtubi həm də 71:15-dəki “görmürsünüzmü” sözünü gözlə görülən şeyə işarə kimi yox, xəbər vermək üçün deyilmiş kimi oxuyur. Quran eyni sualı heç kimin izləmədiyi göylərin və yerin yaradılması barədə verir (14:19). Başqa mətnlər isə ölçülə bilən iddialar irəli sürür. Vişnu Purana hindu müqəddəs mətnlərinin smriti (yadda saxlanan ənənə) növündən olan Puranalardan biridir. O, günəşin yerdən məsafəsini fərsəxlə (yocana) verir və ayı günəşdən o qədər də uzağa qoyur. O, ay bürclərini aydan o tərəfə yerləşdirir. Belə rəqəmlər səma ilə tutuşdurula bilər. Hindu cavab verə bilər ki, Meru dağı və lokalar (hindu təlimindəki aləmlər) Quranın göyləri kimi görünməyən aləmlərdir. Lakin günəş və ay görünməz deyil və bu parça onları yerdən ölçür. ‘Onların içində’ ifadəsini ‘onlardan birində’ kimi oxumaq müasir astronomiyadan çox əvvəl qeyd olunmuş adi ərəb dili işlədilməsinə uyğundur. Yerdən ölçülmüş fərsəx sayı isə başqa cür ifadədir. Quran hər kəsin görə biləcəyi şeydən danışanda, 10:5-də ayın mənzilləri barədə olduğu kimi, doğrudur.
“Günəş kürəsi yerdən yüz min fərsəx məsafədə yerləşir; ayınkı da günəşdən eyni məsafədədir. Aydan eyni aralıqda yuxarıda bütün ay bürclərinin dairəsi yerləşir. Budha (Merkuri) planeti ay mənzillərindən iki yüz min fərsəx yuxarıdadır.”
Ayəni Nuhun xalqına göstərdiyi daha bir dəlil kimi izah edir: bilmirsinizmi ki, bunu etməyə qadir olan ibadət edilməli olandır? O əlavə edir ki, ‘görmürsünüzmü’ sözü gözlə görülən şeyə işarə üçün deyil, onlara xəbər vermək üçün deyilib, ‘filankəslə necə davrandığımı görmədinmi?’ deyildiyi kimi.
“(Ey insan!) Allahın göyləri və yeri haqq ilə yaratdığını görmürsənmi?! Əgər Allah istəsə, sizi yox edib (yerinizə) yeni məxluq (başqa insanlar) gətirər.”
Ayə nə üçündür
Ayə Nuhun xalqına çağırışının bir hissəsidir. Əl-Qurtubi onu Nuhun onlara göstərdiyi daha bir dəlil kimi izah edir. Bütün bunları etməyə qadir olan ibadət edilməli olandır. Quran başqa yerdə də eyni xətti çəkir. Günəş və ay Allahın (﷾) dəlillərindəndir və insanlara deyilir ki, onlara yox, onları yaradan Allaha (﷾) səcdə etsinlər. Deməli, ayə məsafələr dərsi deyil. O, aydan və günəşdən onların Yaradanına işarə edir.
Ayəni Nuhun xalqına göstərdiyi daha bir dəlil kimi izah edir: bilmirsinizmi ki, bunu etməyə qadir olan ibadət edilməli olandır? O əlavə edir ki, ‘görmürsünüzmü’ sözü gözlə görülən şeyə işarə üçün deyil, onlara xəbər vermək üçün deyilib, ‘filankəslə necə davrandığımı görmədinmi?’ deyildiyi kimi.
“Gecə və gündüz, günəş və ay Onun (vəhdaniyyətinə dəlalət edən) dəlillərindəndir. Əgər siz Ona ibadət edirsinizsə, günəşə və aya səcdə etməyin, onları yaradan Allaha səcdə edin.”
Etirazlara cavab
Quran 71:15-16 — Nuh surəsi, ayə 15-16
“Məgər Allahın yeddi (qat) göyü təbəqə-təbəqə necə yaratdığını görmürsünüzmü? Orada ayı bir nur, günəşi də çıraq etdi.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, ‘onların içində’ ifadəsi ayı yeddi göyün arasına, ən aşağı göyün ulduzlarından o tərəfə qoyur. Halbuki ay səma cisimlərinin ən yaxınıdır.
Cavab
Quran ən aşağı göyü üç dəfə adlandırır və hər dəfə deyir ki, Allah (﷾) onu çıraqlarla və ya ulduzlarla, gördüyümüz işıqlarla bəzəyib. Ərəb dilində bir şey qrupun bir hissəsində olanda onun qrupda olduğu deyilə bilər. Belə ki, həmin qəbilənin bəzilərinin yanına gedən adam ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ deyir. Əl-Qurtubi ayəni belə izah edir: ay ən aşağı göydədir. Ət-Təbəri min ildən çox əvvəl eyni söz işlədilməsini eyni nümunə ilə Bəsrənin bəzi ərəb dili alimlərindən qeyd edir. Başqa ayə də deyir ki, Allah (﷾) çırağı və ayı səmada yerləşdirib.
Nəticə — Ərəb dili ‘onların içində’ ifadəsinin ‘onlardan birində’ mənasını verməsinə imkan verir və əl-Qurtubi onu ən aşağı göy, ulduzlarla bəzədilmiş göy kimi oxuyur. Ayə ayı ulduzlardan o tərəfə qoymur və onlar arasında heç bir sıra vermir.
Vişnu Purana 2.7 — 2-ci kitab, 7-ci fəsil
“Günəş kürəsi yerdən yüz min fərsəx məsafədə yerləşir; ayınkı da günəşdən eyni məsafədədir. Aydan eyni aralıqda yuxarıda bütün ay bürclərinin dairəsi yerləşir. Budha (Merkuri) planeti ay mənzillərindən iki yüz min fərsəx yuxarıdadır.”
Nə üçün istinad olunub
Hindu bunu ikili standart adlandıra bilər. Bu səhifə ‘onların içində’ ifadəsini sərbəst oxuyur, amma Vişnu Puranadan rəqəmlərinə görə ciddi yanaşır. O, öz təfsirlərindəki rəvayətləri kənara qoyur. Puranalar da yalnız smritidir, Vedadan aşağıdır. Meru və lokalar isə Quranın yeddi göyü kimi görünməyən aləmlərdir.
Cavab
Rütbəsindən asılı olmayaraq hər iki mətn üçün sınaq eynidir. Mətn yalnız görülə və ya ölçülə bilən şeydən danışdığı yerdə yoxlanıla bilər. Meru və lokalar barədə nə deyilirsə deyilsin, bu parça hər kəsin görə biləcəyi günəş və aydan danışır. O, onları yerdən fərsəxlə ölçür və ayı günəşdən o tərəfə qoyur, buna görə yoxlanıla bilər. Quran 71:16 belə rəqəm vermir. ‘Onların içində’ ifadəsini ‘onlardan birində’ kimi oxumaq müasir astronomiyadan çox əvvəl qrammatikaçıların qeyd etdiyi adi ərəb dilidir. Təfsirlərdəki rəvayətləri kənara qoymaq Puranaları kənara qoymağa bənzəmir. İslam belə rəvayətləri heç vaxt müqəddəs mətn saymayıb. Hindu ənənəsi isə Puranaları smriti kimi öz müqəddəs mətnlərindən sayır.
Nəticə — Hər iki mətn üçün bir sınaq: görülə və ölçülə bilən yoxlanıla bilər. Vişnu Purana günəş və ay barədə belə iddialar irəli sürür, Quran 71:16 isə heç birini irəli sürmür.
Təfsir əl-Qurtubi, 71:16 barədə (günəş və ay barədə rəvayətlər)
İbn Keysanın ikinci cavabını qeyd edir: rəvayət olunur ki, ayın üzü göyə tərəf çevrilib, buna görə göylərə bağlıdır. Sonra nəql edir ki, İbn Abbas və İbn Ömər ayın üzünün yer əhlinə, arxasının isə göy əhlinə işıq verdiyini deyib. İbn Abbasdan əl-Quşeyri vasitəsilə nəql edir ki, günəşin üzü göylərdə, arxası yerə tərəfdir və bunun əksinin də deyildiyini qeyd edir. Və nəql edir ki, Abdullah ibn Ömərdən günəşin niyə bəzən yandırdığı, bəzən sərin olduğu soruşulanda onun yayda dördüncü, qışda isə yeddinci göydə, Ən Mərhəmətlinin Ərşinin yanında olduğunu, ən yaxın göydə olsaydı, heç nənin ona tab gətirə bilməyəcəyini deyib. Bu rəvayətlər üçün heç bir rəvayətçi silsiləsi vermir.
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, ilk müsəlmanlar səmanı eyni cür təsəvvür edib. Əl-Qurtubi nəql edir ki, İbn Ömər günəşi yayda dördüncü, qışda yeddinci göyə qoyub. İbn Ömər əlavə edib ki, o, ən aşağı göydə olsaydı, heç nə ona dözməzdi.
Cavab
Bu, bir səhabədən gələn bir rəvayətdir və əl-Qurtubi onu rəvayətçilər zənciri olmadan verir. Bu, Quran və ya Peyğəmbərin (ﷺ) sözü deyil. Möminlər fikir ayrılığına düşəndə Quran onlara məsələni Allaha (﷾) və Onun Rəsuluna (ﷺ) qaytarmağı deyir. Quran günəş üçün konkret göy adlandırmır. O deyir ki, Allah (﷾) çırağı və ayı səmada yerləşdirib və 71:16 heç bir tək göyün adını çəkmir. Əl-Qurtubinin özü də 71:16-nı ayın ən aşağı göydə olması kimi izah edir.
Nəticə — Səhabənin rəvayət olunan fikri Quranın təlimi deyil və Quran günəş və ya ay üçün konkret göy adlandırmır.
Təfsir İbn Kəsir, 71:15 barədə
Soruşur ki, bir-birinin üstündəki yeddi göy yalnız vəhydən bilinir, yoxsa planetlərin yolları və tutulmaları barədə bilinəndən hissiyyatla da dərk edilir. Sonra astronomların dediklərini yekunlaşdırır: yeddi planet bir-birini tutur; ən aşağısı ay ən yaxın göydədir və üstündəkini tutur; Merkuri ikinci, Venera üçüncü, günəş dördüncü, Mars beşinci, Yupiter altıncı, Saturn yeddinci göydədir. Qalan sabit ulduzlar səkkizinci fələkdədir, onlardan şəriətə tabe olanlar buna Kürsü deyir. Onların doqquzuncu fələk və fələklərin və planetlərin necə hərəkət etdiyi barədə izahını əlavə edir. Bunu onların dediklərinin xülasəsi adlandırır və bir çox yerdə fikir ayrılığına düşdüklərini qeyd edir, bunu izah etməyi məqsəd bilmir. Məqsəd, deyir, yalnız ayələrin dediyidir: Allah bir-birinin üstündə yeddi göy yaradıb, ayı onlarda nur, günəşi isə çıraq edib.
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, yeddi göy yunan astronomiyasının yeddi planet sferasıdır və müsəlman təfsirçilər bunu deyib. İbn Kəsir 71:15-də ayı ən aşağı göyə, günəşi dördüncüyə, Saturnu yeddinciyə qoyur. O, sabit ulduzları səkkizinci sferaya qoyur.
Cavab
İbn Kəsir bunu astronomların dediklərinin xülasəsi kimi verir. O qeyd edir ki, onlar çox yerdə fikir ayrılığına düşür. O deyir ki, onun məqsədi yalnız Allahın (﷾) yeddi göyü bir-birinin üstündə yaratdığını göstərməkdir. Bu, onların izahıdır, Quran və ya Peyğəmbərin (ﷺ) sözü deyil. Quran günəş və ya hər hansı planet üçün konkret göy adlandırmır və heç bir məsafə və ya sıra vermir. Astronomların sırası belə ayı ən aşağı göyə qoyur. İbn Kəsirin özü isə 67:5-də planetləri və sabit ulduzları ən aşağı göyə qoyur, halbuki həmin sırada orada yalnız ay var.
Nəticə — Planetlərin sırası İbn Kəsirin onların sözü kimi nəql etdiyi astronomların izahıdır. Quran günəş və ya hər hansı planet üçün konkret göy adlandırmır və heç bir məsafə və ya sıra vermir.
Təfsir ət-Təbəri, 71:16 barədə (Abdullah ibn Əmr)
Sözləri ‘ayı yeddi göydə nur, günəşi də onlarda çıraq etdi’ kimi izah edir və təfsirçilərin də belə fikirdə olduğunu deyir. Sonra Qətadə vasitəsilə səhabə Abdullah ibn Əmr ibn əl-Asın iki sözünü nəql edir: günəşin və ayın işığı göydədir və onların üzləri göylərə, arxaları yerə tərəfdir. Hər ikisi üçün bu ayələri gətirib. Birincisi üçün Qətadə yalnız ‘bizə xatırladıldı’ deyir.
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, ət-Təbəri ayəni ‘yeddi göydə’ kimi izah edir. O, həm də Abdullah ibn Əmrin günəşin və ayın üzlərinin göylərə, arxalarının yerə tərəf olduğunu dediyini nəql edir. Onların sözünə görə, bu, səmadan yox, mifdən gələn təsəvvürdür.
Cavab
Ət-Təbərinin izahı yalnız ayədəki ‘onlar’ sözünü ay üçün olduğu kimi günəş üçün də yeddi göy kimi açır və heç bir konkret göyün adını çəkmir. Həmin təfsir Bəsrənin bəzi ərəb dili alimlərinin ‘onların içində’ ifadəsini necə oxuduğunu da qeyd edir. Onlar bunu ‘Bənu Təmimin yanına gəldim’ ifadəsində olduğu kimi bir hissə barədə deyilmiş sayıb. Üzlər barədə bu rəvayət bir səhabədən gələn bir rəvayətdir. Əl-Qurtubi bunun əksini deyən başqa rəvayətlər nəql edir: ayın üzü yerə, arxası isə göylərə işıq verir. Belə bir-birinə zidd rəvayətlər onların vəhy yox, fikir olduğunu göstərir. Quran üzlər və ya arxalar barədə heç nə demir.
Nəticə — İzah yalnız ayəni açır, üzlər barədə rəvayətlər isə bir-birinə zidd gələn tək rəvayətlərdir. Ayə yalnız ayın göylərdə nur, günəşin isə çıraq olduğunu deyir.
Quran 10:5 — Yunus surəsi, ayə 5
“Günəşi işıqlı, ayı nurlu edən, illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə ona mənzillər (səfhələr) təyin edən Odur. Allah bunları ancaq haqq olaraq yaratmışdır. O, ayələri bilən bir qövm üçün belə izah edər.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran ayı sanki özü parlayırmış kimi nur adlandırır, halbuki onun işığı günəşdən gəlir.
Cavab
Nur işıq deməkdir və ay gecəni həqiqətən işıqlandırır: ay işığı, mənbəyi nə olursa olsun, həqiqi işıqdır. Quran günəşi çıraq və parlaq şəfəq, ayı isə nur və işıq verən ay adlandırır. Bu ayələr ayın işığının haradan gəldiyi barədə heç nə demir. Deməli, burada astronomiyanın təkzib edəcəyi bir şey yoxdur.
Nəticə — Quran ayın işıq verdiyini deyir və ay işıq verir. Bu ayələr həmin işığın haradan gəldiyi barədə heç nə demir.
Baxışlar
Tənqidçinin oxunuşu
Tənqidçilər deyir ki, Quran 71:16 ayı yeddi göyə qoyur, başqa ayələr isə Allahın ən aşağı göyü ulduzlarla bəzədiyini deyir. Deməli, onların sözünə görə, ayə ayı səma cisimlərinin ən yaxını olsa da, göylərin arasına, ulduzlardan o tərəfə qoyur. Onlar əlavə edir ki, klassik təfsirlərdəki rəvayətlər günəşi daha yuxarı göyə qoyur. Onlar deyir ki, İbn Kəsir hər göy üçün bir planet sadalayır. Onlar həm də deyir ki, ayın işığı günəşdən gəldiyi halda Quran onu nur adlandırır.
Quran 71:16 deyir ki, Allah ayı ‘onların içində’, yəni 71:15-də adı çəkilən yeddi göydə bir nur edib.
Təkzib
Ayə bunu deyir. Lakin ərəb dilində bir şey onlardan birində olanda ‘onların içində’ deyilə bilər. Əl-Qurtubi ayəni ayın ən aşağı göydə olması kimi oxuyur, ət-Təbəri isə eyni söz işlədilməsini Bəsrənin ərəb dili alimlərindən qeyd edir.
Klassik təfsirlərdəki rəvayətlər günəşi yayda dördüncü, qışda yeddinci göyə qoyur. Başqa rəvayətlər günəşin və ayın üzlərini göylərə çevirir.
Təkzib
Rəvayətlər var, amma onlar fikirlərdir və günəşin göyü barədə olanı rəvayətçilər zənciri olmadan gəlir. Üzlər barədə rəvayətlər bir-birinə uyğun gəlmir. Onların heç biri Quran və ya Peyğəmbərin (ﷺ) sözü deyil və Quran günəş üçün heç bir göy adlandırmır.
İbn Kəsir 71:15-də yeddi göyün hər birində bir planet olan sıranı yekunlaşdırır. O, ayı ən aşağıya, günəşi dördüncüyə qoyur.
Təkzib
İbn Kəsir bunu astronomların dedikləri kimi verir və onların çox yerdə fikir ayrılığına düşdüyünü qeyd edir. O deyir ki, onun məqsədi yalnız Allahın (﷾) yeddi göyü bir-birinin üstündə yaratdığını göstərməkdir. Quran günəş və ya hər hansı planet üçün konkret göy adlandırmır.
Deməli, ayə ayı ən aşağı göyün ulduzlarından o tərəfə qoyur. Halbuki ay səma cisimlərinin ən yaxınıdır.
Təkzib
Quran üç dəfə deyir ki, Allah (﷾) ən aşağı göyü çıraqlarla və ya ulduzlarla, gördüyümüz işıqlarla bəzəyib. Əl-Qurtubi ‘onların içində’ ifadəsini ən aşağı göy kimi oxuyur və ayə ay ilə ulduzlar arasında heç bir sıra vermir.
Ayı nur adlandırmaq ona işıq mənbəyi kimi baxmaqdır, halbuki o, günəşin işığı ilə parlayır.
Təkzib
Nur işıq deməkdir və ay işığı, mənbəyi nə olursa olsun, həqiqi işıqdır. Bu ayələr ayın işığının haradan gəldiyi barədə heç nə demir, buna görə astronomiyanın təkzib edəcəyi bir şey yoxdur.
İslam baxışı
Əl-Qurtubinin oxuduğu kimi, Quran 71:16 ayı göylərin ən aşağısına qoymaqla onu göylərə qoyur. Bu, Quranın dediyinə görə Allahın (﷾) gecə səmasının işıqları ilə bəzədiyi ən yaxın göydür. Klassik təfsirçilər ‘onların içində’ ifadəsini adi ərəb dili ilə izah edir. Ayə ölçülə bilən heç bir məsafə, ölçü və ya sıra vermir. O, ayın işığının haradan gəldiyi barədə heç nə demir. O, aydan və günəşdən onları yaradan Allaha (﷾) işarə edir.
Quran ən aşağı göyü üç dəfə adlandırır. O, hər dəfə deyir ki, Allah (﷾) onu çıraqlarla və ya ulduzlarla bəzəyib.
İbn Kəsir ən aşağı göyün çıraqlarını ona qoyulmuş planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir.
Ərəb dilində bir şey qrupdan birində olanda ‘onların içində’ deyilə bilər. Əl-Qurtubi əl-Əxfəşdən gələn izahla ‘onların içində’ ifadəsini ən aşağı göy kimi izah edir və İbn Keysanın cavabını verir: onlardan birində olan onlardadır. Ət-Təbəri eyni söz işlədilməsini Bəsrənin bəzi ərəb dili alimlərindən qeyd edir.
Başqa ayə deyir ki, Allah (﷾) bürclər yaratdığı səmada bir çıraq və bir ay yerləşdirib.
Quran 71:16 ay, günəş və ya ulduzlar üçün heç bir məsafə, ölçü və ya sıra vermir. Vişnu Purana isə günəş, ay və ay bürcləri üçün fərsəxlə məsafələr verir.
Quran ayı nur, günəşi çıraq adlandırır. Bu ayələr ayın işığının haradan gəldiyi barədə heç nə demir.
Günəşin və ayın üzlərinin hansı tərəfə çevrildiyi barədə rəvayətlər bir-birinə zidd gəlir.
Səhabənin səma barədə rəvayət olunan fikri vəhy deyil. Möminlər fikir ayrılığına düşəndə məsələ Qurana və Peyğəmbərə (ﷺ) qaytarılır.
İbn Kəsir 71:15-də planetlərin sırasını astronomların dediklərinin, həm də fikir ayrılığına düşdükləri şeyin xülasəsi kimi verir. O deyir ki, onun məqsədi yalnız Allahın (﷾) yeddi göy yaratdığını göstərməkdir. Quran günəş və ya hər hansı planet üçün konkret göy adlandırmır.
Ayə göyləri Yaradanın ibadət edilməli olan olduğuna dəlildir. Quran onları yaradan Allahın (﷾) əvəzinə günəşə və aya səcdə etməyi qadağan edir.