Qısa cavab
Bəli. Quran və səhih hədis, Peyğəmbərdən (ﷺ) gələn xəbər, öyrədir ki, meteorlar şeytanları səmadan qovur. Meteorlar bizim axan ulduz adlandırdığımız alovlardır. Səmanın qorunması barədə heç bir ayə ulduzun səmanı tərk etdiyini demir. Quran 67:5 deyir ki, Allah (﷾) ən yaxın səmanı çıraqlarla bəzədi və onları daşlar etdi. Yusuf Əli ‘onları’ sözünü “such (Lamps)” (belə çıraqlar) kimi verir: həmin növ işıqlar. Başqa ayələr daşın adını çəkir: alovlu od. Həmin hədisdə səhabə meteoru atılan ulduz kimi təsvir edir, necə ki biz axan ulduz deyirik. İbn Kəsir və əl-Qurtubi izah edib ki, şeytanlar ulduzlarla yox, alovlarla daşlanır. Ayənin təsvir etdiyini hər kəs açıq gecədə görə bilər. Onun məqsədi isə heç bir teleskopun yoxlaya bilmədiyi qeybə aiddir. İslam öyrədir ki, səma şeytanlar vəhyi xəlvətcə eşidə bilməsin deyə qorunur.
Tam izah
Ayə nə deyir
Quran 67:5 iki şey deyir. Allah (﷾) ən yaxın səmanı (bizə ən yaxın göyü) məsabih, çıraqlarla bəzədi. Və onları şeytanlara qarşı rucum, daşlar etdi. O, heç bir çırağın səmanı tərk etdiyini demir. Yusuf Əlinin tərcüməsi ‘onları’ sözünü “such (Lamps)” (belə çıraqlar), yəni həmin növ işıqlar kimi verir. Quran 41:12 eyni iki şeyi yan-yana qoyur: işıqlarla bəzədilmiş və qorunan aşağı səma.
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
“O, iki (dördüncü və beşinci) gündə onları yeddi göy olaraq yaratdı və hər göyə onun özünə aid iş tapşırdı. Biz dünya səmasını qəndillərlə bəzədik və (onu) hifz etdik. Bu, Qüdrətli və Bilən Allahın təqdiridir.”
Etiraz
Tənqidçilər Quran 67:5-i ulduzların özlərinin şeytanlara atıldığını deyən ayə kimi oxuyur. Ayə deyir ki, Allah (﷾) ən yaxın səmanı çıraqlarla bəzədi və onları daşlar etdi. Deyirlər ki, çıraqlar ulduzlardır. Lakin ulduzlar yerin yaxınlığında heç nəyə atıla bilməyən uzaq günəşlərdir. Axan ulduz ümumiyyətlə ulduz deyil. O, yerin havasına girərkən yanan kosmik toz dənəsi və ya kiçik daşdır. Tənqidçilər əlavə edir ki, bəzi erkən təfsirçilər (Quranı izah edən alimlər) ayəni onların oxuduğu kimi oxuyub. 923-cü ildə vəfat etmiş təfsirçi ət-Təbəri çıraqların özlərini daş kimi götürür. O, tabii Qətadənin də eyni şeyi dediyini nəql edir. Tabii səhabələrdən, Peyğəmbəri (ﷺ) görmüş və ona tabe olmuş insanlardan sonrakı nəslin üzvüdür. Bu oxunuşa görə ayə meteorları ulduz sanır. Onlara heç kimin yoxlaya bilmədiyi məqsəd də verir.
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
İzah edir ki, meteoroidlər toz dənələrindən kiçik asteroidlərə qədər olan kosmik daşlardır və onlar yüksək sürətlə yerin atmosferinə girib yananda meteor və ya ‘axan ulduz’ adlanır. Adətən hər açıq gecədə saatda bir neçə meteor görmək olur. Bəzi meteor yağışları hər il və ya müəyyən aralıqlarla, yer kometin buraxdığı tozlu izdən keçəndə olur; 12 avqust ətrafında zirvəyə çatan Perseidlər Swift-Tuttle kometinin parçalarıdır.
Çırağları ulduzlar kimi izah edir, onlar işıq verdiyi üçün çıraq adlanır və ayəni yenidən ifadə edir: Allah ən yaxın göyü bəzədiyi çırağları şeytanlar üçün daşlar edib, onlarla daşlanırlar. Sonra tabii Qətadədən nəql edir: Allah bu ulduzları üç şey üçün yaradıb, ən yaxın göyün bəzəyi, şeytanlar üçün daşlar və yol göstərən nişanələr kimi; kim onlardan başqa şey oxuyursa, öz fikri ilə danışır, payını itirir, hissəsini əldən verir və bilmədiyi şeyi üzərinə götürür.
Daş alovdur
Başqa üç parça səmanı xəlvətcə dinləməyə çalışan şeytanlardan və cinlərdən danışır. Cinlər Allahın (﷾) oddan yaratdığı görünməz varlıqlardır. Hər parça onları qovanın adını çəkir: şihab, alov. Quran bu sözü bir dəfə də Musanın ailəsinə oddan gətirməyə ümid etdiyi köz üçün işlədir (27:7). 37:10-da alov şeytanı təqib edir. 15:18-də o, görünəcək qədər parlaqdır. 72:8-9-da cinlər deyir ki, səmanı gözətçilər və alovlarla (şuhub) dolu tapıblar. Deyirlər ki, indi dinləyən hər kəsi pusquda gözləyən alov var. Bu parçaların heç biri ulduzun yerindən çıxdığını demir. Onlardan ikisi təqib edən parlaq alovu təsvir edir və meteor belə görünür. Tənqidçilər soruşur ki, alov Quranın Allahın (﷾) oddan yaratdığını dediyi cinlərə necə zərər verə bilər. Lakin bir şeydən yaradılmaq ondan qoruyan qalxan deyil. Gildən yaradılmış insana atılan kərpic yenə zərər verir.
“Biz dünya səmasını ulduzlarla bəzədik və (onu) hər bir asi şeytandan mühafizə etdik. Onlar ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar (və oradan) qovularlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Lakin (şeytanlardan) hər kim (mələklərin söhbətlərindən bir söz) qapıb qaçarsa, onu yandırıb-yaxan alov təqib edər.”
“Biz səmada bürclər yaratdıq və onu baxanlar üçün bəzədik. Onları (Allahın rəhmətindən) qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Lakin (şeytanlardan) kim (göy əhlinin söhbətinə) xəlvətcə qulaq assa, onu yandırıb yaxan alov təqib edər.”
“Biz səmaya qalxdıqda onun (mələklərdən ibarət) sərt gözətçilər və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Halbuki (daha öncə) biz (mələklərin söhbətini) dinləmək üçün göyün bəzi yerlərində otururduq. Amma indi kim (onları) dinləmək istəsə, o, pusquda gözləyən yandırıb-yaxan ulduza rast gələr.”
“Bir zaman Musa öz ailəsinə: “Mən bir od gördüm. (Qoy gedib) ondan sizə bir xəbər və ya bir köz gətirim ki, qızınasınız”– demişdi.”
“O, insanı (Adəmi) saxsı kimi quru gildən yaratdı. Cannı da (Cinlərin atası olan İblisi də) xalis oddan O yaratdı.”
| Ayə | Nəyin adını çəkir | Ərəb sözü |
|---|---|---|
| 67:5 | Ən aşağı göyü bəzəyən çıraqlar | məsabih, çıraqlar |
| 67:5 | Şeytanlara qarşı mərmilər | rucum, mərmilər |
| 37:10 | Parlaq alovlu od şeytanı təqib edir | şihab, alov |
| 15:18 | Görünən parlaq alovlu od oğrunca dinləyəni təqib edir | şihab, alov |
| 72:8-9 | Keşikçilər və alovlu odlarla dolu göy | şühub, alovlar |
Bu ayələrin heç biri ulduzun yerindən çıxdığını demir. Quranın adını çəkdiyi mərmi alovdur.
Təfsirçilər bunu necə oxuyub
14-cü əsr alimi İbn Kəsir və 13-cü əsr alimi əl-Qurtubi müasir astronomiyadan əsrlər əvvəl ayəni belə oxuyub. İbn Kəsir çıraqları planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir. Sabit ulduzlar planetlərdən fərqli olaraq bir-birinə nisbətən yerlərini saxlayan adi ulduzlardır. O deyir ki, ‘onları’ sözü məhz həmin çıraqları yox, çıraq növünü bildirir. Deyir ki, şeytanlar səmadakı ulduzlarla yox, onların aşağısındakı alovlarla daşlanır. Əl-Qurtubi ‘onların alovlarını (şuhub) daşlar etdik’ oxuyur, ‘alovlar’ sözü nəzərdə tutulur və dəlilini 37:10-dan götürür. Deyir ki, bu oxunuşa görə çıraqlar nə yox olur, nə atılır. O, ikinci fikri də bildirir: ‘onları’ ulduzlara aiddir, lakin ulduzun özü düşmür. Ondan bir şey ayrılır, işığını azaltmadan. Alovun haradan gəldiyi bu alimlərin öz mühakiməsi idi. İbn Kəsir deyir ki, alovlar ulduzlardan götürülə bilər və əlavə edir: “Allah daha yaxşı bilir”. Quran daşı alov adlandırır və haradan gəldiyini demir. Ət-Təbəri 37:10-un alovunu parlaq və alovlu kimi izah edir. O, erkən təfsirçi əs-Süddini nəql edir: şeytan onunla daşlananda onu yandıran alov.
Çırağları ən yaxın göyə qoyulmuş planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir. Deyir ki, ‘onları daşlar etdik’ sözləri çırağların özünə deyil, çıraq növünə aiddir, çünki şeytanlar göydəki ulduzlarla deyil, onların aşağısındakı, onlardan götürülə bilən axan alovlarla daşlanır; Allah daha yaxşı bilir.
Çırağları ulduzlar kimi izah edir, onlar işıq verdiyi üçün çıraq adlanır. ‘Onları şeytanlar üçün daşlar etdik’ sözlərini ‘onların alovlarını (şuhub) daşlar etdik’ kimi oxuyur, ‘alovlar’ sözü nəzərdə tutulur və dəlil kimi qulaq asanın deşici alovla təqib edildiyi 37:10-u gətirir; bu oxunuşa görə, deyir, çıraqlar nə yox olur, nə atılır. O, ikinci fikri də bildirir; bunu Əbu Əli ulduzlar qalmayan daşlardırsa, necə bəzək ola bilər deyə soruşana vermişdi: ‘onları’ çıraqlara aiddir, lakin ulduzun özü düşmür; ondan bir şey ayrılıb atılır, işığını və formasını azaltmadan. O, həmçinin Əbu Əlinin cavabından yaxşı sayaraq ulduzların şeytanlar onlarla daşlanmazdan əvvəl bəzək olduğunu deyən əl-Quşeyrini gətirir.
Qulaq asanı təqib edən şihab saqibi parlaq, alovlu od kimi izah edir və təfsirçilərin də belə dediyini bildirir. Gətirdiyi rəvayətlər arasında əs-Süddi deyir ki, bu, şeytan onunla daşlananda onu yandıran parlaq alovdur, İbn Zeyd isə saqibin alışdırılmış demək olduğunu deyir, kişinin ‘odunu alışdır’ dediyi kimi.
Yaxın alovlar, uzaq ulduzlar
Əl-Qurtubi həmçinin iki əvvəlki alimin, ən-Nəqqaşın və Məkkinin (10-11-ci əsrlərin Quran alimləri) daşları ulduzlardan necə ayırdığını qeyd edir. Daşlayan ‘ulduzlar’ insanların aşağı şığıdığını gördüyü ulduzlardır. Onların hərəkəti bizə yaxın olduqları üçün görünür. Göydə yolunu gedən ulduzların hərəkəti görünmür. O əlavə edir ki, sabit ulduzlar hərəkət edir, lakin çox uzaq olduqları üçün hərəkətləri görünmür. O, alimlərin şığıyan ulduz barədə iki izahını da bildirir. O, göründüyü kimi ola və şeytana çatanda oda çevrilə bilər. Ya da şeytan havadan bizə gecə gedən ulduz kimi görünən od alovu ilə daşlana bilər. Deməli, bu alimlər daşları yerə yaxın, ulduzları isə onlardan çox uzağa qoyub.
Deyir ki, daşlayan ulduzlar insanların aşağı şığıdığını gördüyü ulduzlardır və ən-Nəqqaşı və Məkkini gətirir: bunlar göydə yolunu gedən ulduzlar deyil, çünki onların hərəkəti görünmür, daşlayanlarınkı isə görünür, çünki bizə yaxındırlar. O əlavə edir ki, alovlar sabit ulduzlardan deyil, çünki hərəkətləri görünür, sabit ulduzlar isə hərəkət edir, lakin uzaqlıq üzündən hərəkətləri görünmür. Saqibi parlaq kimi izah edir.
Şihabı parlaq ulduz (kövkəb) kimi izah edir, parıltısı od kimi olduğu üçün belə adlanır və dildə şihabın alovlu od olduğunu deyir. Alimlərin gördüyümüz şığıyan ulduzlar barədə iki izah verdiyini bildirir: onlar göründükləri kimi ola və şeytana çatanda oda çevrilə bilər və ya şeytanlar havadan bizə gecə gedən ulduz kimi görünən od alovu ilə daşlana bilər.
Hədisdə axan ulduz
Ənsardan, Peyğəmbəri (ﷺ) qəbul edən Mədinə müsəlmanlarından bir kişi İbn Abbasa bir gecədən danışdı. İbn Abbas səhabə və Peyğəmbərin (ﷺ) əmisi oğlu idi. Səhabələr Peyğəmbərlə (ﷺ) otururdu ki, bir ulduz atıldı və parladı. Ərəb sözü nəcmdir, ulduz, necə ki biz axan ulduz deyirik. Heç kim bunların heç birini günəşin düşdüyü kimi başa düşmür. Peyğəmbər (ﷺ) İslamdan əvvəl belə mənzərə barədə nə dediklərini soruşdu. Dedilər ki, bu gecə böyük adam doğuldu və böyük adam öldü deyirdilər. O, onlara dedi ki, ulduz heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Dedi ki, səmadan eşitdiklərini qapan cinlər onunla daşlanır. Öz oğlunun öldüyü gündəki tutulma barədə də eyni şeyi dedi. Dedi ki, Günəş və Ay heç kimin ölümünə və ya doğulmasına görə tutulmur. Başqa səhih hədisdə Peyğəmbərin (ﷺ) özü xəlvəti dinləyəni vuranın adını çəkir. Onu şihab, alov, Quranın öz sözü ilə adlandırır. Dedi ki, bəzən alov şeytanı eşitdiyini ötürməzdən əvvəl tutur. Bəzən o, əvvəlcə ötürür.
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrindən olan ənsardan bir kişi ona deyib: bir gecə Peyğəmbərlə otururkən bir ulduz atıldı və parladı. Peyğəmbər belə ulduz atılanda İslamdan əvvəl nə dediklərini soruşdu. Onlar həmin gecə böyük adam doğulduğunu və böyük adam öldüyünü dediklərini söylədilər. O, onlara dedi ki, ulduz heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Rəbbimiz bir işi hökm edəndə Ərşi daşıyanlar Onu təsbih edir, sonra növbə ilə hər göyün sakinləri və xəbər göydən göyə ötürülərək ən yaxın göyə çatır; cinlər eşidə bildiklərini qapıb dostlarına atır və onlar bununla daşlanır. Olduğu kimi ötürdükləri doğrudur, lakin ona yalan qatır və əlavə edirlər.
Əl-Muğirə ibn Şöbə rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) oğlu İbrahimin öldüyü gün Günəş tutuldu və insanlar onun İbrahimin ölümünə görə tutulduğunu dedilər. Peyğəmbər dedi ki, Günəş və Ay heç kimin ölümünə və ya doğulmasına görə tutulmur və onlara tutulma görəndə namaz qılmağı və Allaha dua etməyi tapşırdı.
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah göydə bir işi hökm edəndə mələklər təslimiyyətlə qanadlarını çırpır. Biri digərinin üstündə xəlvəti qulaq asanlar onu eşidir. Alov (şihab) xəlvəti qulaq asanı sözü altındakına ötürməzdən əvvəl tutub yandıra bilər və ya sözü ötürənə qədər tutmaya bilər. Beləcə o, yerə, kahinə enir, o da ona yüz yalan əlavə edir.
Ulduzları daş kimi götürən təfsirçilər
Bəzi təfsirçilər ulduzların özlərini daş kimi götürüb. Ət-Təbəri ayəni belə təkrar ifadə edir. O, tabii Qətadəni də nəql edir: Allah (﷾) ulduzları bəzək, şeytanlar üçün daşlar və nişanələr kimi yaradıb. Əl-Qurtubi əvvəlki alim əl-Quşeyridən də sitat gətirir: ulduzlar şeytanlar onlarla daşlanmazdan əvvəl bəzəkdir. Onların heç biri daşlamanın necə baş verdiyini demir. Ət-Təbəri meteorun atılan ulduz olduğu hədis kimi danışır. O, 72:8-in alovlarını “şeytanların daşlandığı ulduzlar” kimi izah edir. Qətadənin sözləri Peyğəmbərin (ﷺ) sözü yox, tabiinin fikridir. Təfsirçinin oxunuşu ayənin özü deyil. Quranın daş üçün öz sözü alovdur.
Çırağları ulduzlar kimi izah edir, onlar işıq verdiyi üçün çıraq adlanır və ayəni yenidən ifadə edir: Allah ən yaxın göyü bəzədiyi çırağları şeytanlar üçün daşlar edib, onlarla daşlanırlar. Sonra tabii Qətadədən nəql edir: Allah bu ulduzları üç şey üçün yaradıb, ən yaxın göyün bəzəyi, şeytanlar üçün daşlar və yol göstərən nişanələr kimi; kim onlardan başqa şey oxuyursa, öz fikri ilə danışır, payını itirir, hissəsini əldən verir və bilmədiyi şeyi üzərinə götürür.
“Biz səmaya qalxdıqda onun (mələklərdən ibarət) sərt gözətçilər və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Halbuki (daha öncə) biz (mələklərin söhbətini) dinləmək üçün göyün bəzi yerlərində otururduq. Amma indi kim (onları) dinləmək istəsə, o, pusquda gözləyən yandırıb-yaxan ulduza rast gələr.”
72:8-dəki şuhubu, şihabın cəmini, şeytanların daşlandığı ulduzlar kimi izah edir və təfsirçilərin də belə dediyini bildirir. 72:9 barədə pusquda duran alovu dinləyən üçün qoyulmuş od alovu kimi izah edir.
Çırağları ulduzlar kimi izah edir, onlar işıq verdiyi üçün çıraq adlanır. ‘Onları şeytanlar üçün daşlar etdik’ sözlərini ‘onların alovlarını (şuhub) daşlar etdik’ kimi oxuyur, ‘alovlar’ sözü nəzərdə tutulur və dəlil kimi qulaq asanın deşici alovla təqib edildiyi 37:10-u gətirir; bu oxunuşa görə, deyir, çıraqlar nə yox olur, nə atılır. O, ikinci fikri də bildirir; bunu Əbu Əli ulduzlar qalmayan daşlardırsa, necə bəzək ola bilər deyə soruşana vermişdi: ‘onları’ çıraqlara aiddir, lakin ulduzun özü düşmür; ondan bir şey ayrılıb atılır, işığını və formasını azaltmadan. O, həmçinin Əbu Əlinin cavabından yaxşı sayaraq ulduzların şeytanlar onlarla daşlanmazdan əvvəl bəzək olduğunu deyən əl-Quşeyrini gətirir.
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrindən olan ənsardan bir kişi ona deyib: bir gecə Peyğəmbərlə otururkən bir ulduz atıldı və parladı. Peyğəmbər belə ulduz atılanda İslamdan əvvəl nə dediklərini soruşdu. Onlar həmin gecə böyük adam doğulduğunu və böyük adam öldüyünü dediklərini söylədilər. O, onlara dedi ki, ulduz heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Rəbbimiz bir işi hökm edəndə Ərşi daşıyanlar Onu təsbih edir, sonra növbə ilə hər göyün sakinləri və xəbər göydən göyə ötürülərək ən yaxın göyə çatır; cinlər eşidə bildiklərini qapıb dostlarına atır və onlar bununla daşlanır. Olduğu kimi ötürdükləri doğrudur, lakin ona yalan qatır və əlavə edirlər.
İslamdan əvvəl meteorlar
72:8-9-da cinlər deyir ki, səmanı gözətçilər və alovlarla dolu tapıblar. Deyirlər ki, indi dinləyən hər kəs pusquda gözləyən alova rast gəlir. Bu, ilk meteoru yox, daha güclü mühafizəni təsvir edir. Səhih əl-Buxari 4921 eyni dəyişikliyi cinlər tərəfdən təsvir edir. Peyğəmbər (ﷺ) Ukaz bazarına yola düşmüşdü. O vaxta qədər şeytanlar səmanın xəbərindən kəsilmiş və onlara qarşı alovlar göndərilmişdi. Səbəbi axtaran cinlərdən bəziləri onu sübh namazı qıldırarkən tapdı və Quranı eşitdi. Meteor hədisi göstərir ki, ərəblər İslamdan əvvəl meteorlara baxır və onları əlamət kimi oxuyurdu. Əl-Qurtubi bildirir ki, ilk nəsillər şeytanların Peyğəmbərin (ﷺ) göndərilməsindən əvvəl daşlanıb-daşlanmadığı barədə ixtilaf edib. Bəziləri dedi ki, İsa ilə Peyğəmbər (ﷺ) arasındakı əsrlərdə heç bir ulduz atılmayıb. Əl-Qurtubi digər fikri daha səhih və əksəriyyətin fikri sayır. Şeytanlar əvvəl də daşlanırdı və Peyğəmbər (ﷺ) göndəriləndə mühafizə artırıldı. Deyir ki, ‘dolu’ sözünün mənası budur. O, xəbərlərin necə uzlaşdığını da təklif edir. Göndərilmədən əvvəl şeytanlar bəzi vaxtlar və bəzi tərəflərdən daşlanırdı. Sonra hər tərəfdən daşlandılar.
“Biz səmaya qalxdıqda onun (mələklərdən ibarət) sərt gözətçilər və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Halbuki (daha öncə) biz (mələklərin söhbətini) dinləmək üçün göyün bəzi yerlərində otururduq. Amma indi kim (onları) dinləmək istəsə, o, pusquda gözləyən yandırıb-yaxan ulduza rast gələr.”
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) bir qrup səhabəsi ilə Ukaz bazarına yola düşdü. O vaxta qədər şeytanlar göyün xəbərindən kəsilmişdi və onlara qarşı alovlar göndərilmişdi. Şeytanlar geri qayıdıb bunu dedilər və onlara deyildi ki, onları yalnız baş vermiş bir şey kəsə bilərdi, yerin şərqini və qərbini axtarsınlar. Tihamə tərəfə gedənlər Nəxlədə səhabələrinə sübh namazı qıldıran Peyğəmbərə rast gəldilər. Quranı dinləyib dedilər ki, onları göyün xəbərindən kəsən budur. Sonra Allah Peyğəmbərə cinlərin sözlərini, Cin surəsinin başlanğıcında vəhy etdi.
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrindən olan ənsardan bir kişi ona deyib: bir gecə Peyğəmbərlə otururkən bir ulduz atıldı və parladı. Peyğəmbər belə ulduz atılanda İslamdan əvvəl nə dediklərini soruşdu. Onlar həmin gecə böyük adam doğulduğunu və böyük adam öldüyünü dediklərini söylədilər. O, onlara dedi ki, ulduz heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Rəbbimiz bir işi hökm edəndə Ərşi daşıyanlar Onu təsbih edir, sonra növbə ilə hər göyün sakinləri və xəbər göydən göyə ötürülərək ən yaxın göyə çatır; cinlər eşidə bildiklərini qapıb dostlarına atır və onlar bununla daşlanır. Olduğu kimi ötürdükləri doğrudur, lakin ona yalan qatır və əlavə edirlər.
Bildirir ki, ilk nəsillər şeytanların Peyğəmbərin (ﷺ) göndərilməsindən əvvəl daşlanıb-daşlanmadığı, yoxsa yalnız o vaxtdan daşlandığı barədə ixtilaf ediblər. O, daşlamanın göndərilmədən əvvəl olduğunu və onda artırıldığını deyən fikri verir, bunu 72:8-dəki ‘dolu’ sözünün mənası və əksəriyyətin baxışı sayır və 72:8-ə və səhabələrin İslamdan əvvəl meteorları böyük adamın doğulması və ya ölməsi əlaməti saydığı İbn Abbas rəvayətinə görə daha səhih hesab edir.
Deyir ki, alimlər daşlamanın Peyğəmbərin (ﷺ) göndərilməsindən əvvəl, yoxsa ondan sonra və onun üzündən olduğu barədə ixtilaf ediblər. O, rəvayətləri uzlaşdırmaq yolu təklif edir: göndərilmədən əvvəl şeytanların ulduzlarla daşlanmadığını deyənlər onların eşitməkdən kəsiləcək şəkildə daşlanmadığını nəzərdə tuturdular. Onlar bəzi vaxtlar daşlanır, bəzi vaxtlar yox, bəzi tərəflərdən daşlanır, bəzi tərəflərdən yox və ‘hər tərəfdən atılırlar’ (37:8) buna işarə edə bilər. Peyğəmbər göndəriləndə göyün qorunması artırıldı və əvvəl olmayan alovlar onlar üçün hazırlandı, beləliklə, göyün hər tərəfindən qovuldular.
Səma niyə qorunur
Mühafizə Quranın vəhy barədə təliminə aiddir. O deyir ki, vəhyi şeytanlar endirməyib və endirə bilməzdi. Onlar onu eşitmək imkanından belə uzaqlaşdırılıb. Meteor hədisi xəlvəti dinləyənlərin nə axtardığını təsvir edir: Allahın (﷾) hökm etdiyinin səmadan səmaya ötürülən xəbərini. Onlar onu qapıb dostlarına atır, yalanla qarışdırır. Səhih Muslimdə o, kahinliyi, qeybi bildiyini iddia etməyi qadağan edən xəbərlər arasındadır. Tənqidçilər deyir ki, xəlvəti dinləyən cinlər kahinləri cinlərin səmadan xəbər gətirdiyini iddia edən bütpərəst Ərəbistanın inanclarından gəlir. Quran kahinləri təsdiqləmir. O deyir ki, şeytanlar hər yalançıya və günahkara nazil olur və onların çoxu yalançıdır. Alovlar səmadan oğurlamağa çalışanlara qarşı göndərilir ki, vəhy kahinə çatmasın. Quran bu iddiaya cinlərin öz ağzından cavab verir. Onlar deyir ki, oturub dinləyirdilər, indi isə alov pusquda gözləyir (72:9). Deməli, o, kahinlərin iddiasını izah edir və vəhyi onların əli çatmayan yerə qoyur.
“Onu (Quranı) şeytanlar endirmədi. Onlar buna layiq deyillər və heç (bunu) bacarmazlar da. Çünki onlar (vəhyə) qulaq asmaqdan kənar edilmişdilər.”
“Şeytanların kimə nazil olduqlarını sizə xəbər verimmi? Onlar hər bir yalançıya və günahkara (kahinə) nazil olarlar. (Şeytanlar vəhydən) eşitdiklərini (kahinlərə) təlqin edirlər. Halbuki onların əksəriyyəti yalançıdır!”
İbn Abbas rəvayət edir ki, Peyğəmbərin (ﷺ) səhabələrindən olan ənsardan bir kişi ona deyib: bir gecə Peyğəmbərlə otururkən bir ulduz atıldı və parladı. Peyğəmbər belə ulduz atılanda İslamdan əvvəl nə dediklərini soruşdu. Onlar həmin gecə böyük adam doğulduğunu və böyük adam öldüyünü dediklərini söylədilər. O, onlara dedi ki, ulduz heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Rəbbimiz bir işi hökm edəndə Ərşi daşıyanlar Onu təsbih edir, sonra növbə ilə hər göyün sakinləri və xəbər göydən göyə ötürülərək ən yaxın göyə çatır; cinlər eşidə bildiklərini qapıb dostlarına atır və onlar bununla daşlanır. Olduğu kimi ötürdükləri doğrudur, lakin ona yalan qatır və əlavə edirlər.
“Biz səmaya qalxdıqda onun (mələklərdən ibarət) sərt gözətçilər və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Halbuki (daha öncə) biz (mələklərin söhbətini) dinləmək üçün göyün bəzi yerlərində otururduq. Amma indi kim (onları) dinləmək istəsə, o, pusquda gözləyən yandırıb-yaxan ulduza rast gələr.”
Nəyi yoxlamaq olar və nəyi olmaz
Hər hansı müqəddəs mətnin səma barədə dediyi üçün bir ədalətli test var. Görünən və ölçülə bilən yoxlana bilər: məsafə, ölçü, planetlərin sırası. Görünməz məqsəd isə yoxlana bilməz. Smriti (yadda saxlanılan ənənə) qatının hindu mətnləri olan Puranalar birinci növdən çoxlu iddia irəli sürür. Vişnu Purana günəşin yerdən məsafəsini qədim məsafə ölçüsü olan fərsəxlə verir. Ayı günəşdən eyni qədər uzağa qoyur. Belə rəqəmlər səma ilə yoxlana bilər. Quran 67:5 və yanındakı ayələr hər kəsin görə biləcəyi iki şeydən danışır. Bunlar gecə səmasını bəzəyən işıqlar və onu keçən alovlardır. Onlar heç biri üçün məsafə və ya ölçü, planetlərin sırasını da vermir. Sonra alovların nə üçün olduğunu deyirlər. Quran küləkdən də eyni cür danışır. Allah (﷾) küləkləri müjdəçi kimi və gəmiləri aparmaq üçün göndərir, halbuki küləklər havanın fizikasına tabedir. Müntəzəm səbəb və məqsəd rəqib deyil. Meteorlar açıq gecələrin çoxunda görünür və bəzi yağışlar yer kometin buraxdığı tozlu izi keçəndə hər il qayıdır. Küləyi hava qanunları ilə göndərən Allah (﷾) alovu düşən toz qanunları ilə göndərə bilər.
“Sizə Öz mərhəmətindən daddırsın, əmri ilə gəmilər üzsün, Onun lütfünü arayasınız və (sizə verdiyi nemətlərə) şükür edəsiniz deyə küləkləri müjdəçi göndərməsi də Onun dəlillərindəndir.”
“Günəş kürəsi yerdən yüz min fərsəx məsafədə yerləşir; ayınkı da günəşdən eyni məsafədədir. Aydan eyni aralıqda yuxarıda bütün ay bürclərinin dairəsi yerləşir. Budha (Merkuri) planeti ay mənzillərindən iki yüz min fərsəx yuxarıdadır.”
İzah edir ki, meteoroidlər toz dənələrindən kiçik asteroidlərə qədər olan kosmik daşlardır və onlar yüksək sürətlə yerin atmosferinə girib yananda meteor və ya ‘axan ulduz’ adlanır. Adətən hər açıq gecədə saatda bir neçə meteor görmək olur. Bəzi meteor yağışları hər il və ya müəyyən aralıqlarla, yer kometin buraxdığı tozlu izdən keçəndə olur; 12 avqust ətrafında zirvəyə çatan Perseidlər Swift-Tuttle kometinin parçalarıdır.
Görünməz yalan demək deyil
Tənqidçi məqsədi yoxlanılmaz adlandıra bilər. O, elədir. Hər dində qeyb barədə hər iddia da elədir. Məsələn, canın bədəndən sonra yaşaması və ya mələklərin, devaların (hinduizmdə ilahi varlıqlar) və cinlərin olması. Yoxlanılmaz yalan demək deyil. Bu, müşahidənin məsələni həll edə bilmədiyi deməkdir. Quranın özü deyir ki, Allahdan (﷾) başqa göylərdə və yerdə olanların heç biri qeybi bilməz. Bu səhifə ayə üçün heç bir elmi iddia irəli sürmür. O göstərir ki, ayə görünəndən danışdığı yerdə yalan heç nə demir.
“De: Allahdan başqa göylərdə və yerdə olanların heç biri qeybi bilməz. Onlar nə zaman diriləcəklərini belə bilmirlər.”
Etirazlara cavab
Quran 67:5 — əl-Mülk surəsi, ayə 5
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
Nə üçün istinad olunub
Ulduzlar yerdən çox uzaqdakı günəşlərdir və heç nəyə atıla bilməz. Ulduzları daşa çevirən ayə sadəcə yanlışdır.
Cavab
Ayə deyir ki, çıraqlar ən yaxın səmanı bəzəyir və Allah (﷾) onları daşlar edib. O, heç vaxt ulduzun səmanı tərk etdiyini demir. Paralel ayələr şeytanı təqib edənin adını çəkir: 37:10-da “yandırıb-yaxan alov”. İbn Kəsir deyir ki, şeytanlar səmadakı ulduzlarla yox, onların aşağısındakı alovlarla daşlanır. Əl-Qurtubi deyir ki, onun oxunuşuna görə çıraqlar nə yox olur, nə atılır.
Nəticə — Quranın daşları ən yaxın səmadakı alovlardır. Səmanın qorunması barədə heç bir ayə ulduzun səmanı tərk etdiyini demir.
Quran 67:5 — əl-Mülk surəsi, ayə 5
“Biz səmanı ulduzlarla bəzədik və onları şeytanlara atılan alovlar etdik. Biz onlar üçün yandırıb-yaxan od əzabı hazırlamışıq.”
Nə üçün istinad olunub
Ərəbcədə ‘onları daşlar etdik’ ifadəsindəki ‘onları’ çıraqlara qayıdır, deməli, ulduzların özləri daşlardır. Bəzi erkən təfsirçilər belə oxuyub.
Cavab
İbn Kəsir buna birbaşa cavab verir: əvəzlik məhz həmin çıraqları yox, çıraq növünü bildirir. Deyir ki, şeytanlar səmadakı ulduzlarla daşlanmır. Əl-Qurtubi ‘onların alovlarını (şuhub) daşlar etdik’ oxuyur, ‘alovlar’ sözü nəzərdə tutulur və dəlilini 37:10-dan götürür. O, ikinci fikri də bildirir: ‘onları’ ulduzlara aiddir, lakin ulduzun özü düşmür. Ondan bir şey ayrılıb atılır. Bəziləri tənqidçi kimi oxuyub. Əl-Qurtubi onlardan biri, əl-Quşeyridən sitat gətirir: ulduzlar şeytanlar onlarla daşlanmazdan əvvəl bəzəkdir. Lakin təfsirçinin oxunuşu ayənin özü deyil. Quranın öz paralel ayələri nəyin atıldığını deyir: alov.
Nəticə — Əvəzlik necə oxunsa da, Quranın paralel ayələri daşın adını çəkir və o, səmanı tərk edən ulduz yox, alovdur.
Təfsir ət-Təbəri, 67:5 barədə
Çırağları ulduzlar kimi izah edir, onlar işıq verdiyi üçün çıraq adlanır və ayəni yenidən ifadə edir: Allah ən yaxın göyü bəzədiyi çırağları şeytanlar üçün daşlar edib, onlarla daşlanırlar. Sonra tabii Qətadədən nəql edir: Allah bu ulduzları üç şey üçün yaradıb, ən yaxın göyün bəzəyi, şeytanlar üçün daşlar və yol göstərən nişanələr kimi; kim onlardan başqa şey oxuyursa, öz fikri ilə danışır, payını itirir, hissəsini əldən verir və bilmədiyi şeyi üzərinə götürür.
Nə üçün istinad olunub
Rucum atılan şeylər deməkdir. Erkən təfsirçi ət-Təbəri ayəni ən yaxın səmanı bəzəyən çıraqları daşlar edən kimi oxuyur. O, tabii Qətadəni nəql edir: Allah ulduzları bəzək, şeytanlar üçün daşlar və yol göstərən nişanələr kimi yaradıb. Əl-Buxari də Qətadənin sözlərini Səhihinin bir fəsil başlığında gətirir. Deməli, ulduzların özləri daşlardır və ‘alovlar’ oxunuşu sonra gəlib.
Cavab
Ət-Təbəri və Qətadə Quranın öz sözlərini təkrar edir və heç biri daşlamanın necə baş verdiyini demir. Ət-Təbəri meteorun atılan ulduz olduğu hədis kimi danışır. O, 72:8-in alovlarını (şuhub) “şeytanların daşlandığı ulduzlar”, 37:10-un alovunu isə parlaq və alovlu kimi izah edir. Qətadənin sözləri tabiinin fikridir. Əl-Buxaridə onlar fəsil başlığındadır və altında Peyğəmbərin (ﷺ) hədisi yoxdur. Alov sonrakı fikir də deyil. O, 15:18, 37:10 və 72:8-9-da Quranın daş üçün öz sözüdür.
Nəticə — Ət-Təbəri və Qətadə daşlamanın necə baş verdiyini demədən Quranın sözlərini təkrar edir. Quranın daş üçün öz sözü alovdur.
NASA, “Meteors and Meteorites: Facts”
İzah edir ki, meteoroidlər toz dənələrindən kiçik asteroidlərə qədər olan kosmik daşlardır və onlar yüksək sürətlə yerin atmosferinə girib yananda meteor və ya ‘axan ulduz’ adlanır. Adətən hər açıq gecədə saatda bir neçə meteor görmək olur. Bəzi meteor yağışları hər il və ya müəyyən aralıqlarla, yer kometin buraxdığı tozlu izdən keçəndə olur; 12 avqust ətrafında zirvəyə çatan Perseidlər Swift-Tuttle kometinin parçalarıdır.
Nə üçün istinad olunub
Meteor yerin havasında yanan kosmik toz dənəsi və ya kiçik daşdır. O, şeytanlara yönəlmiş silah yox, təbii hadisədir.
Cavab
Quran meteorun nədən ibarət olduğunu inkar etmir. O, daşı alov adlandırır və meteor göz üçün məhz budur: ən yaxın səmanı keçən od zolağı. Quranın əlavə etdiyi Allahın (﷾) onu nə üçün işlətdiyidir. Bir şeyin necə baş verdiyini bilmək onun məqsədi olmadığını göstərmir. Quran deyir ki, Allah (﷾) küləkləri müjdəçi kimi göndərir, halbuki onlar havanın fizikasına tabedir.
Nəticə — Elm meteorun nə olduğunu deyir; Quran onun nə üçün olduğunu deyir. İkisi ziddiyyət təşkil etmir.
NASA, “Meteors and Meteorites: Facts”
İzah edir ki, meteoroidlər toz dənələrindən kiçik asteroidlərə qədər olan kosmik daşlardır və onlar yüksək sürətlə yerin atmosferinə girib yananda meteor və ya ‘axan ulduz’ adlanır. Adətən hər açıq gecədə saatda bir neçə meteor görmək olur. Bəzi meteor yağışları hər il və ya müəyyən aralıqlarla, yer kometin buraxdığı tozlu izdən keçəndə olur; 12 avqust ətrafında zirvəyə çatan Perseidlər Swift-Tuttle kometinin parçalarıdır.
Nə üçün istinad olunub
Meteor yağışları hər il eyni gecələrdə, yer kometin qoyduğu tozu keçəndə gəlir. Bu qədər müntəzəm şey heç kimə yönəlməyib.
Cavab
Quran təbiətin ən müntəzəm hadisələrinə məqsəd verir. O deyir ki, Allah (﷾) küləkləri müjdəçi kimi və gəmiləri aparmaq üçün göndərir. Müntəzəm səbəb və məqsəd rəqib deyil. Quran və hədis meteorları yer üzündəki insanlar barədə əlamət də etmir. Peyğəmbər (ﷺ) məhz bu fikri rədd etdi: dedi ki, onlar heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Onların adını çəkdikləri yeganə hədəf qeybdəki xəlvəti dinləyəndir.
Nəticə — Təbiətin müntəzəm qanunu və Yaradanının verdiyi məqsəd Quranda birlikdə gedir, külək üçün olduğu kimi.
Quran 37:6-10 — əs-Saffat surəsi, ayə 6-10
“Biz dünya səmasını ulduzlarla bəzədik və (onu) hər bir asi şeytandan mühafizə etdik. Onlar ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar (və oradan) qovularlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Lakin (şeytanlardan) hər kim (mələklərin söhbətlərindən bir söz) qapıb qaçarsa, onu yandırıb-yaxan alov təqib edər.”
Nə üçün istinad olunub
Səmanı xəlvətcə dinləyən şeytanları müşahidə etmək və ya yoxlamaq olmaz. Yoxlanıla bilməyən iddia dəyərsizdir.
Cavab
Onu yoxlamaq olmaz. Hər dində qeyb barədə heç bir iddianı da yoxlamaq olmaz: canın bədəndən sonra yaşaması və ya mələklərin, devaların və cinlərin olması. Bu, belə iddiaları yalan etmir. Bu, müşahidənin onları həll edə bilmədiyi deməkdir. Bu səhifə ayə üçün heç bir elmi iddia irəli sürmür. O göstərir ki, ayə görünəndən danışdığı yerdə yalan heç nə demir.
Nəticə — Ayə görünəndən danışdığı yerdə yalan heç nə demir. Onun məqsədi Quranın yalnız Allahın (﷾) bildiyini dediyi qeybə aiddir.
Quran 37:6-10 — əs-Saffat surəsi, ayə 6-10
“Biz dünya səmasını ulduzlarla bəzədik və (onu) hər bir asi şeytandan mühafizə etdik. Onlar ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar (və oradan) qovularlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Lakin (şeytanlardan) hər kim (mələklərin söhbətlərindən bir söz) qapıb qaçarsa, onu yandırıb-yaxan alov təqib edər.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər soruşur ki, hər şeyi bilən Tanrı niyə meteorlardan şeytanlara atılan daşlar kimi danışsın. Deyirlər ki, bu, kahinlərin cinlərin onlara səmadan xəbər gətirdiyini iddia etdiyi bütpərəst Ərəbistanın inancıdır.
Cavab
Kahinlər cinlər vasitəsilə səmadan xəbər iddia edirdi və insanlar meteorları böyük adamın doğumu və ya ölümü əlaməti kimi oxuyurdu. Quran və Peyğəmbər (ﷺ) hər ikisinə cavab verir. Cinlərin özləri deyir ki, dinləyirdilər və indi alov pusquda gözləyir (72:9). Vəhy qorunur və şeytanlar onu eşitmək imkanından belə uzaq saxlanılır. Quran deyir ki, onlar hər yalançıya və günahkara nazil olur və onların çoxu yalançıdır. Qeybi Allahdan (﷾) başqa heç kim bilmir. Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrinə dedi ki, meteor heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Səhih Muslimdə bu hədis kahinliyi qadağan edən xəbərlər arasındadır.
Nəticə — Ayələr kahinləri təsdiqləmir: onlar vəhyi şeytanların əli çatmayan yerə qoyur və şeytanların nazil olduqlarını yalançı adlandırır. Peyğəmbər (ﷺ) meteordan köhnə fala son qoymaq üçün istifadə etdi.
Quran 72:8-9 — əl-Cinn surəsi, ayə 8-9
“Biz səmaya qalxdıqda onun (mələklərdən ibarət) sərt gözətçilər və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Halbuki (daha öncə) biz (mələklərin söhbətini) dinləmək üçün göyün bəzi yerlərində otururduq. Amma indi kim (onları) dinləmək istəsə, o, pusquda gözləyən yandırıb-yaxan ulduza rast gələr.”
Nə üçün istinad olunub
Cinlər deyir ki, dinləyirdilər və indi alovlara rast gəlirlər, sanki meteorlar Peyğəmbərlə (ﷺ) başlayıb. Səhih əl-Buxari 4921 deyir ki, alovlar onun dövründə şeytanlara qarşı göndərilib. Erkən xəbərlər deyir ki, əvvəl heç bir ulduz atılmayıb. Lakin meteorlar ondan çox əvvəl düşürdü.
Cavab
Ayə deyir ki, cinlər səmanı gözətçilər və alovlarla dolu tapıb və indi dinləyən hər kəs pusquda gözləyən alova rast gəlir. Bu, ilk meteor yox, daha güclü mühafizədir. Səhih əl-Buxari 4921 eyni dəyişikliyi cinlər tərəfdən danışır. Onlar səmanın xəbərindən kəsilmiş və onlara qarşı alovlar göndərilmişdi, ona görə nə baş verdiyini axtarırdılar. Heç bir mətn əvvəl meteor düşmədiyini demir. Səhabələr Peyğəmbərə (ﷺ) dedi ki, İslamdan əvvəl meteorları böyük adamın doğumu və ya ölümü əlaməti sayırdılar. Əvvəl heç bir ulduz atılmadığını deyən erkən xəbərlər nə Qurandır, nə də Peyğəmbərin (ﷺ) sözü. Əl-Qurtubi şeytanların göndərilmədən əvvəl daşlandığını daha səhih və əksəriyyətin fikri sayır. O təklif edir ki, onlar o vaxt bəzi vaxtlar və bəzi tərəflərdən, sonra hər tərəfdən daşlandı.
Nəticə — Quran meteorların başlamasından yox, Peyğəmbərin (ﷺ) göndərilməsi zamanı gücləndirilən mühafizədən danışır.
Quran 55:14-15 — ər-Rəhman surəsi, ayə 14-15
“O, insanı (Adəmi) saxsı kimi quru gildən yaratdı. Cannı da (Cinlərin atası olan İblisi də) xalis oddan O yaratdı.”
Nə üçün istinad olunub
Tənqidçilər deyir ki, Quran cinləri oddan yaradır, ona görə alov onlara zərər verə bilməz.
Cavab
Quran deyir ki, insan gildən, cinlər oddan yaradılıb. Bu, hər birinin nədən yaradıldığıdır, heç nəyin ona zərər verməyəcəyi vədi deyil. Gildən yaradılmış insana atılan kərpic yenə zərər verir. 67:5-in özü deyir ki, şeytanlar üçün “yandırıb-yaxan od əzabı” hazırlanıb.
Nəticə — Oddan yaradılmaq cinləri oddan qorumur. Gildən yaradılmaq insanı kərpicdən qorumur.
Baxışlar
Tənqidçinin oxunuşu
Quran 67:5 səmanın çıraqlarını, ulduzları şeytanlara qarşı daşlar edir. Ulduzlar atıla bilməyən uzaq günəşlərdir. Axan ulduz sadəcə havada yanan toz dənəsi və ya daşdır. Deməli, tənqidçilər deyir ki, ayə meteorları ulduz sanır.
Quran 67:5 deyir ki, Allah ən yaxın səmanı çıraqlarla bəzədi və onları şeytanlara qarşı daşlar etdi.
Təkzib
Ayə bunu deyir. Lakin heç vaxt ulduzun səmanı tərk etdiyini demir. Paralel ayələr daşın adını çəkir, alov və İbn Kəsir ‘onları’ sözünü məhz həmin çıraqlar yox, həmin növ çıraqlar kimi oxuyur.
İbn Kəsir 67:5-in çıraqlarını planetlər və sabit ulduzlar kimi izah edir.
Təkzib
Doğrudur. Həmin İbn Kəsir deyir ki, şeytanlar səmadakı ulduzlarla yox, onların aşağısındakı alovlarla daşlanır. Onun üçün ‘onları’ məhz həmin çıraqları yox, çıraq növünü bildirir.
Ət-Təbəri ən yaxın səmanı bəzəyən çıraqları daşlar kimi götürür. O, Qətadənin sözlərini də nəql edir: ulduzlar bəzək, daşlar və nişanələr kimi yaradılıb.
Təkzib
Bəziləri belə oxuyub, lakin heç biri daşlamanın necə baş verdiyini demir. Hədis kimi ət-Təbəri də 72:8-in alovlarını “şeytanların daşlandığı ulduzlar” adlandırır, necə ki meteor atılan ulduzdur. Qətadənin sözləri tabiinin fikridir və Quranın daş üçün öz sözü alovdur.
Axan ulduz meteordur. O, yerin atmosferində yanan meteoroiddir, kosmik toz dənəsi və ya kiçik daşdır.
Təkzib
Bu doğrudur və Quran bunu inkar etmir. O, daşı alov adlandırır və göz üçün meteor səmanı keçən od zolağıdır. Bir şeyin necə baş verdiyini bilmək onun məqsədi olmadığını göstərmir, küləklərdə olduğu kimi.
Deməli, ayə meteorları ulduz sanır və onlara mifdən məqsəd verir.
Təkzib
Ayə heç vaxt ulduzun səmanı tərk etdiyini demir. Quranın daş üçün öz sözü alovdur. Quran kahinlərə cinlərin öz ağzından cavab verir: onlar bir vaxt dinləyirdi, indi isə alov pusquda gözləyir (72:9). O deyir ki, şeytanlar yalançılara nazil olur. Peyğəmbər (ﷺ) isə dedi ki, meteor heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır.
İslam baxışı
Quran 67:5 hər kəsin görə biləcəyini təsvir edir: gecə səmasını bəzəyən işıqlar və onu keçən alovlar. Onun daşları həmin alovlardır. Səhih hədis onları atılan ulduzlar adlandırır, necə ki biz axan ulduz deyirik. İbn Kəsir və əl-Qurtubinin izah etdiyi kimi, ulduzların özləri atılmır. Ayənin verdiyi məqsəd heç bir müşahidənin yoxlaya bilmədiyi qeybə aiddir. Ayələr öyrədir ki, səma qorunur və şeytanlar vəhyi eşitməkdən uzaq saxlanılır. Peyğəmbər (ﷺ) isə meteordan köhnə fal inancını düzəltmək üçün istifadə etdi: o, heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır.
Quran 67:5 deyir ki, Allah (﷾) ən yaxın səmanı çıraqlarla bəzədi və onları daşlar etdi. O, heç bir çırağın səmanı tərk etdiyini demir.
Quran xəlvəti dinləyən şeytanları qovanı şihab, alov adlandırır. O, eyni sözü oddan götürülən köz üçün də işlədir.
İbn Kəsir deyir ki, şeytanlar səmadakı ulduzlarla yox, onların aşağısındakı alovlarla daşlanır.
Əl-Qurtubi daşları çıraqların alovları kimi oxuyur. Deyir ki, bu oxunuşa görə çıraqlar nə yox olur, nə atılır.
Əl-Qurtubi qeyd edir ki, daşlayan ulduzlar yaxındır və hərəkətləri görünür. Yolunu gedən ulduzlar uzaqdır, ona görə hərəkətləri görünmür.
Səhih Muslimdə səhabə meteoru atılan ulduz kimi təsvir edir. Peyğəmbər (ﷺ) deyir ki, o, heç kimin ölümü və ya doğumu üçün atılmır. Deyir ki, o, səmanı xəlvətcə dinləyən cinləri daşlamaq üçün işlədilir.
Ayə səmanın işıqları üçün heç bir məsafə və ya ölçü, planetlərin sırasını da vermir.
Quran təbiətin müntəzəm hadisələrinə məqsəd verir. Məsələn, deyir ki, Allah (﷾) küləkləri müjdəçi kimi və gəmiləri aparmaq üçün göndərir.
Müntəzəm təbii səbəb məqsədi istisna etmir. Heç bir müşahidə bu ayələrin verdiyi məqsədi sübut və ya təkzib edə bilməz.
Quran 72:8 deyir ki, səma gözətçilər və alovlarla dolu tapılıb. Əl-Qurtubi bunu Peyğəmbər (ﷺ) göndəriləndə artırılan mühafizə kimi izah edir. O, şeytanların ondan əvvəl də daşlandığını daha səhih fikir sayır.
Quran öyrədir ki, səma şeytanlar ali topluma qulaq asa bilməsin deyə qorunur. Öyrədir ki, onlar vəhyi eşitməkdən uzaq saxlanılır. Öyrədir ki, qeybi Allahdan (﷾) başqa heç kim bilmir.