Qısa cavab
Bəli. Səhih hədis belə deyir, lakin onun təsvir etdiyi səcdəni heç kim səmada görmür. Səhih əl-Buxari 3199-da Peyğəmbər (ﷺ) deyir ki, günəş gün batanda gedib Allahın (﷾) Ərşinin altında səcdə edir. O, çıxmaq üçün izin istəyir və ona izin verilir. Səhih Muslim 159 deyir ki, o, çıxması deyilənə qədər səcdədə qalır. Həmin xəbər deyir ki, lap sona qədər insanlar günəşin yolunda qeyri-adi heç nə görmür. Ərş bütün yaradılışın üstündədir, ona görə günəş harada olursa olsun, onun altındadır. Quran deyir ki, günəş, ay və ulduzlar hamısı, hər biri öz yolu ilə, Allaha (﷾) səcdə edir. İnsanların görəcəyi yeganə dəyişiklik hələ gələcəkdədir: bir gün günəş qərbdən çıxacaq. Deməli, İslamın cavabı budur ki, günəş Allahın (﷾) quludur və ibadət səcdəsi yalnız Allaha (﷾) məxsusdur.
Tam izah
Etiraz
Səhih əl-Buxari 3199 hədisdir, Peyğəmbərin (ﷺ) dediyinin xəbəridir. O danışır ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən biri Əbu Zərrdən günəşin hara getdiyini soruşdu. Peyğəmbər (ﷺ) cavab verdi ki, o, gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir. Səcdə burada namazda olduğu kimi alnı yerə qoymaq deməkdir. Dedi ki, bir gün izin verilməyəcək və günəş batdığı yerdən çıxacaq. Səhih Muslim 159a əlavə edir ki, o, səcdəyə düşür və çıxması deyilənə qədər belə qalır. Tənqidçilər deyir ki, bu, günəşin hər gecə səmanı tərk edib Ərşin altında dayandığını təsvir edir. Əlavə edirlər ki, günəş heç vaxt səmanı tərk etmir, çünki hər an yerin hansısa hissəsinə işıq salır.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiklərini soruşdu. Onlar Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, dedilər. O dedi: Ərşin altındakı qərargahına çatana qədər hərəkət edir və səcdəyə düşür, ona qalxıb gəldiyi yerə qayıtmaq deyilənə qədər belə qalır. Qayıdır və səhər doğduğu yerdən çıxır, eyni şey yenə baş verir. Sonra hərəkət edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür, ta ki Ərşin altındakı həmin qərargaha çatana qədər. Ona qalxıb batdığı yerdən çıxmaq deyilir və o, batdığı yerdən doğacaq. Sonra onlardan bunun nə vaxt olacağını bilib-bilmədiklərini soruşdu. Bu, dedi, əvvəlcədən iman gətirməmiş və ya imanı ilə xeyir qazanmamış adama imanın fayda verməyəcəyi vaxtdır: Quran 6:158-in sözləri.
Həmin xəbər insanların nə gördüyünü deyir
Səhih Muslim 159a xəbərin ən tam variantıdır. O, günəşin görünən yolunu lap sona qədər adi kimi təsvir edir. Deyir ki, səcdədən və qayıtmadan sonra günəş yoluna davam edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür (la yəstənkirun-nasu minhə şey'ən). Bu, əvvəlki hər gecə kimi səcdə gecəsindən sonrakı son adi gün barədə deyilir. Səcdə və qalma nə olursa olsun, xəbər onları Ərşin altına qoyur. O, heç vaxt kiminsə günəşin dayandığını və ya səmanı tərk etdiyini gördüyünü demir. İnsanların görəcəyi yeganə dəyişiklik hələ gələcəkdədir: günəş qərbdən çıxacaq. Peyğəmbər (ﷺ) bunu Quran 6:158-in sözləri ilə əvvəlcə iman gətirməmiş cana imanın artıq fayda vermədiyi vaxt adlandırır. Əl-Buxarinin variantı isə hədisin izah etdiyi 36:38 ayəsi ilə bitir.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiklərini soruşdu. Onlar Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, dedilər. O dedi: Ərşin altındakı qərargahına çatana qədər hərəkət edir və səcdəyə düşür, ona qalxıb gəldiyi yerə qayıtmaq deyilənə qədər belə qalır. Qayıdır və səhər doğduğu yerdən çıxır, eyni şey yenə baş verir. Sonra hərəkət edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür, ta ki Ərşin altındakı həmin qərargaha çatana qədər. Ona qalxıb batdığı yerdən çıxmaq deyilir və o, batdığı yerdən doğacaq. Sonra onlardan bunun nə vaxt olacağını bilib-bilmədiklərini soruşdu. Bu, dedi, əvvəlcədən iman gətirməmiş və ya imanı ilə xeyir qazanmamış adama imanın fayda verməyəcəyi vaxtdır: Quran 6:158-in sözləri.
“Yoxsa onlar özlərinə ancaq mələklərin, yaxud Rəbbinin və ya Rəbbinin (günəşin məğribdən çıxması kimi) bəzi ayətlərinin gəlməsinimi gözləyirlər?! Rəbbinin bəzi ayətləri gələcəyi gün əvvəlcə iman gətirməmiş və ya imanında bir xeyir qazanmamış kimsəyə artıq iman gətirməsi fayda verməyəcəkdir. De: “Gözləyin, şübhəsiz ki, Biz də gözləyirik”.”
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
“Günəş də, özü üçün müəyyən edilmiş yerdə hərəkət edər. Bu, Qüdrətli, (hər şeyi) Bilən Allahın əzəli hökmüdür.”
Günəş batır və səhər doğur
İnsanlar onun yolunda qeyri-adi heç nə görmür
Ərşin altında səcdə edir və doğmaq üçün izin istəyir
Bir gün qərbdən doğacaq
- İnsanlar görür
- Görünməyən
- Hələ gələcək
Xəbər heç vaxt demir ki, kimsə günəşin dayandığını və ya göydən çıxdığını görür.
Harada olursa olsun, Ərşin altında
36:38 barədə soruşulanda Peyğəmbər (ﷺ) dedi ki, günəşin qərargahı Ərşin altındadır. Ayənin ərəbcəsi, li-müstəqərrin ləhə, qərargah və ya müəyyən vaxt deməkdir. Yusuf Əlinin tərcüməsi ikinci mənaya tabedir, hədis isə birincisini verir. Quran Allahı (﷾) yeddi göyün Rəbbi və əzəmətli Ərşin Sahibi adlandırır. Səhih hədis Ərşi Cənnətin ən yüksək səviyyəsi olan əl-Firdövsün üstünə qoyur. On dördüncü əsrdə Quranı izah etmiş alim İbn Kəsir deyir: günəş harada olsa, Ərşin altındadır, o da, bütün məxluqat da, çünki Ərş onların damıdır. Tənqidçilər cavab verir ki, Səhih Muslim 159a-da günəş qərargahına çatana qədər gedir, deməli, həmin yer səmadan kənarda olmalıdır. Lakin həmişə Ərşin altında olan günəş səmanı tərk etmədən orada qərargahına çata bilər. Xəbəri zahiri mənasında oxuyan İbn Kəsir belə həmin yeri günəşin öz yolunda, günortanın qarşısındakı nöqtədə qoyub.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, Peyğəmbərdən (ﷺ) Quran 36:38-in günəşin qərargahına (mustaqarr) doğru hərəkət etməsi sözlərini soruşdu. O cavab verdi: onun qərargahı Ərşin altındadır.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbərlə (ﷺ) məsciddə idi, o, Əbu Zərrdən günəşin harada batdığını bilib-bilmədiyini soruşdu. Əbu Zərr Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və Quran 36:38-in mənası budur.
“Günəş də, özü üçün müəyyən edilmiş yerdə hərəkət edər. Bu, Qüdrətli, (hər şeyi) Bilən Allahın əzəli hökmüdür.”
“De: “Yeddi göyün Rəbbi və əzəmətli Ərşin Sahibi kimdir?””
Əbu Hureyrə rəvayət edir ki, Peyğəmbər (ﷺ) demişdir: Allah Allaha və Onun Elçisinə iman gətirən, namaz qılan və Ramazanda oruc tutan adamı Cənnətə salmağı Öz üzərinə götürüb. Bu, Allah yolunda hicrət etsə də, doğulduğu torpaqda qalsa da belədir. Bunu insanlara deyib-deməməli olduqları soruşulanda dedi ki, Cənnətin yüz dərəcəsi var, Allah onları Öz yolunda çalışanlar üçün hazırlayıb. Hər iki dərəcə arasında göylə yer arası qədər məsafə var. Allahdan dilədikdə, Cənnətin ortası və ən ucası olan əl-Firdövsü diləyin. Onun üstündə Ən Mərhəmətlinin Ərşi var və Cənnət çayları oradan fışqırır.
‘Onun üçün qərargah’ barədə iki fikir verir. Birincisi məkandır: Ərşin altında, yerə baxan tərəfdə. Günəş harada olsa, Ərşin altındadır, o da, bütün məxluqat da, çünki Ərş onların damıdır. Ərş, deyə əlavə edir, bir çox astronomun iddia etdiyi kimi kürə deyil, ayaqları olan, mələklərin daşıdığı, dünyanın üstündə insanların başı üzərində günbəzdir. Dördüncü fələkdə fırlanan günəş günortada Ərşə ən yaxın, gecəyarısı ondan ən uzaq olur; o zaman hədislərdə deyildiyi kimi səcdə edib doğmağa izin istəyir. İkinci fikir zamandır: Qiyamət günü onun yolunun sonu, hərəkəti dayanan və bu dünya bitən vaxt.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiklərini soruşdu. Onlar Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, dedilər. O dedi: Ərşin altındakı qərargahına çatana qədər hərəkət edir və səcdəyə düşür, ona qalxıb gəldiyi yerə qayıtmaq deyilənə qədər belə qalır. Qayıdır və səhər doğduğu yerdən çıxır, eyni şey yenə baş verir. Sonra hərəkət edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür, ta ki Ərşin altındakı həmin qərargaha çatana qədər. Ona qalxıb batdığı yerdən çıxmaq deyilir və o, batdığı yerdən doğacaq. Sonra onlardan bunun nə vaxt olacağını bilib-bilmədiklərini soruşdu. Bu, dedi, əvvəlcədən iman gətirməmiş və ya imanı ilə xeyir qazanmamış adama imanın fayda verməyəcəyi vaxtdır: Quran 6:158-in sözləri.
Allaha (﷾) ‘getmək’ səfər deyil
Hədisdə günəş Ərşin altında səcdə edənə qədər ‘gedir’. Quran eyni ərəb felini İbrahim üçün işlədir. O deyir: “Mən Rəbbimə doğru gedirəm. O məni doğru yola yönəldəcəkdir”. İbrahim Allahın (﷾) olduğu yerə səfər etmədi. Ət-Təbəri izah edir ki, o, Allaha (﷾) ibadət etmək üçün xalqının şəhərini tərk edib Müqəddəs Torpağa getmək istəyirdi. O, tabii Qətadəni də nəql edir: İbrahim əməlləri, qəlbi və niyyəti ilə gedirdi. Deməli, Quranın öz işlənməsində Allaha (﷾) getmək bir yeri başqası ilə dəyişmək demək olmaya bilər. Günəş yoluna davam edərkən səcdəsinə gedə bilər. İbn Kəsir deyir ki, o, heç vaxt getməyi dayandırmır.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
“O dedi: “Mən Rəbbimə doğru gedirəm. O məni doğru yola yönəldəcəkdir”.”
“Mən Rəbbimə doğru gedirəm” sözlərini İbrahimin Tanrı onu qövmünün hiyləsindən xilas edəndən sonra qövmünün şəhərindən Tanrıya, yəni Müqəddəs Torpağa hicrət edəcəyini və Tanrıya ibadət etmək üçün onları tərk edəcəyini deməsi kimi izah edir. Qətadədən nəql edir: əməlləri, qəlbi və niyyəti ilə getmək. Üçüncü baxışı da nəql edir ki, İbrahim bunu onu oda atmaq üzrə olanda deyib. O, birincini üstün tutur və 29:26 ilə müqayisə edir: “Mən Rəbbimə (əmr etdiyi Şam diyarına) hicrət edirəm”.
‘Hər ikisi yolunu fasiləsiz gedir’ (da'ibayn) sözlərini izah edir: günəş və ay gecə-gündüz dayanmadan gedir. O, yanına hər birinin öz fələyində üzdüyünü deyən 36:40-ı və günəşin və ayın Allahın əmri ilə yolunu getməsi barədə başqa ayələri qoyur.
Hər şey, hər biri öz yolu ilə, Allaha (﷾) səcdə edir
Quran bütün yaradılışın səcdəsindən danışır. O, günəşi, ayı və ulduzları dağlar, ağaclar və heyvanlarla birlikdə çəkir. Deyir ki, kölgələr səhər-axşam səcdə edir və göylərdə və yerdə olanların hamısı səcdə edir. Deyir ki, otlar və ağaclar səcdə edir. Deyir ki, hər məxluq öz duasını və həmd-sənasını bilir. Heç kim ağacın yerə əyildiyini görmür, lakin Quran onun səcdə etdiyini deyir. Burada səcdə məxluqun Yaradanına ona uyğun şəkildə təslimiyyətidir.
“Məgər göylərdə və yerdə olanların, günəşin, ayın, ulduzların, dağların, ağacların, heyvanların və insanların xeyli hissəsinin Allaha səcdə etdiyini görmürsənmi? Onların bir çoxu isə əzab çəkməyə layiq olanlardır. Allahın alçaltdığı kimsəyə heç kəs hörmət qoymaz. Həqiqətən, Allah istədiyini edər.”
“Göylərdə və yerdə olanların özləri də, onların kölgələri də səhər-axşam istər-istəməz Allaha səcdə edərlər.”
“Göylərdə və yerdə olanların hamısı – canlılar, hətta mələklər də təkəbbür göstərmədən Allaha səcdə edirlər.”
“Otlar (və ya ulduzlar) da, ağaclar da (Allaha) səcdə edir.”
“Məgər göylərdə və yerdə olanların, həm də qanad açıb uçan quşların Allaha təriflər dediklərini görmürsənmi? Hər biri öz duasını və həmd-sənasını bilir. Allah onların nə etdiklərini biləndir.”
Günəşin adı niyə çəkilir
İbn Kəsir 22:18 barədə deyir ki, hər şeyin səcdəsi özünə uyğun növdəndir. Deyir ki, dağlar və ağaclar kölgələrinin sağa-sola dönməsi ilə səcdə edir. O, ayənin niyə günəşin, ayın və ulduzların adını çəkdiyini izah edir: onlara Allahdan (﷾) başqa ibadət edilib. Deməli, ayə göstərir ki, onlar Yaradanına səcdə edir və Ona tabedir. Sonra günəşin Ərşin altında səcdəsi hədisini gətirir. Quran eyni təlimi 41:37-də əmrə çevirir. Səcdə günəş və ayın özünə yox, onları Yaradana məxsusdur. İnsanların ibadət etdiyi günəş özü ibadət edəndir.
İzah edir ki, ibadətə yalnız Allah layiqdir, çünki hər şey istəsə də, istəməsə də Onun böyüklüyünə səcdə edir və hər şeyin səcdəsi özünə uyğun növdəndir. Günəş, ay və ulduzlar Allahdan başqa onlara ibadət edildiyi üçün adlanıb. Deməli, ayə göstərir ki, onlar Yaradanlarına səcdə edir, Onun hökmü altındadır və Ona tabe edilib, 41:37-də günəşə və aya səcdə etməyin qadağan edildiyi kimi. Sonra günəşin Ərşin altında səcdə etməsi barədə Əbu Zərr hədisini gətirir. Dağların və ağacların səcdəsi, deyir, kölgələrinin sağa və sola dönməsidir.
“Gecə və gündüz, günəş və ay Onun (vəhdaniyyətinə dəlalət edən) dəlillərindəndir. Əgər siz Ona ibadət edirsinizsə, günəşə və aya səcdə etməyin, onları yaradan Allaha səcdə edin.”
Alimlərin dedikləri
Bir neçə alim xəbəri izah edib. İbn Həcərin sitat gətirdiyi kimi, əl-Xəttabi (vəfatı 998) dedi ki, günəşin Ərşin altında qərar tutması bizim dərk etmədiyimiz qərar tutma ola bilər. Əlavə etdi ki, onun hər gecə səcdə etməsi yolunda dolaşmasına mane olmur. Ən-Nəvəvi (vəfatı 1277) qeyd edir ki, alimlər onun ‘qərargahı’ barədə ixtilaf edib. Bəziləri hər gün Ərşin altında qərar tutma oxuyub. Bəziləri dünyanın sonundakı müəyyən vaxt oxuyub. Başqaları onun mənzillərindən keçən yolunun son nöqtəsi oxuyub. O əlavə edir ki, günəş Allahın (﷾) onda yaratdığı dərk və şüurla səcdə edir. İbn Həcər (vəfatı 1449) əl-Buxarinin ən tanınmış şərhi olan Fəthul-Barini yazıb. O, zahiri mənanı hər gün və gecə səcdəsində qərar tutma kimi götürüb. Əl-Buxari 3199 barədə o, İbn əl-Ərəbidən sitat gətirir: heç nə günəşin səcdə etmək üçün yolundan çıxıb sonra qayıtmasına mane olmur. İbn Həcər cavab verir ki, çıxmaq dayanmaq deməkdirsə, bu, aydındır. Lakin onun yolundan çıxdığına dəlil yoxdur. Deməli, o, günəşin səcdə üçün dayana biləcəyini qəbul edib. O, həmçinin səcdənin günəşə baxan mələyin səcdəsi ola biləcəyinə imkan verib. Ya da bu, günəşin öz halının şəkli ilə, yəni daha böyük təslimiyyəti ola bilər. Quranın özü deyir ki, insanlar hər şeyin Allahı (﷾) necə təriflədiyini anlamır.
Günəşin Ərşin altında qərar tutmasının iki mümkün oxunuşunu verir. O, bizim dərk etmədiyimiz şəkildə onun altında qərar tuta bilər. Və ya qərargahının bilgisi dünya işlərinin əvvəlinin və sonunun yazıldığı Kitabda ola bilər. Onda günəşin fırlanması kəsiləcək, qərar tutacaq və işi bitəcək. O əlavə edir ki, hər gecə Ərşin altında səcdə etməsi yolunda fırlanmasına heç bir mane deyil.
Deyir ki, təfsirçilər ‘onun qərargahı Ərşin altındadır və səcdəyə düşür’ sözlərində ixtilaf ediblər. Bəziləri hədisi zahiri mənasında götürüb. Bu baxışa görə, əl-Vahidinin dediyi kimi, günəş batdığı yerdən doğacağı günə qədər hər gün batanda Ərşin altında qərar tutur. Qətadə və Müqatil bunu günəşin keçmədiyi zaman və müddət kimi oxuyub, belə ki, onun qərargahı dünya bitəndə yolunun sonudur; əz-Zəccac bunu seçib. Əl-Kəlbi deyib ki, o, öz mənzilləri ilə keçmədiyi son nöqtəyə qədər gedir və sonra birinciyə qayıdır; İbn Qüteybə bunu seçib. O əlavə edir ki, günəşin səcdəsi Allahın onda yaratdığı ayırd etmə və dərk etmə ilədir.
Deyir ki, günəşin Ərşin altında səcdəsi Zülqərneynin günəşin bulanıq su çeşməsində batdığını gördüyü 18:86-ya zidd deyil. Çeşmə gün batanda gözün çatdığı ən uzaq nöqtədir, Ərşin altında səcdə isə batmadan sonra olur. O, əl-Xəttabinin Ərşin altında qərar tutmanın iki oxunuşunu gətirir, sonra özününkünü verir. Hədisin zahiri mənası, deyir, qərar tutmanın hər gün və gecə, səcdəsi zamanı baş verməsidir. Onun əksi ayənin hərəkət adlandırdığı daimi yoldur.
Deyir ki, əl-Buxari Əbu Zərr hədisini günəşin hər gün və gecə yolunu göstərmək üçün bu fəslə qoyub. Onun zahiri mənası, deyir, ayənin ‘hər biri fələkdə üzür’ dediyi kimi, günəşin özünün hərəkət etməsidir. Bu, astronomların günəşin fırlanan fələkdə bərkidildiyi baxışından fərqlidir. O, İbn əl-Ərəbini gətirir: bəziləri səcdəni inkar edib, halbuki o, səhih və mümkündür, başqaları isə onu günəşin daimi tabeliyi kimi oxuyub. İbn əl-Ərəbi əlavə edir ki, günəşin yolundan çıxıb səcdə etməsinə və sonra qayıtmasına heç nə mane deyil. İbn Həcər cavab verir ki, çıxmaq dayanmaq deməkdirsə, bu aydındır, lakin onun yolundan çıxdığına dəlil yoxdur. O əlavə edir ki, səcdə günəşə baxan mələyin səcdəsi ola bilər. Və ya günəş ‘halının forması ilə’ səcdə edə bilər, bu da həmin vaxt daha böyük təslimiyyət və itaət deməkdir.
“Yeddi göy, yer və onların arasında olanlar Ona təriflər deyir. Elə bir şey yoxdur ki, həmd ilə Ona tərif deməsin, lakin siz onların tərifini anlamazsınız. Həqiqətən, O, Həlimdir, Bağışlayandır.”
Heç vaxt dincəlməyən günəş
İbn Kəsir xəbəri zahiri mənada oxuyub. O, səcdəni günəşin, onun dediyinə görə, Ərşdən ən uzaq olduğu gecə yarısına qoyub. Lakin 14:33 barədə “Daim seyr edən” sözlərini izah edir. Deyir ki, günəş və ay gecə-gündüz dayanmadan gedir. 18:86 barədə deyir ki, günəş sabit olduğu yoldan heç vaxt ayrılmır. Deməli, səcdəni gecə yarısına qoyan alim günəşin dayanmadan getdiyini və heç vaxt yolundan ayrılmadığını da hesab edirdi.
‘Hər ikisi yolunu fasiləsiz gedir’ (da'ibayn) sözlərini izah edir: günəş və ay gecə-gündüz dayanmadan gedir. O, yanına hər birinin öz fələyində üzdüyünü deyən 36:40-ı və günəşin və ayın Allahın əmri ilə yolunu getməsi barədə başqa ayələri qoyur.
“Daim seyr edən günəşi və ayı sizə tabe edən, gecəni və gündüzü sizə ram edən də Odur.”
‘Onun üçün qərargah’ barədə iki fikir verir. Birincisi məkandır: Ərşin altında, yerə baxan tərəfdə. Günəş harada olsa, Ərşin altındadır, o da, bütün məxluqat da, çünki Ərş onların damıdır. Ərş, deyə əlavə edir, bir çox astronomun iddia etdiyi kimi kürə deyil, ayaqları olan, mələklərin daşıdığı, dünyanın üstündə insanların başı üzərində günbəzdir. Dördüncü fələkdə fırlanan günəş günortada Ərşə ən yaxın, gecəyarısı ondan ən uzaq olur; o zaman hədislərdə deyildiyi kimi səcdə edib doğmağa izin istəyir. İkinci fikir zamandır: Qiyamət günü onun yolunun sonu, hərəkəti dayanan və bu dünya bitən vaxt.
İzah edir ki, Zülqərneyn Günəşi sahilə gedən hər kəsin gördüyü kimi okeana batan kimi gördü, Günəşin özü isə sabit olduğu yoldan heç vaxt ayrılmır.
Səma barədə iddialar üçün test
Bir test hər müqəddəs mətnə yarayır. Bəzi iddialar görünən və ölçülə bilən şeylər barədədir. Nümunələr yerdən məsafə, planetlərin sırası və ya padşahları olan məskun torpaqlardır. Bunlar yoxlana bilər. Görünməz məqsədlər barədə iddialar isə baxmaqla heç bir tərəfə yoxlana bilməz. Vişnu Purana smriti qatının (Vedadan aşağı sayılan yadda saxlanılan ənənə) hindu mətnidir. O, birinci növ iddialar irəli sürür. Günəşin yerdən məsafəsini fərsəxlə verir və ayı günəşdən eyni qədər uzağa qoyur. Belə rəqəmlər səma ilə yoxlana bilər. Bəzi hindu müəllimlər bu fəsilləri simvolik oxuyur. Lakin mətn fərsəxlərini yerdən sayır və yerdən məsafə ölçülə bilər. Bu xəbər belə iddia irəli sürmür. O, heç bir məsafə və ölçü vermir. Günəşin görünən yolu barədə yalnız hər kəsin gördüyünü deyir. O, batır, səhər çıxır və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür. Onun əlavə etdiyi görünməzdir: günəş Yaradanına səcdə edir və Onun izni ilə gedir. İnsanların görəcəyini dediyi yeganə dəyişiklik günəşin qərbdən çıxmasıdır. Bu, Son Günün əlaməti kimi qabaqcadan deyilib. Quran günəşdən eyni cür danışır: o, yolu ilə gedir və hər cism öz yolu ilə hərəkət edir.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiklərini soruşdu. Onlar Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, dedilər. O dedi: Ərşin altındakı qərargahına çatana qədər hərəkət edir və səcdəyə düşür, ona qalxıb gəldiyi yerə qayıtmaq deyilənə qədər belə qalır. Qayıdır və səhər doğduğu yerdən çıxır, eyni şey yenə baş verir. Sonra hərəkət edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür, ta ki Ərşin altındakı həmin qərargaha çatana qədər. Ona qalxıb batdığı yerdən çıxmaq deyilir və o, batdığı yerdən doğacaq. Sonra onlardan bunun nə vaxt olacağını bilib-bilmədiklərini soruşdu. Bu, dedi, əvvəlcədən iman gətirməmiş və ya imanı ilə xeyir qazanmamış adama imanın fayda verməyəcəyi vaxtdır: Quran 6:158-in sözləri.
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
“Günəş kürəsi yerdən yüz min fərsəx məsafədə yerləşir; ayınkı da günəşdən eyni məsafədədir. Aydan eyni aralıqda yuxarıda bütün ay bürclərinin dairəsi yerləşir. Budha (Merkuri) planeti ay mənzillərindən iki yüz min fərsəx yuxarıdadır.”
“Günəş də, özü üçün müəyyən edilmiş yerdə hərəkət edər. Bu, Qüdrətli, (hər şeyi) Bilən Allahın əzəli hökmüdür.”
“Nə günəş aya çatar, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Onların hər biri öz yolu ilə hərəkət edər.”
Etirazlara cavab
Səhih əl-Buxari 3199 — Kitab Bəd əl-Xəlq (Yaradılışın başlanğıcı), hədis 3199
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
Nə üçün istinad olunub
Peyğəmbər (ﷺ) gün batanda dedi ki, günəş ‘gedir’, Ərşin altında səcdə edir və çıxmaq üçün ‘izin istəyir’. Deməli, onu hər gecə səmanı tərk edən kimi təsvir etdi. Lakin günəş həmişə yerin hansısa hissəsinə işıq salır və həmişə haradasa batır. Bəs o, nə vaxt səcdə edir?
Cavab
Hədis Quran 36:38-i izah edir: “Günəş də, özü üçün müəyyən edilmiş yerdə hərəkət edər”. Onun getməsi yolunda hərəkətidir və izin istəməsi yalnız Allahın (﷾) izni ilə getdiyini göstərir. Peyğəmbər (ﷺ) sualı Əbu Zərrə gün batanda verdi. O, ona heç kimin görə bilmədiyini dedi: günəşin hara getdiyini və Ərşin altında səcdə etdiyini. Gün batması hər torpağa növbə ilə gəlir. Xəbər heç vaxt günəşin yolundan çıxdığını və ya hər hansı yerdə kiminsə onun dayandığını gördüyünü demir. Əl-Xəttabi dedi ki, onun hər gecə səcdəsi yolunda dolaşmasına mane olmur. Əl-Xəttabinin dediyi kimi səcdə günəşi dayandırmırsa, onun bütün yer üçün bir anda baş verməsi lazım deyil. Ərş bütün yaradılışın üstündədir. İbn Kəsirin dediyi kimi, günəş harada olursa olsun, onun altındadır.
Nəticə — Xəbər səmadan çıxan səfərdən yox, yoluna davam edən günəşin itaətindən danışır.
Səhih Muslim 159a — Kitab əl-İman (İman kitabı), hədis 159a
Əbu Zərr rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (ﷺ) səhabələrindən günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiklərini soruşdu. Onlar Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, dedilər. O dedi: Ərşin altındakı qərargahına çatana qədər hərəkət edir və səcdəyə düşür, ona qalxıb gəldiyi yerə qayıtmaq deyilənə qədər belə qalır. Qayıdır və səhər doğduğu yerdən çıxır, eyni şey yenə baş verir. Sonra hərəkət edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür, ta ki Ərşin altındakı həmin qərargaha çatana qədər. Ona qalxıb batdığı yerdən çıxmaq deyilir və o, batdığı yerdən doğacaq. Sonra onlardan bunun nə vaxt olacağını bilib-bilmədiklərini soruşdu. Bu, dedi, əvvəlcədən iman gətirməmiş və ya imanı ilə xeyir qazanmamış adama imanın fayda verməyəcəyi vaxtdır: Quran 6:158-in sözləri.
Nə üçün istinad olunub
Səhih Muslim deyir ki, günəş səcdəyə düşür və çıxması deyilənə qədər belə qalır. Qalan günəş dayanıb və İbn Həcər belə onun səcdə üçün dayana biləcəyini qəbul edib. Lakin günəş heç vaxt dayanmır.
Cavab
Xəbər doğrudan da onun çıxması deyilənə qədər səcdədə qaldığını deyir. İbn Həcər günəşin səcdə üçün dayana biləcəyini qəbul edib. Lakin bu, İbn Kəsirin gecə yarısı saatı kimi hədisin sözləri yox, onun izahıdır. Həmin parçada o, başqa oxunuşlar təklif edib: günəşə baxan mələyin səcdəsi və ya daha böyük təslimiyyət. Xəbər qalmanı Ərşin altına qoyur və səmamızda heç bir nöqtənin adını çəkmir. O, həmçinin deyir ki, son adi gündə, hər gecə kimi bir gecədən sonra, insanlar günəşdə qeyri-adi heç nə görmür. Mədinədə gecə olanda başqa torpaqlarda gündüzdür və orada heç kim günəşin dayandığını görmür. Əl-Xəttabi dedi ki, qərar tutma bizim dərk etmədiyimiz ola bilər. Dedi ki, onun hər gecə səcdəsi yolunda dolaşmasına mane olmur. Ərşin altında keçənlər qeybə aiddir. Səmaya baxmaq onu nə sübut, nə də təkzib edə bilər.
Nəticə — Xəbər deyir ki, günəş Ərşin altında səcdədə qalır. O, heç vaxt kiminsə günəşin dayandığını gördüyünü demir və insanların onun yolunda qeyri-adi heç nə görmədiyini deyir.
Təfsir İbn Kəsir, 36:38 barədə
‘Onun üçün qərargah’ barədə iki fikir verir. Birincisi məkandır: Ərşin altında, yerə baxan tərəfdə. Günəş harada olsa, Ərşin altındadır, o da, bütün məxluqat da, çünki Ərş onların damıdır. Ərş, deyə əlavə edir, bir çox astronomun iddia etdiyi kimi kürə deyil, ayaqları olan, mələklərin daşıdığı, dünyanın üstündə insanların başı üzərində günbəzdir. Dördüncü fələkdə fırlanan günəş günortada Ərşə ən yaxın, gecəyarısı ondan ən uzaq olur; o zaman hədislərdə deyildiyi kimi səcdə edib doğmağa izin istəyir. İkinci fikir zamandır: Qiyamət günü onun yolunun sonu, hərəkəti dayanan və bu dünya bitən vaxt.
Nə üçün istinad olunub
İbn Kəsir səcdəni günəşin Ərşdən ən uzaq olduğu gecə yarısına qoyur. O, həmçinin deyir ki, Ərş kürə yox, dünyanın üstündə ayaqları olan qübbədir. Bu, qübbə altında düz yerdir.
Cavab
Hədis gecə yarısından heç nə demir və Ərşə forma vermir. Gecə yarısı vaxtı İbn Kəsirin öz dövrünün astronomiyasında, günəşi dördüncü fələyinə qoyan izahıdır. Ərşin ayaqları səhih hədisdə, Səhih əl-Buxari 2412-dədir və Quran Ərşi daşıyan mələklərdən danışır. Müsəlmanlar hər ikisini qəbul edir. Sünən Əbu Davuddakı xəbər (4726) göylərin üzərindəki Ərşi qübbəyə bənzədir. Sunnah.com-un göstərdiyi kimi, əl-Albani onu zəif sayıb və burada heç nə ona əsaslanmır. ‘Kürə deyil’ yer barədə yox, Ərş barədə deyilib. İbn Kəsirin öz sözləri tənqidçiyə cavab verir. Deyir ki, günəş harada olursa olsun, bütün məxluqatla birlikdə Ərşin altındadır. 14:33 barədə deyir ki, o, gecə-gündüz dayanmadan gedir.
Nəticə — İbn Kəsirin zahiri oxunuşu günəşi yenə də harada olursa olsun Ərşin altına qoyur, gecə-gündüz dayanmadan gedən kimi.
Abdullah ibn Əmr, Təfsir İbn Kəsirdə 36:38 barədə nəql olunur
Abdullah ibn Əmr 36:38 barədə deyib ki, günəş batanda salam verir, səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Sonra elə bir gün gəlir ki, batır, salam verir, səcdə edir, izin istəyir və rədd olunur. O, yolun uzun olduğunu və izinsiz çatmayacağını deyir və Allah istədiyi qədər saxlanılır; sonra ona batdığı yerdən doğmaq deyilir. Həmin gündən Qiyamət gününə qədər əvvəlcədən iman gətirməmiş adama iman fayda verməyəcək. Bunlar onun öz sözləridir, Peyğəmbərin (ﷺ) sözü deyil.
Nə üçün istinad olunub
İlk müsəlmanlar bunu hərfi oxuyub. Peyğəmbərin (ﷺ) səhabəsi Abdullah ibn Əmr dedi ki, günəş Allah istədiyi qədər saxlanılır. Tabii (səhabələri görmüş) İkrimə dedi ki, o, hər gecə Ərşin altındakı mehraba girir. Onu görünməz edən oxunuşlar sonra gəlib.
Cavab
Bunlar təfsirlərdə qeyd olunmuş səhabə və tabii sözləridir. Onlar müsəlman inancının dayandığı Quran və ya Peyğəmbərin (ﷺ) sözləri deyil. Bu səhifədə sitat gətirilən alimlər də vəhy kimi yox, xəbəri necə oxuduqları üçün gətirilir. Erkən təfsirçilər də razılaşmayıb. Ən-Nəvəvi qeyd edir ki, Qətadə və Müqatil qərargahı müəyyən vaxt, dünya bitəndə günəşin yolunun sonu kimi oxuyub. İbn Kəsirin verdiyi Abdullah ibn Əmr xəbərində günəşə gecədən-gecəyə izin verilir. O, yalnız son gün, izin rədd edilib batdığı yerdən çıxması deyiləndə saxlanılır. Həmin gün hər kəsin görəcəyi əlamətdir.
Nəticə — Bu xəbərlərin heç biri Quranın və ya Peyğəmbərin (ﷺ) təlimi deyil. Erkən təfsirçilər qərargahı birdən çox cür oxuyub. Abdullah ibn Əmrin xəbərində saxlanılma son günə aiddir.
Quran 18:86 — əl-Kəhf surəsi, ayə 86
“Nəhayət, günəşin qürub etdiyi yerə gəlib çatdıqda onu qara palçıqlı bir yerdə batan gördü. (Zülqərneyn) onun yanında bir tayfaya rast gəldi. Biz buyurduq: “Ey Zülqərneyn! Sən ya onları cəzalandırmalı, ya da onlarla yaxşı rəftar etməlisən!””
Nə üçün istinad olunub
Hədisi günəşin bulanıq su çeşməsində batdığı 18:86-nın yanına qoysanız, düz yer alınır. Günəş qərbə düşür, yerin altından keçib Ərşə gedir və şərqdə qayıdır. Sünən Əbu Davud 4002-də Peyğəmbərin (ﷺ) özü gün batanda deyir ki, günəş isti çeşmədə batır.
Cavab
18:86 ayəsi Zülqərneynin nə tapdığını deyir: günəşin ona qərb sularında göründüyü kimi batmasını. İbn Həcər iki mətni eyni cür birləşdirib. Deyir ki, çeşmə gün batanda gözün çatdığı ən uzaq nöqtədir və Ərşin altındakı səcdə ondan sonra gəlir. Sünən Əbu Davud 4002 Əbu Zərrdən xəbərdir. Orada Peyğəmbər (ﷺ) gün batanda deyir ki, günəş isti çeşmədə (həmiyə) batır. Əl-Albani onun sənədini səhih sayıb. Əbu Davud onu Quran qiraətləri barədə kitabına qoyub. Həmiyə 18:86-dakı sözün tanınmış iki qiraətindən biridir. Deməli, Peyğəmbər (ﷺ) ayənin öz sözlərini dedi və İbn Həcərin bu sözləri oxunuşu burada da keçərlidir. Bu mətnlərin heç biri günəşin yerin altından keçdiyini demir və heç biri yerə forma vermir. Onların hamısı gün batmasından hər kəs kimi, astronomlar da daxil, danışır. Ərş yerin altında yox, bütün yaradılışın üstündədir. Quranda günəş və ayın hər biri öz yolu ilə hərəkət edir.
Nəticə — Bu mətnlərin heç biri düz yer çəkmir; bu təsviri onlara tənqidçi gətirir.
Səhih əl-Buxari 3199 — Kitab Bəd əl-Xəlq (Yaradılışın başlanğıcı), hədis 3199
Əbu Zərr rəvayət edir ki, gün batanda Peyğəmbər (ﷺ) ondan günəşin hara getdiyini bilib-bilmədiyini soruşdu, o isə Allah və Onun Elçisi daha yaxşı bilir, deyə cavab verdi. O dedi: gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir, ona izin verilir. Elə vaxt gələcək ki, səcdəsi qəbul olunmayacaq və izin verilməyəcək. Ona gəldiyi yolla geri qayıtmaq deyiləcək və o, batdığı yerdən doğacaq. O dedi ki, Quran 36:38-in mənası budur.
Nə üçün istinad olunub
Səcdə edən və izin istəyən günəş şüurlu varlıq olmalıdır. Bu, astronomiya yox, mifdir. Günəş Allahın diri quludursa, hindular Suryaya hörmət etməkdə səhv etmir. Onlar ona Aliyə xidmət edən şüurlu qüvvə, devata kimi hörmət edir.
Cavab
Quran deyir ki, göylərdə və yerdə olan hər şey Allahı (﷾) təriflər, baxmayaraq ki, insanlar bunu anlamır. Deyir ki, hər məxluq öz duasını və həmd-sənasını bilir. Alimlər günəşin necə səcdə etdiyi barədə ixtilaf edib. Ən-Nəvəvi deyir ki, bu, Allahın (﷾) onda yaratdığı dərk və şüurladır. İbn Həcər başqa oxunuşlar arasında bunun günəşə baxan mələyin səcdəsi ola biləcəyinə imkan verib. Ya da bu, günəşin öz halının şəkli ilə təslimiyyəti ola bilər. Səcdə mələyinkidirsə, Quran deyir ki, mələklər də Allaha (﷾) səcdə edir. Deyir ki, heç bir peyğəmbər insanlara mələkləri rəbb qəbul etməyi buyurmaz. Hər oxunuşda günəş Yaradanına tabedir və Onun izni ilə gedir. Ona ibadət edilməməsinin səbəbi budur. Quran günəşə və aya səcdə etməyi qadağan edir: səcdə onları yaradan Allaha (﷾) məxsusdur.
Nəticə — Günəş Allaha (﷾) səcdə edir və Quran ibadət səcdəsini Ona səcdə edən günəşə yox, yalnız Allaha (﷾) verir.
Baxışlar
Tənqidçilərin oxunuşu
Hədis günəşin hər gecə səmanı tərk etdiyini, Ərşin altında dayandığını və qayıtmaq üçün izin istədiyini təsvir edir. Tənqidçilər deyir ki, bu, həmişə yerin hansısa hissəsinə işıq salan günəş barədə doğru ola bilməz.
Səhih əl-Buxari 3199 deyir ki, günəş gün batanda gedib Ərşin altında səcdə edir və izin istəyir.
Təkzib
İslam Peyğəmbərin (ﷺ) 36:38-in mənası kimi verdiyi bu səhih hədisi qəbul edir: “Günəş də, özü üçün müəyyən edilmiş yerdə hərəkət edər”. Onun getməsi Allahın (﷾) izni ilə yoluna davam etməsidir. Xəbər heç vaxt onun səmanı tərk etdiyini demir. Gün batması hər torpağa növbə ilə gəlir. Əl-Xəttabi dedi ki, onun gecəlik səcdəsi yoluna davam etməsini dayandırmır.
Səhih Muslim 159a deyir ki, günəş çıxması deyilənə qədər səcdədə qalır. Tənqidçilər bunu günəşin dayanması kimi oxuyur.
Təkzib
Xəbər doğrudan da günəşin çıxması deyilənə qədər səcdədə qaldığını deyir. Lakin bunu səmamızdakı nöqtəyə yox, Ərşin altına qoyur. Həmin xəbər deyir ki, insanlar günəşin yolunda qeyri-adi heç nə görmür; Ərşin altında keçənlər görünməzdir.
Bəzi klassik alimlər bunu günəşin hər gecə həqiqətən dincəlməsi kimi oxuyub. İbn Həcər günəşin səcdəsi üçün yolunda dayana biləcəyini qəbul edib.
Təkzib
Bunlar Peyğəmbərin (ﷺ) sözləri yox, alimlərin izahlarıdır. Ən-Nəvəvi dünyanın sonundakı müəyyən vaxt kimi başqa oxunuşları qeyd edir. İbn Həcər onun dayana biləcəyinə imkan verib, lakin yalnız bir oxunuş kimi: o, mələyin səcdəsini və ya daha böyük təslimiyyəti də təklif edib.
İbn Kəsir səcdəni gecə yarısına qoyub və Ərşi ayaqları olan qübbə adlandırıb. Tənqidçilər bunu düz yerin təsviri kimi oxuyur.
Təkzib
Hədis nə gecə yarısı saatı, nə də Ərş üçün forma verir. Bunlar İbn Kəsirin öz izahıdır. Ərşin daşıyıcıları və ayaqları Quranda və səhih hədisdədir. ‘Kürə deyil’ sözü yer barədə yox, Ərş barədə deyilib. İbn Kəsirin özü deyir ki, günəş harada olursa olsun, Ərşin altındadır və dayanmadan gedir (14:33).
İslam baxışı
Xəbər günəşin bütün yaradılışın üstündəki Ərşin altında Allaha (﷾) təslimiyyətini təsvir edir. O, heç kimin gördüyü səcdəni təsvir etmir. Səhih Muslim 159a-da günəş sonra yoluna davam edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür. İnsanların görəcəyini dediyi yeganə dəyişiklik, günəşin qərbdən çıxması, hələ gələcəkdədir. Quran deyir ki, hər şey, hər biri öz yolu ilə, Allaha (﷾) səcdə edir.
Səhih Muslim 159a deyir ki, səcdəsindən sonra günəş yoluna davam edir və insanlar onda qeyri-adi heç nə görmür.
Peyğəmbər (ﷺ) Quran 36:38-i günəşin qərargahının Ərşin altında olduğunu deməklə izah etdi.
Səhih hədis Ərşi Cənnətin ən yüksək səviyyəsinin üstünə qoyur. İbn Kəsir deyir ki, günəş harada olursa olsun, Ərşin altındadır.
Quran deyir ki, günəş, ay, ulduzlar, dağlar, ağaclar və heyvanlar Allaha (﷾) səcdə edir. Hər biri öz duasını bilir.
İbn Kəsir deyir ki, hər şey Allaha (﷾) öz yolu ilə səcdə edir. Deyir ki, günəşin, ayın və ulduzların adı insanlar onlara ibadət etdiyi üçün çəkilir.
Əl-Xəttabi dedi ki, günəşin Ərşin altında qərar tutması bizim dərk etmədiyimiz qərar tutma ola bilər. Dedi ki, onun hər gecə səcdəsi yoluna mane olmur.
Ən-Nəvəvi günəşin qərargahının üç oxunuşunu qeyd edir. Deyir ki, o, Allahın (﷾) onda yaratdığı şüurla səcdə edir.
İbn Həcər günəşin səcdə üçün dayana biləcəyinə imkan verir, baxmayaraq ki, onun yolundan çıxdığına dəlil tapmır. O, səcdənin mələyin səcdəsi ola biləcəyinə də imkan verir. Ya da bu, sözlə yox, halı ilə göstərilən günəşin öz səcdəsi ola bilər.
İbn Kəsir xəbəri zahiri mənasında oxuyub. O, 14:33-ü günəş və ayın gecə-gündüz dayanmadan getməsi kimi izah edir.
Xəbər günəş üçün heç bir məsafə və ya ölçü vermir. Vişnu Purana isə günəşin yerdən məsafəsini fərsəxlə verir.
Günəş Allaha (﷾) itaət edən və Onun izni ilə gedən məxluqdur. İbadət səcdəsi yalnız onun Yaradanına məxsusdur.